devīgītāyāṃ mahotsavavratasthānavarṇanam
himālaya uvāca
kati sthānāni deveśi draṣṭavyāni mahītale |
mukhyāni ca pavitrāṇi devīpriyatamāni ca
||1||कति स्थानानि देवेशि द्रष्टव्यानि महीतले ।
मुख्यानि च पवित्राणि देवीप्रियतमानि च
vratānyapi tathā yāni tuṣṭidānyutsavā api |
tatsarvaṃ deva me mātaḥ kṛtakṛtyo yato naraḥ
||2||व्रतान्यपि तथा यानि तुष्टिदान्युत्सवा अपि ।
तत्सर्वं देव मे मातः कृतकृत्यो यतो नरः
śrīdevyuvāca
sarvaṃ dṛśyaṃ mama sthānaṃ sarve kālā vratātmakāḥ |
utsavāḥ sarvakāleṣu yato'haṃ sarvarūpiṇī
||3||सर्वं दृश्यं मम स्थानं सर्वे काला व्रतात्मकाः ।
उत्सवाः सर्वकालेषु यतोऽहं सर्वरूपिणी
tathāpi bhaktavātsalyātkiñcitkiñcidathocyate |
śṛṇuṣvāvahito bhūtvā nagarāja vaco mama
||4||तथापि भक्तवात्सल्यात्किञ्चित्किञ्चिदथोच्यते ।
शृणुष्वावहितो भूत्वा नगराज वचो मम
kolāpuraṃ mahāsthānaṃ yatra lakṣmīḥ sadā sthitā |
mātuḥ puraṃ dvitīyaṃ ca reṇukādhiṣṭhitaṃ param
||5||कोलापुरं महास्थानं यत्र लक्ष्मीः सदा स्थिता ।
मातुः पुरं द्वितीयं च रेणुकाधिष्ठितं परम्
tulajāpuraṃ tṛtīyaṃ syātsaptaśṛṅgaṃ tathaiva ca |
hiṅgulāyā mahāsthānaṃ jvālāmukhyāstathaiva ca
||6||तुलजापुरं तृतीयं स्यात्सप्तशृङ्गं तथैव च ।
हिङ्गुलाया महास्थानं ज्वालामुख्यास्तथैव च
śakambharyāḥ paraṃ sthānaṃ bhrāmaryāḥ sthānamuttamam |
śrīraktadantikāsthānaṃ durgāsthānaṃ tathaiva ca
||7||शकम्भर्याः परं स्थानं भ्रामर्याः स्थानमुत्तमम् ।
श्रीरक्तदन्तिकास्थानं दुर्गास्थानं तथैव च
vindhyācalanivāsinyāḥ sthānaṃ sarvottamottamam |
annapūrṇamahāsthānaṃ kāñcīpuramanuttamam
||8||विन्ध्याचलनिवासिन्याः स्थानं सर्वोत्तमोत्तमम् ।
अन्नपूर्णमहास्थानं काञ्चीपुरमनुत्तमम्
bhīmādevyāḥ paraṃ sthānaṃ vimalāsthānameva ca |
śrīcandralāmahāsthānaṃ kauśikīsthānameva
||9||भीमादेव्याः परं स्थानं विमलास्थानमेव च ।
श्रीचन्द्रलामहास्थानं कौशिकीस्थानमेव
nīlāmbāyāḥ paraṃ sthānaṃ nīlaparvatamastake |
jāmbūnadeśvarīsthānaṃ tathā śrīnagaraṃ śubham
||10||नीलाम्बायाः परं स्थानं नीलपर्वतमस्तके ।
जाम्बूनदेश्वरीस्थानं तथा श्रीनगरं शुभम्
guhyakālyā mahāsthānaṃ nepāle yatpratiṣṭhitam |
mīnākṣyāḥ paramaṃ sthānaṃ yacca proktaṃ cidambare
||11||गुह्यकाल्या महास्थानं नेपाले यत्प्रतिष्ठितम् ।
मीनाक्ष्याः परमं स्थानं यच्च प्रोक्तं चिदम्बरे
vedāraṇyaṃ mahāsthānaṃ sundaryāḥ samadhiṣṭhitam |
ekāmbaraṃ mahāsthānaṃ paraśaktyā pratiṣṭhitam
||12||वेदारण्यं महास्थानं सुन्दर्याः समधिष्ठितम् ।
एकाम्बरं महास्थानं परशक्त्या प्रतिष्ठितम्
mahālasā paraṃ sthānaṃ yogeśvaryāstathaiva ca |
tathā nīlasarasvatyāḥ sthānaṃ cīneṣu viśrutam
||13||महालसा परं स्थानं योगेश्वर्यास्तथैव च ।
तथा नीलसरस्वत्याः स्थानं चीनेषु विश्रुतम्
vaidyanāthe tu bagalāsthānaṃ sarvottamaṃ matam |
śrīmacchrībhuvaneśvaryā maṇidvīpaṃ mama smṛtam
||14||वैद्यनाथे तु बगलास्थानं सर्वोत्तमं मतम् ।
श्रीमच्छ्रीभुवनेश्वर्या मणिद्वीपं मम स्मृतम्
śrīmattripurabhairavyāḥ kāmākhyāyonimaṇḍalam |
bhūmaṇḍale kṣetraratnaṃ mahāmāyādhivāsitam
||15||श्रीमत्त्रिपुरभैरव्याः कामाख्यायोनिमण्डलम् ।
भूमण्डले क्षेत्ररत्नं महामायाधिवासितम्
nātaḥ parataraṃ sthānaṃ kvacidasti dharātale |
pratimāsaṃ bhaveddevī yatra sākṣādrajasvalā
||16||नातः परतरं स्थानं क्वचिदस्ति धरातले ।
प्रतिमासं भवेद्देवी यत्र साक्षाद्रजस्वला
tatratyā devatāḥ sarvāḥ parvatātmakatāṃ gatāḥ |
parvateṣu vasantyeva mahatyo devatā api
||17||तत्रत्या देवताः सर्वाः पर्वतात्मकतां गताः ।
पर्वतेषु वसन्त्येव महत्यो देवता अपि
tatratyā pṛthivī sarvā devīrūpā smṛtā budhaiḥ |
nātaḥ parataraṃ sthānaṃ kāmākhyāyonimaṇḍalāt
||18||तत्रत्या पृथिवी सर्वा देवीरूपा स्मृता बुधैः ।
नातः परतरं स्थानं कामाख्यायोनिमण्डलात्
gāyatryāśca paraṃ sthānaṃ śrīmatpuṣkaramīritam |
amareśe caṇḍikā syātprabhāse puṣkarekṣiṇī
||19||गायत्र्याश्च परं स्थानं श्रीमत्पुष्करमीरितम् ।
अमरेशे चण्डिका स्यात्प्रभासे पुष्करेक्षिणी
naimiṣe tu mahāsthāne devī sā liṅgadhāriṇī |
puruhūtā puṣkarākṣe āṣāḍhau ca ratistathā
||20||नैमिषे तु महास्थाने देवी सा लिङ्गधारिणी ।
पुरुहूता पुष्कराक्षे आषाढौ च रतिस्तथा
caṇḍamuṇḍīmahāsthāne daṇḍinī parameśvarī |
bhārabhūtau bhavedbhūtirnākule nakuleśvarī
||21||चण्डमुण्डीमहास्थाने दण्डिनी परमेश्वरी ।
भारभूतौ भवेद्भूतिर्नाकुले नकुलेश्वरी
candrikā tu hariścandre śrīgirau śāṅkarī smṛtā |
japyeśvare triśūlā syātsūkṣmā cāmrātakeśvare
||22||चन्द्रिका तु हरिश्चन्द्रे श्रीगिरौ शाङ्करी स्मृता ।
जप्येश्वरे त्रिशूला स्यात्सूक्ष्मा चाम्रातकेश्वरे
śāṅkarī tu mahākāle śarvāṇī madhyamābhidhe |
kedārākhye mahākṣetre devī sā mārgadāyinī
||23||शाङ्करी तु महाकाले शर्वाणी मध्यमाभिधे ।
केदाराख्ये महाक्षेत्रे देवी सा मार्गदायिनी
bhairavākhye bhairavī sā gayāyāṃ maṅgalā smṛtā |
sthāṇupriyā kurukṣetre svāyambhuvyapi nākule
||24||भैरवाख्ये भैरवी सा गयायां मङ्गला स्मृता ।
स्थाणुप्रिया कुरुक्षेत्रे स्वायम्भुव्यपि नाकुले
kanakhale bhavedugrā viśveśā vimaleśvare |
aṭṭahāse mahānandā mahendre tu mahāntakā
||25||कनखले भवेदुग्रा विश्वेशा विमलेश्वरे ।
अट्टहासे महानन्दा महेन्द्रे तु महान्तका
bhīme bhīmeśvarī proktā sthāne vastrāpathe punaḥ |
bhavānī śāṅkarī proktā rudrāṇī tvardhakoṭike
||26||भीमे भीमेश्वरी प्रोक्ता स्थाने वस्त्रापथे पुनः ।
भवानी शाङ्करी प्रोक्ता रुद्राणी त्वर्धकोटिके
avimukte viśālākṣī mahābhāgā mahālaye |
gokarṇe bhadrakarṇī syādbhadrā syādbhadrakarṇake
||27||अविमुक्ते विशालाक्षी महाभागा महालये ।
गोकर्णे भद्रकर्णी स्याद्भद्रा स्याद्भद्रकर्णके
utpalākṣī suvarṇākṣe sthāṇvīśā sthāṇusañjñake |
kamalālaye tu kamalā pracaṇḍā chagalaṇḍake
||28||उत्पलाक्षी सुवर्णाक्षे स्थाण्वीशा स्थाणुसञ्ज्ञके ।
कमलालये तु कमला प्रचण्डा छगलण्डके
kuraṇḍale trisandhyā syānmākoṭe mukuṭeśvarī |
maṇḍaleśe śāṇḍakī syātkālī kālañjare punaḥ
||29||कुरण्डले त्रिसन्ध्या स्यान्माकोटे मुकुटेश्वरी ।
मण्डलेशे शाण्डकी स्यात्काली कालञ्जरे पुनः
śaṅkukarṇe dhvaniḥ proktā sthūlā syātsthūlakeśvare |
jñānināṃ hṛdayāmbhoje hṛllekhā parameśvarī
||30||शङ्कुकर्णे ध्वनिः प्रोक्ता स्थूला स्यात्स्थूलकेश्वरे ।
ज्ञानिनां हृदयाम्भोजे हृल्लेखा परमेश्वरी
proktānīmāni sthānāni devyāḥ priyatamāni ca |
tattatkṣetrasya māhātmyaṃ śrutvā pūrvaṃ nagottama
||31||प्रोक्तानीमानि स्थानानि देव्याः प्रियतमानि च ।
तत्तत्क्षेत्रस्य माहात्म्यं श्रुत्वा पूर्वं नगोत्तम
taduktena vidhānena paścāddevīṃ prapūjayet |
athavā sarvakṣetrāṇi kāśyāṃ santi nagottama
||32||तदुक्तेन विधानेन पश्चाद्देवीं प्रपूजयेत् ।
अथवा सर्वक्षेत्राणि काश्यां सन्ति नगोत्तम
atastatra vasennityaṃ devībhaktiparāyaṇaḥ |
tāni sthānāni sampaśyañjapandevīṃ nirantaram
||33||अतस्तत्र वसेन्नित्यं देवीभक्तिपरायणः ।
तानि स्थानानि सम्पश्यञ्जपन्देवीं निरन्तरम्
dhyāyaṃstaccaraṇāmbhojaṃ mukto bhavati bandhanāt |
imāni devīnāmāni prātarutthāya yaḥ paṭhet
||34||ध्यायंस्तच्चरणाम्भोजं मुक्तो भवति बन्धनात् ।
इमानि देवीनामानि प्रातरुत्थाय यः पठेत्
bhasmībhavanti pāpāni tatkṣaṇānnaga satvaram |
śrāddhakāle paṭhedetānyamalāni dvijāgrataḥ
||35||भस्मीभवन्ति पापानि तत्क्षणान्नग सत्वरम् ।
श्राद्धकाले पठेदेतान्यमलानि द्विजाग्रतः
muktāstatpitaraḥ sarve prayānti paramāṃ gatim |
adhunā kathayiṣyāmi vratāni tava suvrata
||36||मुक्तास्तत्पितरः सर्वे प्रयान्ति परमां गतिम् ।
अधुना कथयिष्यामि व्रतानि तव सुव्रत
nārībhiśca naraiścaiva kartavyāni prayatnataḥ |
vratamanantatṛtīyākhyaṃ rasakalyāṇinīvratam
||37||नारीभिश्च नरैश्चैव कर्तव्यानि प्रयत्नतः ।
व्रतमनन्ततृतीयाख्यं रसकल्याणिनीव्रतम्
ārdrānandakaraṃ nāmnā tṛtīyāyā vrataṃ ca yat |
śukravāravrataṃ caiva tathā kṛṣṇacaturdaśī
||38||आर्द्रानन्दकरं नाम्ना तृतीयाया व्रतं च यत् ।
शुक्रवारव्रतं चैव तथा कृष्णचतुर्दशी
bhaumavāravrataṃ caiva pradoṣavratameva ca |
yatra devo mahādevo devīṃ saṃsthāpya viṣṭare
||39||भौमवारव्रतं चैव प्रदोषव्रतमेव च ।
यत्र देवो महादेवो देवीं संस्थाप्य विष्टरे
nṛtyaṃ karoti purataḥ sārdhaṃ devairniśāmukhe |
tatropoṣya rajanyādau pradoṣe pūjayecchivām
||40||नृत्यं करोति पुरतः सार्धं देवैर्निशामुखे ।
तत्रोपोष्य रजन्यादौ प्रदोषे पूजयेच्छिवाम्
pratipakṣaṃ viśeṣeṇa taddevīprītikārakam |
somavāravrataṃ caiva mamātipriyakṛnnaga
||41||प्रतिपक्षं विशेषेण तद्देवीप्रीतिकारकम् ।
सोमवारव्रतं चैव ममातिप्रियकृन्नग
tatrāpi devīṃ sampūjya rātrau bhojanamācaret |
navarātradvayaṃ caiva vrataṃ prītikaraṃ mama
||42||तत्रापि देवीं सम्पूज्य रात्रौ भोजनमाचरेत् ।
नवरात्रद्वयं चैव व्रतं प्रीतिकरं मम
evamanyānyapi vibho nityanaimittikāni ca |
vratāni kurute yo vai matprītyarthaṃ vimatsaraḥ
||43||एवमन्यान्यपि विभो नित्यनैमित्तिकानि च ।
व्रतानि कुरुते यो वै मत्प्रीत्यर्थं विमत्सरः
prāpnoti mama sāyujyaṃ sa me bhaktaḥ sa me priyaḥ |
utsavānapi kurvīta dolotsavasukhānvibho
||44||प्राप्नोति मम सायुज्यं स मे भक्तः स मे प्रियः ।
उत्सवानपि कुर्वीत दोलोत्सवसुखान्विभो
śayanotsavaṃ yathā kuryāttathā jāgaraṇotsavam |
rathotsavaṃ ca me kuryāddamanotsavameva ca
||45||शयनोत्सवं यथा कुर्यात्तथा जागरणोत्सवम् ।
रथोत्सवं च मे कुर्याद्दमनोत्सवमेव च
pavitrotsavamevāpi śrāvaṇo prītikārakam |
mama bhaktaḥ sadā kuryādevamanyānmahotsavān
||46||पवित्रोत्सवमेवापि श्रावणो प्रीतिकारकम् ।
मम भक्तः सदा कुर्यादेवमन्यान्महोत्सवान्
madbhaktānbhojayetprītyā tathā caiva suvāsinīḥ |
kumārīrbaṭukāṃścāpi madbuddhyā tadgatāntaraḥ
||47||मद्भक्तान्भोजयेत्प्रीत्या तथा चैव सुवासिनीः ।
कुमारीर्बटुकांश्चापि मद्बुद्ध्या तद्गतान्तरः
vittaśāṭhyena rahito yajedetānsumādibhiḥ |
ya evaṃ kurute bhaktyā prativarṣamatandritaḥ
||48||वित्तशाठ्येन रहितो यजेदेतान्सुमादिभिः ।
य एवं कुरुते भक्त्या प्रतिवर्षमतन्द्रितः
sa dhanyaḥ kṛtakṛtyo'sau matprīteḥ pātramañjasā |
sarvamuktaṃ samāsena mama prītipradāyakam |
nāśiṣyāya pradātavyaṃ nābhaktāya kadācana
||49||स धन्यः कृतकृत्योऽसौ मत्प्रीतेः पात्रमञ्जसा ।
सर्वमुक्तं समासेन मम प्रीतिप्रदायकम् ।
नाशिष्याय प्रदातव्यं नाभक्ताय कदाचन
iti śrīdevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ saptamaskandhe devīgītāyāṃ mahotsavavratasthānavarṇanaṃ nāmāṣṭatriṃśo'dhyāyaḥ || 38 ||
mahābhūta śabdopari ṭippaṇī