aśvibhyāṃ cyavanadvārā somapānāya pratijñāvarṇanam
vyāsa uvāca
tayostadbhāṣitaṃ śrutvā vepamānā nṛpātmajā |
dhairyamālambya tau tatra babhāṣe mitabhāṣiṇī
||1||तयोस्तद्भाषितं श्रुत्वा वेपमाना नृपात्मजा ।
धैर्यमालम्ब्य तौ तत्र बभाषे मितभाषिणी
devau vāṃ raviputrau ca sarvajñau surasammatau |
satīṃ māṃ dharmaśīlāṃ ca naivaṃ vaditumarhathaḥ
||2||देवौ वां रविपुत्रौ च सर्वज्ञौ सुरसम्मतौ ।
सतीं मां धर्मशीलां च नैवं वदितुमर्हथः
pitrā dattā suraśreṣṭhau munaye yogadharmiṇe |
kathaṃ gacchāmi taṃ mārgaṃ puṃścalīgaṇasevitam
||3||पित्रा दत्ता सुरश्रेष्ठौ मुनये योगधर्मिणे ।
कथं गच्छामि तं मार्गं पुंश्चलीगणसेवितम्
draṣṭāyaṃ sarvalokasya karmasākṣī divākaraḥ |
kaśyapāccaiva sambhūto naivaṃ bhāṣitumarhathaḥ
||4||द्रष्टायं सर्वलोकस्य कर्मसाक्षी दिवाकरः ।
कश्यपाच्चैव सम्भूतो नैवं भाषितुमर्हथः
kulakanyā patiṃ tyaktvā kathamanyaṃ bhajennaram |
asāre'sminhi saṃsāre jānantau dharmanirṇayam
||5||कुलकन्या पतिं त्यक्त्वा कथमन्यं भजेन्नरम् ।
असारेऽस्मिन्हि संसारे जानन्तौ धर्मनिर्णयम्
yathecchaṃ gacchataṃ devau śāpaṃ dāsyāmi vānaghau |
sukanyāhaṃ ca śaryāteḥ patibhaktiparāyaṇā
||6||यथेच्छं गच्छतं देवौ शापं दास्यामि वानघौ ।
सुकन्याहं च शर्यातेः पतिभक्तिपरायणा
vyāsa uvāca
ityākarṇya vacastasyā nāsatyau vismitau bhṛśam |
tāvabrūtāṃ punastvenāṃ śaṅkamānau bhayaṃ muneḥ
||7||इत्याकर्ण्य वचस्तस्या नासत्यौ विस्मितौ भृशम् ।
तावब्रूतां पुनस्त्वेनां शङ्कमानौ भयं मुनेः
rājaputri prasannau te dharmeṇa varavarṇini |
varaṃ varaya suśroṇi dāsyāvaḥ śreyase tava
||8||राजपुत्रि प्रसन्नौ ते धर्मेण वरवर्णिनि ।
वरं वरय सुश्रोणि दास्यावः श्रेयसे तव
jānīhi pramade nūnaṃ āvāṃ devabhiṣagvarau |
yuvānaṃ rūpasampannaṃ prakuryāvaḥ patiṃ tava
||9||जानीहि प्रमदे नूनं आवां देवभिषग्वरौ ।
युवानं रूपसम्पन्नं प्रकुर्यावः पतिं तव
tatastrayāṇāmasmākaṃ patimekatamaṃ vṛṇu |
samānarūpadehānāṃ madhye cāturyapaṇḍite
||10||ततस्त्रयाणामस्माकं पतिमेकतमं वृणु ।
समानरूपदेहानां मध्ये चातुर्यपण्डिते
sā taryovacanaṃ śrutvā vismitā svapatiṃ tadā |
gatvovāca tayorvākyaṃ tābhyāmuktaṃ yadadbhutam
||11||सा तर्योवचनं श्रुत्वा विस्मिता स्वपतिं तदा ।
गत्वोवाच तयोर्वाक्यं ताभ्यामुक्तं यदद्भुतम्
sukanyovāca
svāmin sūryasutau devau samprāptau cyavanāśrame |
dṛṣṭau mayā divyadehau nāsatyau bhṛgunandana
||12||स्वामिन् सूर्यसुतौ देवौ सम्प्राप्तौ च्यवनाश्रमे ।
दृष्टौ मया दिव्यदेहौ नासत्यौ भृगुनन्दन
vīkṣya māṃ cārusarvāṅgīṃ jātau kāmāturāvubhau |
kathitaṃ vacanaṃ svāmin patiṃ te navayauvanam
||13||वीक्ष्य मां चारुसर्वाङ्गीं जातौ कामातुरावुभौ ।
कथितं वचनं स्वामिन् पतिं ते नवयौवनम्
divyadehaṃ kariṣyāvaścakṣuṣmantaṃ muniṃ kila |
etena samayenādya taṃ śṛṇu tvaṃ mayoditam
||14||दिव्यदेहं करिष्यावश्चक्षुष्मन्तं मुनिं किल ।
एतेन समयेनाद्य तं शृणु त्वं मयोदितम्
samāvayavarūpaṃ ca kariṣyāvaḥ patiṃ tava |
tatra trayāṇāmasmākaṃ patimekatamaṃ vṛṇu
||15||समावयवरूपं च करिष्यावः पतिं तव ।
तत्र त्रयाणामस्माकं पतिमेकतमं वृणु
tacchrutvāhamihāyātā praṣṭuṃ tvāṃ kāryamadbhutam |
kiṃ kartavyamataḥ sādho brūhyasminkāryasaṅkaṭe
||16||तच्छ्रुत्वाहमिहायाता प्रष्टुं त्वां कार्यमद्भुतम् ।
किं कर्तव्यमतः साधो ब्रूह्यस्मिन्कार्यसङ्कटे
devamāyāpi durjñeyā na jāne kapaṭaṃ tayoḥ |
yadājñāpaya sarvajña tatkaromi tavepsitam
||17||देवमायापि दुर्ज्ञेया न जाने कपटं तयोः ।
यदाज्ञापय सर्वज्ञ तत्करोमि तवेप्सितम्
cyavana uvāca
gaccha kānte'dya nāsatyau vacanānmama suvrate |
ānayasva samīpaṃ me śīghraṃ devabhiṣagvarau
||18||गच्छ कान्तेऽद्य नासत्यौ वचनान्मम सुव्रते ।
आनयस्व समीपं मे शीघ्रं देवभिषग्वरौ
kriyatāmāśu tadvākyaṃ nātra kāryā vicāraṇā vyāsa uvāca |
evaṃ sā samanujñātā tatra gatvā vaco'bravīt
||19||क्रियतामाशु तद्वाक्यं नात्र कार्या विचारणा व्यास उवाच ।
एवं सा समनुज्ञाता तत्र गत्वा वचोऽब्रवीत्
kriyatāmāśu nāsatyau samayena surottamau |
tacchrutvā cāśvinau vākyaṃ tasyāstau tatra cāgatau
||20||क्रियतामाशु नासत्यौ समयेन सुरोत्तमौ ।
तच्छ्रुत्वा चाश्विनौ वाक्यं तस्यास्तौ तत्र चागतौ
ūcatū rājaputrīṃ tāṃ patistava viśatvapaḥ |
rūpārthaṃ cyavanastūrṇaṃ tato'mbhaḥ praviveśa ha
||21||ऊचतू राजपुत्रीं तां पतिस्तव विशत्वपः ।
रूपार्थं च्यवनस्तूर्णं ततोऽम्भः प्रविवेश ह
aśvināvapi paścāttatpraviṣṭau sara uttamam |
tataste niḥsṛtāstasmātsarasastatkṣaṇāttrayaḥ |
tulyarūpā divya dehā yuvānaḥ sadṛśāḥ kila |
divyakuṇḍalabhūṣāḍhyāḥ samānāvayavāstathā
||23||अश्विनावपि पश्चात्तत्प्रविष्टौ सर उत्तमम् ।
ततस्ते निःसृतास्तस्मात्सरसस्तत्क्षणात्त्रयः ।
तुल्यरूपा दिव्य देहा युवानः सदृशाः किल ।
दिव्यकुण्डलभूषाढ्याः समानावयवास्तथा
te'bruvansahitāḥ sarve vṛṇīṣva varavarṇini |
asmākamīpsitaṃ bhadre patiṃ tvamamalānane
||24||तेऽब्रुवन्सहिताः सर्वे वृणीष्व वरवर्णिनि ।
अस्माकमीप्सितं भद्रे पतिं त्वममलानने
yasminvāpyadhikā prītistaṃ vṛṇuṣva varānane |
vyāsa uvāca |
sā dṛṣṭvā tulyarūpāṃstānsamānavayasastathā
||25||यस्मिन्वाप्यधिका प्रीतिस्तं वृणुष्व वरानने ।
व्यास उवाच ।
सा दृष्ट्वा तुल्यरूपांस्तान्समानवयसस्तथा
ekasvarāṃstulyaveṣāṃstrīnvai devasutopamān |
sā tu saṃśayamāpannā vīkṣya tānsadṛśākṛtīn
||26||एकस्वरांस्तुल्यवेषांस्त्रीन्वै देवसुतोपमान् ।
सा तु संशयमापन्ना वीक्ष्य तान्सदृशाकृतीन्
ajānantī patiṃ samyagvyākulā samacintayat |
kiṃ karomi trayastulyāḥ kaṃ vṛṇomi na vedmyaham
||27||अजानन्ती पतिं सम्यग्व्याकुला समचिन्तयत् ।
किं करोमि त्रयस्तुल्याः कं वृणोमि न वेद्म्यहम्
patiṃ devasutā hyete saṃśaye patitāsmyaham |
indrajālamidaṃ samyagdevābhyāmiha kalpitam
||28||पतिं देवसुता ह्येते संशये पतितास्म्यहम् ।
इन्द्रजालमिदं सम्यग्देवाभ्यामिह कल्पितम्
kartavyaṃ kiṃ mayā cātra maraṇaṃ samupāgatam |
na mayā patimutsṛjya varaṇīyaḥ kathañcana
||29||कर्तव्यं किं मया चात्र मरणं समुपागतम् ।
न मया पतिमुत्सृज्य वरणीयः कथञ्चन
devastvādhunikaḥ kaścidityeṣā mama dhāraṇā |
iti sañcintya manasā parāṃ viśveśvarīṃ śivām
||30||देवस्त्वाधुनिकः कश्चिदित्येषा मम धारणा ।
इति सञ्चिन्त्य मनसा परां विश्वेश्वरीं शिवाम्
dadhyau bhagavatīṃ devīṃ tuṣṭāva ca kṛśodarī |
sukanyovāca |
śaraṇaṃ tvāṃ jaganmātaḥ prāptāsmi bhṛśaduḥkhitā
||31||दध्यौ भगवतीं देवीं तुष्टाव च कृशोदरी ।
सुकन्योवाच ।
शरणं त्वां जगन्मातः प्राप्तास्मि भृशदुःखिता
rakṣa me'dya satīdharmaṃ namāmi caraṇau tava |
namaḥ padmodbhave devi namaḥ śaṅkaravallabhe
||32||रक्ष मेऽद्य सतीधर्मं नमामि चरणौ तव ।
नमः पद्मोद्भवे देवि नमः शङ्करवल्लभे
viṣṇupriye namo lakṣmi vedamātaḥ sarasvati |
idaṃ jagattvayā sṛṣṭaṃ sarvaṃ sthāvarajaṅgamam
||33||विष्णुप्रिये नमो लक्ष्मि वेदमातः सरस्वति ।
इदं जगत्त्वया सृष्टं सर्वं स्थावरजङ्गमम्
pāsi tvamidamavyagrā tathātsi lokaśāntaye |
brahmaviṣṇumaheśānāṃ jananī tvaṃ susammatā
||34||पासि त्वमिदमव्यग्रा तथात्सि लोकशान्तये ।
ब्रह्मविष्णुमहेशानां जननी त्वं सुसम्मता
buddhidāsi tvamajñānāṃ jñānināṃ mokṣadā sadā |
ājñā tvaṃ prakṛtiḥ pūrṇā puruṣapriyadarśanā
||35||बुद्धिदासि त्वमज्ञानां ज्ञानिनां मोक्षदा सदा ।
आज्ञा त्वं प्रकृतिः पूर्णा पुरुषप्रियदर्शना
bhuktimuktipradāsi tvaṃ prāṇināṃ viśadātmanām |
ajñānāṃ duḥkhadā kāmaṃ sattvānāṃ sukhasādhanā
||36||भुक्तिमुक्तिप्रदासि त्वं प्राणिनां विशदात्मनाम् ।
अज्ञानां दुःखदा कामं सत्त्वानां सुखसाधना
siddhidā yogināmamba jayadā kīrtidā punaḥ |
śaraṇaṃ tvāṃ prapannāsmi vismayaṃ paramaṃ gatā
||37||सिद्धिदा योगिनामम्ब जयदा कीर्तिदा पुनः ।
शरणं त्वां प्रपन्नास्मि विस्मयं परमं गता
patiṃ darśaya me mātarmagnāsmi śokasāgare |
devābhyāṃ caritaṃ kūṭaṃ kaṃ vṛṇomi vimohitā
||38||पतिं दर्शय मे मातर्मग्नास्मि शोकसागरे ।
देवाभ्यां चरितं कूटं कं वृणोमि विमोहिता
patiṃ darśaya sarvajñe viditvā me satīvratam |
vyāsa uvāca |
evaṃ stutā tadā devā tathā tripurasundarī
||39||पतिं दर्शय सर्वज्ञे विदित्वा मे सतीव्रतम् ।
व्यास उवाच ।
एवं स्तुता तदा देवा तथा त्रिपुरसुन्दरी
hṛdaye'syāstadā jñānaṃ dadāvāśu sukhodayam |
niścitya manasā tulyavayorūpadharānsatī
||40||हृदयेऽस्यास्तदा ज्ञानं ददावाशु सुखोदयम् ।
निश्चित्य मनसा तुल्यवयोरूपधरान्सती
prasamīkṣya tu tān sarvānvavre bālā svakaṃ patim |
vṛte'tha cyavane devau santuṣṭau tau babhūvatuḥ
||41||प्रसमीक्ष्य तु तान् सर्वान्वव्रे बाला स्वकं पतिम् ।
वृतेऽथ च्यवने देवौ सन्तुष्टौ तौ बभूवतुः
satīdharmaṃ samālokya samprītau dadaturvaram |
bhagavatyāḥ prasādena prasannau tau surauttamau
||42||सतीधर्मं समालोक्य सम्प्रीतौ ददतुर्वरम् ।
भगवत्याः प्रसादेन प्रसन्नौ तौ सुरौत्तमौ
munimāmantrya tarasā gamanāyodyatāvubhau |
labdhvā tu cyavano rūpaṃ netre bhāryāṃ ca yauvanam
||43||मुनिमामन्त्र्य तरसा गमनायोद्यतावुभौ ।
लब्ध्वा तु च्यवनो रूपं नेत्रे भार्यां च यौवनम्
hṛṣṭo'bravīnmahātejāstau nāsatyāvidaṃ vacaḥ |
upakāraḥ kṛto'yaṃ me yuvābhyāṃ surasattamau
||44||हृष्टोऽब्रवीन्महातेजास्तौ नासत्याविदं वचः ।
उपकारः कृतोऽयं मे युवाभ्यां सुरसत्तमौ
kiṃ bravīmi sukhaṃ prāptaṃ saṃsāre'sminnanuttame |
prāpya bhāryāṃ sukeśāntāṃ duḥkhaṃ me'bhavadanvaham
||45||किं ब्रवीमि सुखं प्राप्तं संसारेऽस्मिन्ननुत्तमे ।
प्राप्य भार्यां सुकेशान्तां दुःखं मेऽभवदन्वहम्
andhasya cātivṛddhasya bhogahīnasya kānane |
yuvābhyāṃ nayane datte yauvanaṃ rūpamadbhutam
||46||अन्धस्य चातिवृद्धस्य भोगहीनस्य कानने ।
युवाभ्यां नयने दत्ते यौवनं रूपमद्भुतम्
sampāditaṃ tataṃ kiñcidupakartumahaṃ bruve |
upakāriṇi mitre yo nopakuryātkathañcana
||47||सम्पादितं ततं किञ्चिदुपकर्तुमहं ब्रुवे ।
उपकारिणि मित्रे यो नोपकुर्यात्कथञ्चन
taṃ dhigastu naraṃ devau bhavecca ṛṇavānbhuvi |
tasmādvāṃ vāñchitaṃ kiñciddātumicchāmi sāmpratam
||48||तं धिगस्तु नरं देवौ भवेच्च ऋणवान्भुवि ।
तस्माद्वां वाञ्छितं किञ्चिद्दातुमिच्छामि साम्प्रतम्
ātmano ṛṇamokṣāya deveśau nūtanasya ca |
prārthitaṃ vāṃ pradāsyāmi yadalabhyaṃ surāsuraiḥ
||49||आत्मनो ऋणमोक्षाय देवेशौ नूतनस्य च ।
प्रार्थितं वां प्रदास्यामि यदलभ्यं सुरासुरैः
bruvāthāṃ vāṃ manoddiṣṭaṃ prīto'smi sukṛtena vām |
śrutvā tau tu munervākyamabhimantrya parasparam
||50||ब्रुवाथां वां मनोद्दिष्टं प्रीतोऽस्मि सुकृतेन वाम् ।
श्रुत्वा तौ तु मुनेर्वाक्यमभिमन्त्र्य परस्परम्
tamūcaturmuniśreṣṭhaṃ sukanyāsahitaṃ sthitam |
mune pituḥ prasādena sarvaṃ no manasepsitam
||51||तमूचतुर्मुनिश्रेष्ठं सुकन्यासहितं स्थितम् ।
मुने पितुः प्रसादेन सर्वं नो मनसेप्सितम्
utkaṇṭhā somapānasya vartate nau suraiḥ saha |
bhiṣajāviti devena niṣiddhau camasagrahe
||52||उत्कण्ठा सोमपानस्य वर्तते नौ सुरैः सह ।
भिषजाविति देवेन निषिद्धौ चमसग्रहे
śakreṇa vitate yajñe brahmaṇaḥ kanakācale |
tasmāttvamapi dharmajña yadi śakto'si tāpasa
||53||शक्रेण वितते यज्ञे ब्रह्मणः कनकाचले ।
तस्मात्त्वमपि धर्मज्ञ यदि शक्तोऽसि तापस
kāryametaddhi kartavyaṃ vāñchitaṃ nau susammatam |
etadvijñāya vā brahmankuru vāṃ somapāyinau
||54||कार्यमेतद्धि कर्तव्यं वाञ्छितं नौ सुसम्मतम् ।
एतद्विज्ञाय वा ब्रह्मन्कुरु वां सोमपायिनौ
pipāsāsti suduṣprāpapā tvattaḥ samupayāsyati |
cyavanastu tayoḥ prāha tacchrutvā vacanaṃ mṛdu
||55||पिपासास्ति सुदुष्प्रापपा त्वत्तः समुपयास्यति ।
च्यवनस्तु तयोः प्राह तच्छ्रुत्वा वचनं मृदु
yadahaṃ rūpasampanno vayasā ca samanvitaḥ |
kṛto bhavadbhyāṃ vṛddhaḥ sanbhāryāṃ ca prāptavāniti
||56||यदहं रूपसम्पन्नो वयसा च समन्वितः ।
कृतो भवद्भ्यां वृद्धः सन्भार्यां च प्राप्तवानिति
tasmādyuvāṃ kariṣyāmi prītyāhaṃ somapāyinau |
miṣato devarājasya satyametadbravīmyaham
||57||तस्माद्युवां करिष्यामि प्रीत्याहं सोमपायिनौ ।
मिषतो देवराजस्य सत्यमेतद्ब्रवीम्यहम्
rājñastu vitate yajñe śaryāteramitadyuteḥ |
ityākarṇya vaco hṛṣṭau tau divaṃ pratijagmatuḥ
||58||राज्ञस्तु वितते यज्ञे शर्यातेरमितद्युतेः ।
इत्याकर्ण्य वचो हृष्टौ तौ दिवं प्रतिजग्मतुः
cyavanastāṃ gṛhītvā tu jagāmāśramamaṇḍalam
||59||च्यवनस्तां गृहीत्वा तु जगामाश्रममण्डलम्
iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ saptamaskandhe aśvibhyāṃ cyavanadvārā somapānāya pratijñāvarṇanaṃ nāma pañcamo'dhyāyaḥ || 5 ||