devīgītāyāṃ bhaktimahimāvarṇanam
himālaya uvāca
svīyāṃ bhaktiṃ vadasvāmba yena jñānaṃ sukhena hi |
jāyeta manujasyāsya madhyamasyāvirāgiṇaḥ
||1||स्वीयां भक्तिं वदस्वाम्ब येन ज्ञानं सुखेन हि ।
जायेत मनुजस्यास्य मध्यमस्याविरागिणः
devyuvāca
mārgāstrayo me vikhyātā mokṣaprāptau nagādhipa |
karmayogo jñānayogo bhaktiyogaśca sattama
||2||मार्गास्त्रयो मे विख्याता मोक्षप्राप्तौ नगाधिप ।
कर्मयोगो ज्ञानयोगो भक्तियोगश्च सत्तम
trayāṇāmapyayaṃ yogyaḥ kartuṃ śakyo'sti sarvathā |
sulabhatvānmānasatvātkāyacittādyapīḍanāt
||3||त्रयाणामप्ययं योग्यः कर्तुं शक्योऽस्ति सर्वथा ।
सुलभत्वान्मानसत्वात्कायचित्ताद्यपीडनात्
guṇabhedānmanuṣyāṇāṃ sā bhaktistrividhā matā |
parapīḍāṃ samuddiśya dambhaṃ kṛtvā puraḥsaram
||4||गुणभेदान्मनुष्याणां सा भक्तिस्त्रिविधा मता ।
परपीडां समुद्दिश्य दम्भं कृत्वा पुरःसरम्
mātsaryakrodhayukto yastasya bhaktistu tāmasī |
parapīḍādirahitaḥ svakalyāṇārthameva ca
||5||मात्सर्यक्रोधयुक्तो यस्तस्य भक्तिस्तु तामसी ।
परपीडादिरहितः स्वकल्याणार्थमेव च
nityaṃ sakāmo hṛdayaṃ yaśo'rthī bhogalolupaḥ |
tattatphalasamāvāptyai māmupāste'tibhaktitaḥ
||6||नित्यं सकामो हृदयं यशोऽर्थी भोगलोलुपः ।
तत्तत्फलसमावाप्त्यै मामुपास्तेऽतिभक्तितः
bhedabuddhyā tu māṃ svasmādanyāṃ jānāti pāmaraḥ |
tasya bhaktiḥ samākhyātā nagādhipa tu rājasī
||7||भेदबुद्ध्या तु मां स्वस्मादन्यां जानाति पामरः ।
तस्य भक्तिः समाख्याता नगाधिप तु राजसी
parameśārpaṇaṃ karma pāpasaṅkṣālanāya ca |
vedoktatvādavaśyaṃ tatkartavyaṃ tu mayāniśam
||8||परमेशार्पणं कर्म पापसङ्क्षालनाय च ।
वेदोक्तत्वादवश्यं तत्कर्तव्यं तु मयानिशम्
iti niścitabuddhistu bhedabuddhimupāśritaḥ |
karoti prītaye karma bhaktiḥ sā naga sattvikī
||9||इति निश्चितबुद्धिस्तु भेदबुद्धिमुपाश्रितः ।
करोति प्रीतये कर्म भक्तिः सा नग सत्त्विकी
parabhakteḥ prāpikeyaṃ bhedabuddhyavalambanāt |
pūrvaprokte hyubhe bhaktī na paraprāpike mate
||10||परभक्तेः प्रापिकेयं भेदबुद्ध्यवलम्बनात् ।
पूर्वप्रोक्ते ह्युभे भक्ती न परप्रापिके मते
adhunā parabhaktiṃ tu procyamānāṃ nibodha me |
madguṇaśravaṇaṃ nityaṃ mama nāmānukīrtanam
||11||अधुना परभक्तिं तु प्रोच्यमानां निबोध मे ।
मद्गुणश्रवणं नित्यं मम नामानुकीर्तनम्
kalyāṇaguṇaratnānāmākarāyāṃ mayi sthiram |
cetaso vartanaṃ caiva tailadhārāsamaṃ sadā
||12||कल्याणगुणरत्नानामाकरायां मयि स्थिरम् ।
चेतसो वर्तनं चैव तैलधारासमं सदा
hetustu tatra ko vāpi na kadācidbhavedapi |
sāmīpyasārṣṭisāyujyasālokyānāṃ na caiṣaṇā
||13||हेतुस्तु तत्र को वापि न कदाचिद्भवेदपि ।
सामीप्यसार्ष्टिसायुज्यसालोक्यानां न चैषणा
matsevāto'dhikaṃ kiñcinnaiva jānāti karhicit |
sevyasevakatābhāvāttatra mokṣaṃ na vāñchati
||14||मत्सेवातोऽधिकं किञ्चिन्नैव जानाति कर्हिचित् ।
सेव्यसेवकताभावात्तत्र मोक्षं न वाञ्छति
parānuraktyā māmeva cintayedyo hyatandritaḥ |
svābhedenaiva māṃ nityaṃ jānāti na vibhedataḥ
||15||परानुरक्त्या मामेव चिन्तयेद्यो ह्यतन्द्रितः ।
स्वाभेदेनैव मां नित्यं जानाति न विभेदतः
madrūpatvena jīvānāṃ cintanaṃ kurute tu yaḥ |
yathā svasyātmani prītistathaiva ca parātmani
||16||मद्रूपत्वेन जीवानां चिन्तनं कुरुते तु यः ।
यथा स्वस्यात्मनि प्रीतिस्तथैव च परात्मनि
caitanyasya samānatvānna bhedaṃ kurute tu yaḥ |
sarvatra vartamānānāṃ sarvarūpāṃ ca sarvadā
||17||चैतन्यस्य समानत्वान्न भेदं कुरुते तु यः ।
सर्वत्र वर्तमानानां सर्वरूपां च सर्वदा
namate yajate caivāpyācāṇḍālāntamīśvara |
na kutrāpi drohabuddhiṃ kurute bhedavarjanāt
||18||नमते यजते चैवाप्याचाण्डालान्तमीश्वर ।
न कुत्रापि द्रोहबुद्धिं कुरुते भेदवर्जनात्
matsthānadarśane śraddhā madbhaktadarśane tathā |
macchāstraśravaṇe śraddhā mantratantrādiṣu prabho
||19||मत्स्थानदर्शने श्रद्धा मद्भक्तदर्शने तथा ।
मच्छास्त्रश्रवणे श्रद्धा मन्त्रतन्त्रादिषु प्रभो
māyi premākulamatī romāñcitatanuḥ sadā |
premāśrujalapūrṇākṣaḥ kaṇṭhagadgadanisvanaḥ
||20||मायि प्रेमाकुलमती रोमाञ्चिततनुः सदा ।
प्रेमाश्रुजलपूर्णाक्षः कण्ठगद्गदनिस्वनः
ananyenaiva bhāvena pūjayedyo nagādhipa |
māmīśvarīṃ jagadyoniṃ sarvakāraṇakāraṇam
||21||अनन्येनैव भावेन पूजयेद्यो नगाधिप ।
मामीश्वरीं जगद्योनिं सर्वकारणकारणम्
vratāni mama divyāni nityanaimittikānyapi |
nityaṃ yaḥ kurute bhaktyā vittaśāṭhyavivarjitaḥ
||22||व्रतानि मम दिव्यानि नित्यनैमित्तिकान्यपि ।
नित्यं यः कुरुते भक्त्या वित्तशाठ्यविवर्जितः
madutsavadidṛkṣā ca madutsavakṛtistathā |
jāyate yasya niyataṃ svabhāvādeva bhūdhara
||23||मदुत्सवदिदृक्षा च मदुत्सवकृतिस्तथा ।
जायते यस्य नियतं स्वभावादेव भूधर
uccairgāyaṃśca nāmāni mamaiva khalu nṛtyati |
ahaṅkārādirahito dehatādātmyavarjitaḥ
||24||उच्चैर्गायंश्च नामानि ममैव खलु नृत्यति ।
अहङ्कारादिरहितो देहतादात्म्यवर्जितः
prārabdhena yathā yacca kriyate tattathā bhavet |
na me cintāsti tatrāpi dehasaṃrakṣaṇādiṣu
||25||प्रारब्धेन यथा यच्च क्रियते तत्तथा भवेत् ।
न मे चिन्तास्ति तत्रापि देहसंरक्षणादिषु
iti bhaktistu yā proktā parabhaktistu sā smṛtā |
yasyāṃ devyatiriktaṃ tu na kiñcidapi bhāvyate
||26||इति भक्तिस्तु या प्रोक्ता परभक्तिस्तु सा स्मृता ।
यस्यां देव्यतिरिक्तं तु न किञ्चिदपि भाव्यते
itthaṃ jātā parā bhaktiryasya bhūdhara tattvataḥ |
tadaiva tasya cinmātre madrūpe vilayo bhavet
||27||इत्थं जाता परा भक्तिर्यस्य भूधर तत्त्वतः ।
तदैव तस्य चिन्मात्रे मद्रूपे विलयो भवेत्
bhaktestu yā parā kāṣṭhā saiva jñānaṃ prakīrtitam |
vairāgyasya ca sīmā sā jñāne tadubhayaṃ yataḥ
||28||भक्तेस्तु या परा काष्ठा सैव ज्ञानं प्रकीर्तितम् ।
वैराग्यस्य च सीमा सा ज्ञाने तदुभयं यतः
bhaktau kṛtāyāṃ yasyāpi prārabdhavaśato naga |
na jāyate mama jñānaṃ maṇidvīpaṃ sa gacchati
||29||भक्तौ कृतायां यस्यापि प्रारब्धवशतो नग ।
न जायते मम ज्ञानं मणिद्वीपं स गच्छति
tatra gatvākhilānbhogānanicchannapi carcchati |
tadante mama cidrūpajñānaṃ samyagbhavennaga
||30||तत्र गत्वाखिलान्भोगाननिच्छन्नपि चर्च्छति ।
तदन्ते मम चिद्रूपज्ञानं सम्यग्भवेन्नग
tena muktaḥ sadaiva syājjñānānmuktirna cānyathā |
ihaiva yasya jñānaṃ syāddhṛdgatapratyagātmanaḥ
||31||तेन मुक्तः सदैव स्याज्ज्ञानान्मुक्तिर्न चान्यथा ।
इहैव यस्य ज्ञानं स्याद्धृद्गतप्रत्यगात्मनः
mama saṃvitparatanostasya prāṇā vrajanti na |
brahmaiva saṃstadāpnoti brahmaiva brahma veda yaḥ
||32||मम संवित्परतनोस्तस्य प्राणा व्रजन्ति न ।
ब्रह्मैव संस्तदाप्नोति ब्रह्मैव ब्रह्म वेद यः
kaṇṭhacāmīkarasamamajñānāttu tirohitam |
jñānādajñānanāśena labdhameva hi labhyate
||33||कण्ठचामीकरसममज्ञानात्तु तिरोहितम् ।
ज्ञानादज्ञाननाशेन लब्धमेव हि लभ्यते
viditāviditādanyannagottama vapurmama |
yathādarśe tathātmani yathā jale tathā pitṛloke
||34||विदिताविदितादन्यन्नगोत्तम वपुर्मम ।
यथादर्शे तथात्मनि यथा जले तथा पितृलोके
chāyātapau yathā svacchau viviktau tadvadeva hi |
mama loke bhavejjñānaṃ dvaitabhāvavivarjitam
||35||छायातपौ यथा स्वच्छौ विविक्तौ तद्वदेव हि ।
मम लोके भवेज्ज्ञानं द्वैतभावविवर्जितम्
yastu vairāgyavāneva jñānahīno mriyeta cet |
brahmaloke vasennityaṃ yāvatkalpaṃ tataḥ param
||36||यस्तु वैराग्यवानेव ज्ञानहीनो म्रियेत चेत् ।
ब्रह्मलोके वसेन्नित्यं यावत्कल्पं ततः परम्
śucīnāṃ śrīmatāṃ gehe bhavettasya janiḥ punaḥ |
karoti sādhanaṃ paścāttato jñānaṃ hi jāyate
||37||शुचीनां श्रीमतां गेहे भवेत्तस्य जनिः पुनः ।
करोति साधनं पश्चात्ततो ज्ञानं हि जायते
anekajanmabhī rājañjñānaṃ syānnaikajanmanā |
tataḥ sarvaprayatnena jñānārthaṃ yatnamāśrayet
||38||अनेकजन्मभी राजञ्ज्ञानं स्यान्नैकजन्मना ।
ततः सर्वप्रयत्नेन ज्ञानार्थं यत्नमाश्रयेत्
nocenmahān vināśaḥ syājjanmaitaddurlabhaṃ punaḥ |
tatrāpi prathame varṇe vedaprāptiśca durlabhā
||39||नोचेन्महान् विनाशः स्याज्जन्मैतद्दुर्लभं पुनः ।
तत्रापि प्रथमे वर्णे वेदप्राप्तिश्च दुर्लभा
śamādiṣaṭkasampattiryogasiddhistathaiva ca |
tathottamaguruprāptiḥ sarvamevātra durlabham
||40||शमादिषट्कसम्पत्तिर्योगसिद्धिस्तथैव च ।
तथोत्तमगुरुप्राप्तिः सर्वमेवात्र दुर्लभम्
tathendriyāṇāṃ paṭutā saṃskṛtatvaṃ tanostathā |
anekajanmapuṇyaistu mokṣecchā jāyate tataḥ
||41||तथेन्द्रियाणां पटुता संस्कृतत्वं तनोस्तथा ।
अनेकजन्मपुण्यैस्तु मोक्षेच्छा जायते ततः
sādhane saphale'pyevaṃ jāyamāne'pi yo naraḥ |
jñānārthaṃ naiva yatate tasya janma nirarthakam
||42||साधने सफलेऽप्येवं जायमानेऽपि यो नरः ।
ज्ञानार्थं नैव यतते तस्य जन्म निरर्थकम्
tasmādrājanyathāśaktyā jñānārthaṃ yatnamāśrayet |
pade pade'śvamedhasya phalamāpnoti niścitam
||43||तस्माद्राजन्यथाशक्त्या ज्ञानार्थं यत्नमाश्रयेत् ।
पदे पदेऽश्वमेधस्य फलमाप्नोति निश्चितम्
ghṛtamiva payasi nigūḍhaṃ bhūte bhūte ca vasati vijñānam |
satataṃ manthayitavyaṃ manasā manthānabhūtena
||44||घृतमिव पयसि निगूढं भूते भूते च वसति विज्ञानम् ।
सततं मन्थयितव्यं मनसा मन्थानभूतेन
jñānaṃ labdhvā kṛtārthaḥ syāditi vedāntaḍiṇḍimaḥ |
sarvamuktaṃ samāsena kiṃ bhūyaḥ śrotumicchasi
||45||ज्ञानं लब्ध्वा कृतार्थः स्यादिति वेदान्तडिण्डिमः ।
सर्वमुक्तं समासेन किं भूयः श्रोतुमिच्छसि
iti śrīdevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ saptamaskandhe devīgītāyāṃ bhaktimahimāvarṇanaṃ nāma saptatriṃśo'dhyāyaḥ || 37 ||