śrīdevīvirāḍrūpadarśanasahitaṃ devakṛtatatstavavarṇanam
śrī devyuvāca
kva yūyaṃ mandabhāgyā vai kvedaṃ rūpaṃ mahādbhutam |
tathāpi bhaktavātsalyādīdṛśaṃ darśitaṃ mayā
||1||क्व यूयं मन्दभाग्या वै क्वेदं रूपं महाद्भुतम् ।
तथापि भक्तवात्सल्यादीदृशं दर्शितं मया
na vedādhyayanairyogairna dānaistapasejyayā |
rūpaṃ draṣṭumidaṃ śakyaṃ kevalaṃ matkṛpāṃ vinā
||2||न वेदाध्ययनैर्योगैर्न दानैस्तपसेज्यया ।
रूपं द्रष्टुमिदं शक्यं केवलं मत्कृपां विना
prakṛtaṃ śṛṇu rājendra paramātmātra jīvatām |
upādhiyogātsamprāptaḥ kartṛtvādikamapyuta
||3||प्रकृतं शृणु राजेन्द्र परमात्मात्र जीवताम् ।
उपाधियोगात्सम्प्राप्तः कर्तृत्वादिकमप्युत
kriyāḥ karoti vividhā dharmādharmaikahetavaḥ |
nānā yonīstataḥ prāpya sukhaduḥkhaiśca yujyate
||4||क्रियाः करोति विविधा धर्माधर्मैकहेतवः ।
नाना योनीस्ततः प्राप्य सुखदुःखैश्च युज्यते
punastatsaṃskṛtivaśānnānākarmarataḥ sadā |
nānādehānsamāpnoti sukhaduḥkhaiśca yujyate
||5||पुनस्तत्संस्कृतिवशान्नानाकर्मरतः सदा ।
नानादेहान्समाप्नोति सुखदुःखैश्च युज्यते
ghaṭīyantravadetasya na virāmaḥ kadāpi hi |
ajñānameva mūlaṃ syāttataḥ kāmaḥ kriyāstataḥ
||6||घटीयन्त्रवदेतस्य न विरामः कदापि हि ।
अज्ञानमेव मूलं स्यात्ततः कामः क्रियास्ततः
tasmādajñānanāśāya yateta niyataṃ naraḥ |
etaddhi janmasāphalyaṃ yadajñānasya nāśanam
||7||तस्मादज्ञाननाशाय यतेत नियतं नरः ।
एतद्धि जन्मसाफल्यं यदज्ञानस्य नाशनम्
puruṣārthasamāptiśca jīvanmuktadaśāpi ca |
ajñānanāśane śaktā vidyaiva tu paṭīyasī
||8||पुरुषार्थसमाप्तिश्च जीवन्मुक्तदशापि च ।
अज्ञाननाशने शक्ता विद्यैव तु पटीयसी
na karma tajjaṃ nopāstirvirodhābhāvato gire |
pratyutāśājñānanāśe karmaṇā naiva bhāvyatām
||9||न कर्म तज्जं नोपास्तिर्विरोधाभावतो गिरे ।
प्रत्युताशाज्ञाननाशे कर्मणा नैव भाव्यताम्
anarthadāni karmāṇi punaḥ punaruśanti hi |
tato rāgastato doṣastato'nartho mahānbhavet
||10||अनर्थदानि कर्माणि पुनः पुनरुशन्ति हि ।
ततो रागस्ततो दोषस्ततोऽनर्थो महान्भवेत्
tasmātsarvaprayatnena jñānaṃ sampādayennaraḥ |
kurvanneveha karmāṇītyataḥ karmāpyavaśyakam
||11||तस्मात्सर्वप्रयत्नेन ज्ञानं सम्पादयेन्नरः ।
कुर्वन्नेवेह कर्माणीत्यतः कर्माप्यवश्यकम्
jñānādeva hi kaivalyamataḥ syāttatsamuccayaḥ |
sahāyatāṃ vrajetkarma jñānasya hitakāri ca
||12||ज्ञानादेव हि कैवल्यमतः स्यात्तत्समुच्चयः ।
सहायतां व्रजेत्कर्म ज्ञानस्य हितकारि च
iti kecidvadantyatra tadvirodhānna sambhavet |
jñānādhṛdgranthibhedaḥ syāddhṛdgranthau karmasambhavaḥ
||13||इति केचिद्वदन्त्यत्र तद्विरोधान्न सम्भवेत् ।
ज्ञानाधृद्ग्रन्थिभेदः स्याद्धृद्ग्रन्थौ कर्मसम्भवः
yaugapadyaṃ na sambhāvyaṃ virodhāttu tatastayoḥ |
tamaḥ prakāśayoryadvadyaugapadyaṃ na sambhavi
||14||यौगपद्यं न सम्भाव्यं विरोधात्तु ततस्तयोः ।
तमः प्रकाशयोर्यद्वद्यौगपद्यं न सम्भवि
tasmāt sarvāṇi karmāṇi vaidikāni mahāmate |
cittaśuddhyantameva syustāni kuryātprayatnataḥ
||15||तस्मात् सर्वाणि कर्माणि वैदिकानि महामते ।
चित्तशुद्ध्यन्तमेव स्युस्तानि कुर्यात्प्रयत्नतः
śamo damastitikṣā ca vairāgyaṃ sattvasambhavaḥ |
tāvatparyantameva syuḥ karmāṇi na tataḥ param
||16||शमो दमस्तितिक्षा च वैराग्यं सत्त्वसम्भवः ।
तावत्पर्यन्तमेव स्युः कर्माणि न ततः परम्
tadante caiva saṃnyasya saṃśrayed gurumātmavān |
śrotriyaṃ brahmaniṣṭhaṃ ca bhaktyā nirvyājayā punaḥ
||17||तदन्ते चैव संन्यस्य संश्रयेद् गुरुमात्मवान् ।
श्रोत्रियं ब्रह्मनिष्ठं च भक्त्या निर्व्याजया पुनः
vedāntaśravaṇaṃ kuryānnityamevamatandritaḥ |
tattvamasyādivākyasya nityamarthaṃ vicārayet
||18||वेदान्तश्रवणं कुर्यान्नित्यमेवमतन्द्रितः ।
तत्त्वमस्यादिवाक्यस्य नित्यमर्थं विचारयेत्
tattvamasyādi vākyaṃ tu jīvabrahmaikyabodhakam |
aikye jñāte nirbhayastu madrūpo hi prajāyate
||19||तत्त्वमस्यादि वाक्यं तु जीवब्रह्मैक्यबोधकम् ।
ऐक्ये ज्ञाते निर्भयस्तु मद्रूपो हि प्रजायते
padārthāvagatiḥ pūrvaṃ vākyārthāvagatistataḥ |
tatpadasya ca vākyārtho gire'haṃ parikīrtitaḥ
||20||पदार्थावगतिः पूर्वं वाक्यार्थावगतिस्ततः ।
तत्पदस्य च वाक्यार्थो गिरेऽहं परिकीर्तितः
tvaṃ padasya ca vācyārtho jīva eva na saṃśayaḥ |
ubhayoraikyamasinā padena procyate budhaiḥ
||21||त्वं पदस्य च वाच्यार्थो जीव एव न संशयः ।
उभयोरैक्यमसिना पदेन प्रोच्यते बुधैः
vācyārthayorviruddhatvādaikyaṃ naiva ghaṭeta ha |
lakṣaṇātaḥ prakartavyā tattvamoḥ śrutisaṃsthayoḥ
||22||वाच्यार्थयोर्विरुद्धत्वादैक्यं नैव घटेत ह ।
लक्षणातः प्रकर्तव्या तत्त्वमोः श्रुतिसंस्थयोः
cinmātraṃ tu tayorlakṣyaṃ tayoraikyasya sambhavaḥ |
tayoraikyaṃ tathā jñātvā svābhedenādvayo bhavet
||23||चिन्मात्रं तु तयोर्लक्ष्यं तयोरैक्यस्य सम्भवः ।
तयोरैक्यं तथा ज्ञात्वा स्वाभेदेनाद्वयो भवेत्
devadattaḥ sa evāyamitivallakṣaṇā smṛtā |
sthūlādi deharahito brahma sampadyate naraḥ
||24||देवदत्तः स एवायमितिवल्लक्षणा स्मृता ।
स्थूलादि देहरहितो ब्रह्म सम्पद्यते नरः
pañcīkṛtamahābhūtasambhūtaḥ sthūladehakaḥ |
bhogālayo jarāvyādhisaṃyutaḥ sarvakarmaṇām
||25||पञ्चीकृतमहाभूतसम्भूतः स्थूलदेहकः ।
भोगालयो जराव्याधिसंयुतः सर्वकर्मणाम्
mithyābhūto'yamābhāti sphuṭaṃ māyāmayatvataḥ |
so'yaṃ sthūla upādhiḥ syādātmano me nageśvara
||26||मिथ्याभूतोऽयमाभाति स्फुटं मायामयत्वतः ।
सोऽयं स्थूल उपाधिः स्यादात्मनो मे नगेश्वर
jñānakarmendriyayutaṃ prāṇapañcakasaṃyutam |
manobuddhiyutaṃ caitatsūkṣmaṃ tatkavayo viduḥ
||27||ज्ञानकर्मेन्द्रिययुतं प्राणपञ्चकसंयुतम् ।
मनोबुद्धियुतं चैतत्सूक्ष्मं तत्कवयो विदुः
apañcīkṛtabhūtotthaṃ sūkṣmadeho'yamātmanaḥ |
dvitīyo'yamupādhiḥ syātsukhāderavabodhakaḥ
||28||अपञ्चीकृतभूतोत्थं सूक्ष्मदेहोऽयमात्मनः ।
द्वितीयोऽयमुपाधिः स्यात्सुखादेरवबोधकः
anādyanirvācyamidamajñānaṃ tu tṛtīyakaḥ |
deho'yamātmano bhāti kāraṇātmā nageśvara
||29||अनाद्यनिर्वाच्यमिदमज्ञानं तु तृतीयकः ।
देहोऽयमात्मनो भाति कारणात्मा नगेश्वर
upādhivilaye jāte kevalātmāvaśiṣyate |
dehatraye pañcakośā antaḥsthāḥ santi sarvadā
||30||उपाधिविलये जाते केवलात्मावशिष्यते ।
देहत्रये पञ्चकोशा अन्तःस्थाः सन्ति सर्वदा
pañcakośaparityāge brahma pucchaṃ hi labhyate |
netinetītyādivākyairmama rūpaṃ yaducyate
||31||पञ्चकोशपरित्यागे ब्रह्म पुच्छं हि लभ्यते ।
नेतिनेतीत्यादिवाक्यैर्मम रूपं यदुच्यते
na jāyate mriyate tatkadāci- nnāyaṃ bhūtvā na babhūva kaścit |
ajo nityaḥ śāśvato'yaṃ purāṇo na hanyate hanyamāne śarīre
||32||न जायते म्रियते तत्कदाचि- न्नायं भूत्वा न बभूव कश्चित् ।
अजो नित्यः शाश्वतोऽयं पुराणो न हन्यते हन्यमाने शरीरे
hataṃ cenmanyate hantuṃ hataścenmanyate hatam |
ubhau tau na vijānītau nāyaṃ hanti na hanyate
||33||हतं चेन्मन्यते हन्तुं हतश्चेन्मन्यते हतम् ।
उभौ तौ न विजानीतौ नायं हन्ति न हन्यते
aṇoraṇīyānmahato mahīyā- nātmāsya jantornihito guhāyām |
tamakratuḥ paśyati vītaśoko dhātuḥ prasādānmahimānamasya
||34||अणोरणीयान्महतो महीया- नात्मास्य जन्तोर्निहितो गुहायाम् ।
तमक्रतुः पश्यति वीतशोको धातुः प्रसादान्महिमानमस्य
ātmānaṃ rathinaṃ viddhi śarīraṃ rathameva tu |
buddhiṃ tu sārathiṃ viddhi manaḥ pragrahameva ca
||35||आत्मानं रथिनं विद्धि शरीरं रथमेव तु ।
बुद्धिं तु सारथिं विद्धि मनः प्रग्रहमेव च
indriyāṇi hayānāhurviṣayāṃsteṣu gocarān |
ātmendriyamanoyuktaṃ bhoktetyāhurmanīṣiṇaḥ
||36||इन्द्रियाणि हयानाहुर्विषयांस्तेषु गोचरान् ।
आत्मेन्द्रियमनोयुक्तं भोक्तेत्याहुर्मनीषिणः
yastvavidvānbhavati cāmanaskaśca sadāśuciḥ |
na tatpadamavāpnoti saṃsāraṃ cādhigacchati
||37||यस्त्वविद्वान्भवति चामनस्कश्च सदाशुचिः ।
न तत्पदमवाप्नोति संसारं चाधिगच्छति
yastu vijñānavānbhavati samanaskaḥ sadā śuciḥ |
sa tu tatpadamāpnoti yasmādbhūyo na jāyate
||38||यस्तु विज्ञानवान्भवति समनस्कः सदा शुचिः ।
स तु तत्पदमाप्नोति यस्माद्भूयो न जायते
vijñānasārathiryastu manaḥ pragrahavānnaraḥ |
so'dhvanaḥ pāramāpnoti madīyaṃ yatparaṃ padam
||39||विज्ञानसारथिर्यस्तु मनः प्रग्रहवान्नरः ।
सोऽध्वनः पारमाप्नोति मदीयं यत्परं पदम्
itthaṃ śrutyā ca matyā ca niścityātmānamātmanā |
bhāvayenmāmātmarūpāṃ nididhyāsanato'pi
||40||इत्थं श्रुत्या च मत्या च निश्चित्यात्मानमात्मना ।
भावयेन्मामात्मरूपां निदिध्यासनतोऽपि
yogavṛtteḥ purā svasminbhāvayedakṣaratrayam |
devīpraṇavasañjñasya dhyānārthaṃ mantravācyayoḥ
||41||योगवृत्तेः पुरा स्वस्मिन्भावयेदक्षरत्रयम् ।
देवीप्रणवसञ्ज्ञस्य ध्यानार्थं मन्त्रवाच्ययोः
hakāraḥ sthūladehaḥ syādrakāraḥ sūkṣmadehakaḥ |
īkāraḥ kāraṇātmāsau hrīṅkāro'haṃ turīyakam
||42||हकारः स्थूलदेहः स्याद्रकारः सूक्ष्मदेहकः ।
ईकारः कारणात्मासौ ह्रीङ्कारोऽहं तुरीयकम्
evaṃ samaṣṭidehe'pi jñātvā bījatrayaṃ kramāt |
samaṣṭivyaṣṭyorekatvaṃ bhāvayenmatimānnaraḥ
||43||एवं समष्टिदेहेऽपि ज्ञात्वा बीजत्रयं क्रमात् ।
समष्टिव्यष्ट्योरेकत्वं भावयेन्मतिमान्नरः
samādhikālātpūrvaṃ tu bhāvayitvaivamādṛtaḥ |
tato dhyāyennilīnākṣo devīṃ māṃ jagadīśvarīm
||44||समाधिकालात्पूर्वं तु भावयित्वैवमादृतः ।
ततो ध्यायेन्निलीनाक्षो देवीं मां जगदीश्वरीम्
prāṇāpānau samau kṛtvā nāsābhyantaracāriṇau |
nivṛttaviṣayākāṅkṣo vītadoṣo vimatsaraḥ
||45||प्राणापानौ समौ कृत्वा नासाभ्यन्तरचारिणौ ।
निवृत्तविषयाकाङ्क्षो वीतदोषो विमत्सरः
bhaktyā nirvyājayā yukto guhāyāṃ niḥsvane sthale |
hakāram viśvamātmānaṃ rakāre pravilāpayet
||46||भक्त्या निर्व्याजया युक्तो गुहायां निःस्वने स्थले ।
हकारम् विश्वमात्मानं रकारे प्रविलापयेत्
rakāraṃ taijasaṃ devamīkāre pravilāpayet |
īkāraṃ prājñamātmānaṃ hrīṅkāre pravilāpayet
||47||रकारं तैजसं देवमीकारे प्रविलापयेत् ।
ईकारं प्राज्ञमात्मानं ह्रीङ्कारे प्रविलापयेत्
vācyavācakatāhīnaṃ dvaitabhāvavivarjitam |
akhaṇḍaṃ saccidānandaṃ bhāvayettacchikhāntare
||48||वाच्यवाचकताहीनं द्वैतभावविवर्जितम् ।
अखण्डं सच्चिदानन्दं भावयेत्तच्छिखान्तरे
iti dhyānena māṃ rājan sākṣātkṛtya narottamaḥ |
madrūpa eva bhavati dvayorapyekatā yataḥ
||49||इति ध्यानेन मां राजन् साक्षात्कृत्य नरोत्तमः ।
मद्रूप एव भवति द्वयोरप्येकता यतः
yogayuktyānayā dṛṣṭvā māmātmānaṃ parātparam |
ajñānasya sakāryasya tatkṣaṇe nāśako bhavet
||50||योगयुक्त्यानया दृष्ट्वा मामात्मानं परात्परम् ।
अज्ञानस्य सकार्यस्य तत्क्षणे नाशको भवेत्
iti śrīdevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ saptamaskandhe devīgītāyāṃ jñānasya mokṣahetutvavarṇanaṃ nāma catustriṃśo'dhyāyaḥ || 34 ||