hariścandracintāvarṇanam
śaunaka uvāca
tataḥ kimakarodrājā cāṇdālasya gṛhe gataḥ |
tad brūhi sūtavarya tvaṃ pṛcchataḥ satvaraṃ hi me
||1||ततः किमकरोद्राजा चाण्दालस्य गृहे गतः ।
तद् ब्रूहि सूतवर्य त्वं पृच्छतः सत्वरं हि मे
sūta uvāca
viśvāmitre gate vipre śvapaco hṛṣṭamānasaḥ |
viśvāmitrāya tad dravyaṃ dattvā baddhvā nareśvaram
||2||विश्वामित्रे गते विप्रे श्वपचो हृष्टमानसः ।
विश्वामित्राय तद् द्रव्यं दत्त्वा बद्ध्वा नरेश्वरम्
asatyo yāsyasītyuktvā daṇḍenātāḍayattadā |
daṇḍaprahārasambhrāntamatīva vyākulendriyam
||3||असत्यो यास्यसीत्युक्त्वा दण्डेनाताडयत्तदा ।
दण्डप्रहारसम्भ्रान्तमतीव व्याकुलेन्द्रियम्
iṣṭabandhuviyogārtamānīya nijapakkaṇe |
nigaḍe sthāpayitvā taṃ svayaṃ suṣvāpa vijvaraḥ
||4||इष्टबन्धुवियोगार्तमानीय निजपक्कणे ।
निगडे स्थापयित्वा तं स्वयं सुष्वाप विज्वरः
nigaḍasthastato rājā vasaṃścāṇḍālapakkaṇe |
annapāne parityajya sadā vai tadaśocayat
||5||निगडस्थस्ततो राजा वसंश्चाण्डालपक्कणे ।
अन्नपाने परित्यज्य सदा वै तदशोचयत्
tanvī dīnamukhī dṛṣṭvā bālaṃ dīnamukhaṃ puraḥ |
māṃ smarantyasukhāviṣṭā mokṣayiṣyati nau nṛpaḥ
||6||तन्वी दीनमुखी दृष्ट्वा बालं दीनमुखं पुरः ।
मां स्मरन्त्यसुखाविष्टा मोक्षयिष्यति नौ नृपः
upāttavitto viprāya dattvā vittaṃ pratiśrutam |
rodamānaṃ sutaṃ vīkṣya māṃ ca sambodhayiṣyati
||7||उपात्तवित्तो विप्राय दत्त्वा वित्तं प्रतिश्रुतम् ।
रोदमानं सुतं वीक्ष्य मां च सम्बोधयिष्यति
tātapārśvaṃ vrajāmīti rudantaṃ bālakaṃ punaḥ |
tāta tāteti bhāṣantaṃ tathā sambodhayiṣyati
||8||तातपार्श्वं व्रजामीति रुदन्तं बालकं पुनः ।
तात तातेति भाषन्तं तथा सम्बोधयिष्यति
na sā māṃ mṛgaśāvākṣī vetti cāṇḍālatāṃ gatam |
rājyanāśaḥ suhṛttyāgo bhāryātanayavikrayaḥ
||9||न सा मां मृगशावाक्षी वेत्ति चाण्डालतां गतम् ।
राज्यनाशः सुहृत्त्यागो भार्यातनयविक्रयः
tataścāṇḍālatā ceyamaho duḥkhaparamparā |
evaṃ sa nivasannityaṃ smaraṃśca dayitāṃ sutam
||10||ततश्चाण्डालता चेयमहो दुःखपरम्परा ।
एवं स निवसन्नित्यं स्मरंश्च दयितां सुतम्
nināya divasān rājā caturo vidhipīḍitaḥ |
athāhni pañcame tena nigaḍānmocito nṛpaḥ
||11||निनाय दिवसान् राजा चतुरो विधिपीडितः ।
अथाह्नि पञ्चमे तेन निगडान्मोचितो नृपः
cāṇḍālenānuśiṣṭaśca mṛtacailāpahāraṇe |
kruddhena paruṣairvākyairnirbhatsya ca punaḥ punaḥ
||12||चाण्डालेनानुशिष्टश्च मृतचैलापहारणे ।
क्रुद्धेन परुषैर्वाक्यैर्निर्भत्स्य च पुनः पुनः
kāśyāśca dakṣiṇe bhāge śmaśānaṃ vidyate mahat |
tadrakṣasva yathānyāyaṃ na tyājyaṃ tattvayā kvacit
||13||काश्याश्च दक्षिणे भागे श्मशानं विद्यते महत् ।
तद्रक्षस्व यथान्यायं न त्याज्यं तत्त्वया क्वचित्
imaṃ ca jarjaraṃ daṇḍaṃ gṛhītvā yāhi mā ciram |
vīrabāhorayaṃ daṇḍa iti ghoṣasva sarvataḥ
||14||इमं च जर्जरं दण्डं गृहीत्वा याहि मा चिरम् ।
वीरबाहोरयं दण्ड इति घोषस्व सर्वतः
sūta uvāca
kasmiṃścidatha kāle tu mṛtacailāpahārakaḥ |
hariścandro'bhavadrājā śmaśāne dadvaśānugaḥ
||15||कस्मिंश्चिदथ काले तु मृतचैलापहारकः ।
हरिश्चन्द्रोऽभवद्राजा श्मशाने दद्वशानुगः
cāṇḍālenānuśiṣṭastu mṛtacailāpahāriṇā |
rājā tena samādiṣṭo jagāma śavamandiram
||16||चाण्डालेनानुशिष्टस्तु मृतचैलापहारिणा ।
राजा तेन समादिष्टो जगाम शवमन्दिरम्
puryāstu dakṣiṇe deśe vidyamānaṃ bhayānakam |
śavamālyasamākīrṇaṃ durgandhaṃ bahudhūmakam
||17||पुर्यास्तु दक्षिणे देशे विद्यमानं भयानकम् ।
शवमाल्यसमाकीर्णं दुर्गन्धं बहुधूमकम्
śmaśānaṃ ghorasannādaṃ śivāśatasamākulam |
gṛddhragomāyusaṃkīrṇaṃ śvavṛndaparivāritam
||18||श्मशानं घोरसन्नादं शिवाशतसमाकुलम् ।
गृद्ध्रगोमायुसंकीर्णं श्ववृन्दपरिवारितम्
asthisaṅghātasaṅkīrṇaṃ mahādurgandhasaṃkulam |
ardhadagdhaśavāsyāni vikasaddantapaṃktibhiḥ
||19||अस्थिसङ्घातसङ्कीर्णं महादुर्गन्धसंकुलम् ।
अर्धदग्धशवास्यानि विकसद्दन्तपंक्तिभिः
hasantīvāgnimadhyasthakāyasyaivaṃ vyavasthitiḥ |
nānāmṛtasuhṛnnādaṃ mahākolāhalākulam
||20||हसन्तीवाग्निमध्यस्थकायस्यैवं व्यवस्थितिः ।
नानामृतसुहृन्नादं महाकोलाहलाकुलम्
hā putra mitra hā bandho bhrātarvatsa priyādya me |
hāpyate bhāgineyārha hā mātula pitāmaha
||21||हा पुत्र मित्र हा बन्धो भ्रातर्वत्स प्रियाद्य मे ।
हाप्यते भागिनेयार्ह हा मातुल पितामह
mātāmaha pitaḥ pautra kva gato'syehi bāndhava |
iti śabdaiḥ samākīrṇaṃ bhairavaiḥ sarvadehinām
||22||मातामह पितः पौत्र क्व गतोऽस्येहि बान्धव ।
इति शब्दैः समाकीर्णं भैरवैः सर्वदेहिनाम्
jvalanmāṃsavasāmedacchūmiti dhvanisaṅkulam |
agneścaṭacaṭāśabdo bhairavo yatra jāyate
||23||ज्वलन्मांसवसामेदच्छूमिति ध्वनिसङ्कुलम् ।
अग्नेश्चटचटाशब्दो भैरवो यत्र जायते
kalpāntasadṛśākāraṃ śmaśānaṃ tatsudāruṇam |
sa rājā tatra samprāpto duḥkhādevamaśocata
||24||कल्पान्तसदृशाकारं श्मशानं तत्सुदारुणम् ।
स राजा तत्र सम्प्राप्तो दुःखादेवमशोचत
hā bhṛtyā mantriṇo yūyaṃ kva tadrājyaṃ kulocitam |
hā priya putra me bāla māṃ tyaktvā mandabhāgyakam
||25||हा भृत्या मन्त्रिणो यूयं क्व तद्राज्यं कुलोचितम् ।
हा प्रिय पुत्र मे बाल मां त्यक्त्वा मन्दभाग्यकम्
brāhmaṇasya ca kopena gatā yūyaṃ kva dūrataḥ |
vinā dharmaṃ manuṣyāṇāṃ jāyate na śubhaṃ kvacit
||26||ब्राह्मणस्य च कोपेन गता यूयं क्व दूरतः ।
विना धर्मं मनुष्याणां जायते न शुभं क्वचित्
yatnato dhārayettasmātpuruṣo dharmameva hi |
ityevaṃ cintayaṃstatra cāṇḍāloktaṃ punaḥ punaḥ
||27||यत्नतो धारयेत्तस्मात्पुरुषो धर्ममेव हि ।
इत्येवं चिन्तयंस्तत्र चाण्डालोक्तं पुनः पुनः
malena digdhasarvāṅgaḥ śavānāṃ darśane vrajan |
lakuṭākārakalpaśca dhāvaṃścāpi tatastataḥ
||28||मलेन दिग्धसर्वाङ्गः शवानां दर्शने व्रजन् ।
लकुटाकारकल्पश्च धावंश्चापि ततस्ततः
asmiñchava idaṃ maulyaṃ śataṃ prāpsyāmi cāgrataḥ |
idaṃ mama idaṃ rājña idaṃ cāṇḍālakasya ca
||29||अस्मिञ्छव इदं मौल्यं शतं प्राप्स्यामि चाग्रतः ।
इदं मम इदं राज्ञ इदं चाण्डालकस्य च
ityevaṃ cintayan rājā vyavasthāṃ dustarāṃ gataḥ |
jīrṇaikapaṭasugranthikṛtakanthāparigrahaḥ
||30||इत्येवं चिन्तयन् राजा व्यवस्थां दुस्तरां गतः ।
जीर्णैकपटसुग्रन्थिकृतकन्थापरिग्रहः
citābhasmarajoliptamukhabāhūdarāṅghrikaḥ |
nānāmedovasāmajjāliptapāṇyaṅguliḥ śvasan
||31||चिताभस्मरजोलिप्तमुखबाहूदराङ्घ्रिकः ।
नानामेदोवसामज्जालिप्तपाण्यङ्गुलिः श्वसन्
nānāśavaudanakṛtakṣunnivṛttiparāyaṇaḥ |
tadīyamālyasaṃśleṣakṛtamastakamaṇḍalaḥ
||32||नानाशवौदनकृतक्षुन्निवृत्तिपरायणः ।
तदीयमाल्यसंश्लेषकृतमस्तकमण्डलः
na rātrau na divā śete hāheti pravadanmuhuḥ |
evaṃ dvādaśa māsāstu nītā varṣaśatopamāḥ
||33||न रात्रौ न दिवा शेते हाहेति प्रवदन्मुहुः ।
एवं द्वादश मासास्तु नीता वर्षशतोपमाः
iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ saptamaskandhe hariścandracintāvarṇanaṃ nāma caturviṃśo'dhyāyaḥ || 24 ||