satyavratākhyānavarṇanam
vyāsa uvāca
babhūva cakravartī sa nṛpatiḥ satyasaṃgaraḥ |
māṃdhātā pṛthivīṃ sarvāmajayannṛpatīśvaraḥ
||1||बभूव चक्रवर्ती स नृपतिः सत्यसंगरः ।
मांधाता पृथिवीं सर्वामजयन्नृपतीश्वरः
dasyavo'sya bhayatrastā yayurgiriguhāsu ca |
iṃdreṇāsya kṛtaṃ nāma trasadasyuriti sphuṭam
||2||दस्यवोऽस्य भयत्रस्ता ययुर्गिरिगुहासु च ।
इंद्रेणास्य कृतं नाम त्रसदस्युरिति स्फुटम्
tasya biṃdumatī bhāryā śaśabiṃdoḥ sutā'bhavat |
pativratā surūpā ca sarvalakṣaṇasaṃyutā
||3||तस्य बिंदुमती भार्या शशबिंदोः सुताऽभवत् ।
पतिव्रता सुरूपा च सर्वलक्षणसंयुता
tasyāmutpādayāmāsa māṃdhātā dvau sutau nṛpa |
purukutsaṃ suvikhyātaṃ mucukuṃdaṃ tathā'param
||4||तस्यामुत्पादयामास मांधाता द्वौ सुतौ नृप ।
पुरुकुत्सं सुविख्यातं मुचुकुंदं तथाऽपरम्
purukutsāttato'raṇyaḥ putraḥ paramadhārmikaḥ |
pitṛbhaktirataścābhūd bṛhadaśvastadātmajaḥ
||5||पुरुकुत्सात्ततोऽरण्यः पुत्रः परमधार्मिकः ।
पितृभक्तिरतश्चाभूद् बृहदश्वस्तदात्मजः
haryaśvastasya putro'bhūddhārmikaḥ paramārthavit |
tasyā''tmajastridhanvā bhūdaruṇastasya cātmajaḥ
||6||हर्यश्वस्तस्य पुत्रोऽभूद्धार्मिकः परमार्थवित् ।
तस्याऽऽत्मजस्त्रिधन्वा भूदरुणस्तस्य चात्मजः
aruṇasya sutaḥ śrīmānsatyavrata iti śrutaḥ |
so'bhūdicchācaraḥ kāmī maṃdātmā hyatilolupaḥ
||7||अरुणस्य सुतः श्रीमान्सत्यव्रत इति श्रुतः ।
सोऽभूदिच्छाचरः कामी मंदात्मा ह्यतिलोलुपः
sa pāpātmā viprabhāryāṃ hṛtavānkāmamohitaḥ |
vivāhe tasya vighnaṃ sa cakāra nṛpateḥ sutaḥ
||8||स पापात्मा विप्रभार्यां हृतवान्काममोहितः ।
विवाहे तस्य विघ्नं स चकार नृपतेः सुतः
militā brāhmaṇāstatra rājānamaruṇaṃ nṛpa |
ūcurbhṛśaṃ suduḥkhārtā hā hatāḥ smeti cāsakṛt
||9||मिलिता ब्राह्मणास्तत्र राजानमरुणं नृप ।
ऊचुर्भृशं सुदुःखार्ता हा हताः स्मेति चासकृत्
papraccha rājā tānviprānduḥkhitānpuravāsinaḥ |
kiṃ kṛtaṃ mama putreṇa bhavatāmaśubhaṃ dvijāḥ
||10||पप्रच्छ राजा तान्विप्रान्दुःखितान्पुरवासिनः ।
किं कृतं मम पुत्रेण भवतामशुभं द्विजाः
tanniśamya dvijā vākyaṃ rājño vinayapūrvakam |
tadocustvaruṇaṃ viprāḥ kṛtāśīrvacanā bhṛśam
||11||तन्निशम्य द्विजा वाक्यं राज्ञो विनयपूर्वकम् ।
तदोचुस्त्वरुणं विप्राः कृताशीर्वचना भृशम्
brāhmaṇā ūcuḥ
rājaṃstava sutenādya vivāhe prahṛtā kila |
vivāhitā viprakanyā balena balināṃ vara
||12||राजंस्तव सुतेनाद्य विवाहे प्रहृता किल ।
विवाहिता विप्रकन्या बलेन बलिनां वर
vyāsa uvāca
śrutvā teṣāṃ vacastathyaṃ rājā paramadhārmikaḥ |
putramāha vṛthā nāma kṛtaṃ te duṣṭakarmaṇā
||13||श्रुत्वा तेषां वचस्तथ्यं राजा परमधार्मिकः ।
पुत्रमाह वृथा नाम कृतं ते दुष्टकर्मणा
gaccha dūraṃ sumaṃdātmandurācāra gṛhānmama |
na sthātavyaṃ tvayā pāpa viṣaye mama sarvathā
||14||गच्छ दूरं सुमंदात्मन्दुराचार गृहान्मम ।
न स्थातव्यं त्वया पाप विषये मम सर्वथा
kupitaṃ pitaraṃ prāha kva gacchāmiti vai muhuḥ |
aruṇāstamathovāca śvapākaiḥ saha vartaya
||15||कुपितं पितरं प्राह क्व गच्छामिति वै मुहुः ।
अरुणास्तमथोवाच श्वपाकैः सह वर्तय
śvapacasya kṛtaṃ karma dvijadārāpahāraṇam |
tasmāttaiḥ saha saṃsargaṃ kṛtvā tiṣṭha yathāsukham
||16||श्वपचस्य कृतं कर्म द्विजदारापहारणम् ।
तस्मात्तैः सह संसर्गं कृत्वा तिष्ठ यथासुखम्
nahi putreṇa putrārthī tvayā ca kulapāṃsanā |
yatheṣṭaṃ vraja duṣṭātmankītanāśaḥ kṛtastvayā
||17||नहि पुत्रेण पुत्रार्थी त्वया च कुलपांसना ।
यथेष्टं व्रज दुष्टात्मन्कीतनाशः कृतस्त्वया
sa niśamya piturvākyaṃ kupitasya mahātmanaḥ |
niścakrāma purāttasmāttarasā śvapacānyayau
||18||स निशम्य पितुर्वाक्यं कुपितस्य महात्मनः ।
निश्चक्राम पुरात्तस्मात्तरसा श्वपचान्ययौ
satyavratastadā tatra śvapākaiḥ saha vartate |
dhanurbāṇadharaḥ śrīmānkavacī karuṇālayaḥ
||19||सत्यव्रतस्तदा तत्र श्वपाकैः सह वर्तते ।
धनुर्बाणधरः श्रीमान्कवची करुणालयः
yadā niṣkāsitaḥ pitrā kupitena mahātmanā |
guruṇā'tha vasiṣṭhena prerito'sau mahīpatiḥ
||20||यदा निष्कासितः पित्रा कुपितेन महात्मना ।
गुरुणाऽथ वसिष्ठेन प्रेरितोऽसौ महीपतिः
tasmātsatyavratastasminbabhūva krodhasaṃyutaḥ |
vasiṣṭhe dharmaśāstrajñe nivāraṇaparāṅmukhe
||21||तस्मात्सत्यव्रतस्तस्मिन्बभूव क्रोधसंयुतः ।
वसिष्ठे धर्मशास्त्रज्ञे निवारणपराङ्मुखे
kenacitkāraṇenātha pitā tasya mahīpatiḥ |
putrarthe'sau tapastaptuṃ puraṃ tyaktvā vanaṃ gata
||22||केनचित्कारणेनाथ पिता तस्य महीपतिः ।
पुत्रर्थेऽसौ तपस्तप्तुं पुरं त्यक्त्वा वनं गत
na vavarṣa tadā tasminviṣaye pākaśāsanaḥ |
samā dvādaśa rājeṃdra tenā'dharmeṇa sarvathā
||23||न ववर्ष तदा तस्मिन्विषये पाकशासनः ।
समा द्वादश राजेंद्र तेनाऽधर्मेण सर्वथा
viśvāmitrastadā dārāṃstasmiṃstu viṣaye nṛpa |
saṃnyasya kauśikītīre cacāra vipulaṃ tapaḥ
||24||विश्वामित्रस्तदा दारांस्तस्मिंस्तु विषये नृप ।
संन्यस्य कौशिकीतीरे चचार विपुलं तपः
kātarā tatra saṃjātā bhāryā kauśikasya ha |
kuṭuṃbabharaṇārthāya duḥkhitā varavarṇinī
||25||कातरा तत्र संजाता भार्या कौशिकस्य ह ।
कुटुंबभरणार्थाय दुःखिता वरवर्णिनी
bālakānkṣudhayā''krāṃtānrudataḥ paśyatī bhṛśam |
yācāmānāṃśca nīvārānkaṣṭamāpa pati vratā
||26||बालकान्क्षुधयाऽऽक्रांतान्रुदतः पश्यती भृशम् ।
याचामानांश्च नीवारान्कष्टमाप पति व्रता
ciṃtayāmāsa duḥkhārtā tokānvīkṣya kṣudhā''turān |
nṛpo nāsti pure hyadya kaṃ yāce vā karomi kim
||27||चिंतयामास दुःखार्ता तोकान्वीक्ष्य क्षुधाऽऽतुरान् ।
नृपो नास्ति पुरे ह्यद्य कं याचे वा करोमि किम्
na me trātā'sti putrāṇāṃ patirme nāsti sannidhau |
rudaṃti bālakāḥ kāmaṃ dhiṅme jīvanamadya vai
||28||न मे त्राताऽस्ति पुत्राणां पतिर्मे नास्ति सन्निधौ ।
रुदंति बालकाः कामं धिङ्मे जीवनमद्य वै
dhanahīnā ca māṃ tyaktvā tapastaptaṃ gataḥ patiḥ |
na jānāti samartho'pi duḥkhitāṃ dhanavarjitām
||29||धनहीना च मां त्यक्त्वा तपस्तप्तं गतः पतिः ।
न जानाति समर्थोऽपि दुःखितां धनवर्जिताम्
bālānāṃ bharaṇaṃ kena karomi patinā vinā |
mariṣyaṃti sutāḥ sarve kṣudhayā pīḍitā bhṛśam
||30||बालानां भरणं केन करोमि पतिना विना ।
मरिष्यंति सुताः सर्वे क्षुधया पीडिता भृशम्
ekaṃ sutaṃ tu vikrīya dravyeṇa kiyatā punaḥ |
pālayāmi sutānanyāneṣa me vihito vidhiḥ
||31||एकं सुतं तु विक्रीय द्रव्येण कियता पुनः ।
पालयामि सुतानन्यानेष मे विहितो विधिः
sarveṣāṃ māraṇaṃ nāddhā yuktaṃ mama viparyaye |
kālasya kalanāyāhaṃ vikrīṇāmi tathā''tmajam
||32||सर्वेषां मारणं नाद्धा युक्तं मम विपर्यये ।
कालस्य कलनायाहं विक्रीणामि तथाऽऽत्मजम्
hṛdayaṃ kaṭhinaṃ kṛtvā saṃciṃtya manasā satī |
sā darbharajjvā baddhātha gale putraṃ vinirgatā
||33||हृदयं कठिनं कृत्वा संचिंत्य मनसा सती ।
सा दर्भरज्ज्वा बद्धाथ गले पुत्रं विनिर्गता
munipatnī gale baddhvā madhyamaṃ putramaurasam |
śeṣasya bharaṇārthāya gṛhītvā calitā gṛhāt
||34||मुनिपत्नी गले बद्ध्वा मध्यमं पुत्रमौरसम् ।
शेषस्य भरणार्थाय गृहीत्वा चलिता गृहात्
dṛṣṭā satyavratenā''rtā tāpasī śokasaṃyutā |
papraccha nṛpatistāṃ tu kiṃ cikīrṣasi śobhane
||35||दृष्टा सत्यव्रतेनाऽऽर्ता तापसी शोकसंयुता ।
पप्रच्छ नृपतिस्तां तु किं चिकीर्षसि शोभने
rudaṃtaṃ bālakaṃ kaṃṭhe baddhvā nayasi kā'dhunā |
kimarthaṃ cārusarvāṃgi satyaṃ brūhi mamā'grataḥ
||36||रुदंतं बालकं कंठे बद्ध्वा नयसि काऽधुना ।
किमर्थं चारुसर्वांगि सत्यं ब्रूहि ममाऽग्रतः
ṛṣipatnyuvāca
viśvāmitrasya bhāryā'haṃ putro'yaṃ me nṛpātmaja |
vikretumaurasaṃ kāmaṃ gamiṣye viṣame' sutam
||37||विश्वामित्रस्य भार्याऽहं पुत्रोऽयं मे नृपात्मज ।
विक्रेतुमौरसं कामं गमिष्ये विषमेऽ सुतम्
annaṃ nāsti patirmuktvā gatastaptaṃ nṛpa kvacit |
vikrīṇāmi kṣudhārtena śeṣasya bharaṇāya vai
||38||अन्नं नास्ति पतिर्मुक्त्वा गतस्तप्तं नृप क्वचित् ।
विक्रीणामि क्षुधार्तेन शेषस्य भरणाय वै
rājovāca
pativrate rakṣa putraṃ dāsyāmi bharaṇaṃ tava |
tāvadeva patiste'tra vanāccaivā''gamiṣyati
||39||पतिव्रते रक्ष पुत्रं दास्यामि भरणं तव ।
तावदेव पतिस्तेऽत्र वनाच्चैवाऽऽगमिष्यति
vṛkṣe tavā''śramābhyāśe bhakṣyaṃ kiṃcinniraṃtaram |
vaṃdhayitvā gamiṣyāmi satyametadbravīmyaham
||40||वृक्षे तवाऽऽश्रमाभ्याशे भक्ष्यं किंचिन्निरंतरम् ।
वंधयित्वा गमिष्यामि सत्यमेतद्ब्रवीम्यहम्
ityuktā sā tadā tena rājñā kauśikakāminī |
vibaṃdhaṃ tayayaṃ kṛtvā jagāmā''śramamaṃḍalam
||41||इत्युक्ता सा तदा तेन राज्ञा कौशिककामिनी ।
विबंधं तययं कृत्वा जगामाऽऽश्रममंडलम्
so'bhavadgālavo nāma galabaṃdhānmahātapāḥ |
sā tu svasyā''śrame gatvā mumoda bālakairvṛtā
||42||सोऽभवद्गालवो नाम गलबंधान्महातपाः ।
सा तु स्वस्याऽऽश्रमे गत्वा मुमोद बालकैर्वृता
satyavratastu bhaktyā ca kṛpayā ca pariplutaḥ |
viśvāmitrasya ca muneḥ kalatraṃ tadbabhāra ha
||43||सत्यव्रतस्तु भक्त्या च कृपया च परिप्लुतः ।
विश्वामित्रस्य च मुनेः कलत्रं तद्बभार ह
vane sthitānmṛgānhatvā varāhānmahiṣāṃstathā |
viśvāmitravanābhyāśe māṃsaṃ vṛkṣe babaṃdha ha
||44||वने स्थितान्मृगान्हत्वा वराहान्महिषांस्तथा ।
विश्वामित्रवनाभ्याशे मांसं वृक्षे बबंध ह
ṛṣipatnī gṛhītvā tanmāṃsaṃ putrānadā ttataḥ |
nirvṛtiṃ paramāṃ prāpa prāpya bhakṣyamanuttamam
||45||ऋषिपत्नी गृहीत्वा तन्मांसं पुत्रानदा त्ततः ।
निर्वृतिं परमां प्राप प्राप्य भक्ष्यमनुत्तमम्
ayodhyāṃ caiva rājyaṃ ca tathaivāṃtaḥ puraṃ muniḥ |
gate taptuṃ nṛpe tasminva siṣṭhaḥ paryarakṣata
||46||अयोध्यां चैव राज्यं च तथैवांतः पुरं मुनिः ।
गते तप्तुं नृपे तस्मिन्व सिष्ठः पर्यरक्षत
satyavrato'pi dharmātmā hyatiṣṭhannagarādbahiḥ |
piturājñāṃ samāsthāya paśughnavratavānvane
||47||सत्यव्रतोऽपि धर्मात्मा ह्यतिष्ठन्नगराद्बहिः ।
पितुराज्ञां समास्थाय पशुघ्नव्रतवान्वने
satyavrato hyakasmācca kasyacitkāraṇānnṛpaḥ |
vasiṣṭhe cā'dhikaṃ manyuṃ dhārayāmāsa nityadā
||48||सत्यव्रतो ह्यकस्माच्च कस्यचित्कारणान्नृपः ।
वसिष्ठे चाऽधिकं मन्युं धारयामास नित्यदा
tyājyamānaṃ vane pitrā dharmiṣṭhaṃ ca priyaṃ sutam |
na vārayāmāsa munirvasiṣṭhaḥ kāraṇena ha
||49||त्याज्यमानं वने पित्रा धर्मिष्ठं च प्रियं सुतम् ।
न वारयामास मुनिर्वसिष्ठः कारणेन ह
pāṇigrahaṇamaṃtrāṇāṃ niṣṭhā syātsaptame pade |
jānannapi sa dharmātmā vipradāraparigrahe
||50||पाणिग्रहणमंत्राणां निष्ठा स्यात्सप्तमे पदे ।
जानन्नपि स धर्मात्मा विप्रदारपरिग्रहे
kasmiṃściddivase'raṇye mṛgābhāvaṃ mahīpatiḥ |
vasiṣṭhasya ca gāṃ dogdhrīmapaśyadvanamadhyagām
||51||कस्मिंश्चिद्दिवसेऽरण्ये मृगाभावं महीपतिः ।
वसिष्ठस्य च गां दोग्ध्रीमपश्यद्वनमध्यगाम्
tāṃ jaghāna kṣudhārtasya krodhānmohācca dasyuvat |
vṛkṣe babaṃdha tanmāṃsaṃ nītvā svayama bhakṣayat
||52||तां जघान क्षुधार्तस्य क्रोधान्मोहाच्च दस्युवत् ।
वृक्षे बबंध तन्मांसं नीत्वा स्वयम भक्षयत्
ṛṣiṣatnī sutānsarvānbhojayāmāsa tattadā |
śaṃkamānā mṛgasyeti na goriti ca suvratā
||53||ऋषिषत्नी सुतान्सर्वान्भोजयामास तत्तदा ।
शंकमाना मृगस्येति न गोरिति च सुव्रता
vasiṣṭhastu hatāṃ dogdhrīṃ jñātvā kuddhastamabravīt |
durātmankiṃ kṛtaṃ pāpaṃ dhenughātātpiśācavat
||54||वसिष्ठस्तु हतां दोग्ध्रीं ज्ञात्वा कुद्धस्तमब्रवीत् ।
दुरात्मन्किं कृतं पापं धेनुघातात्पिशाचवत्
evaṃ te śaṃkavaḥ krūrā pataṃtu tvaritāstrayaḥ |
govadhāhāraharaṇātpituḥ krodhāttathā bhṛśam
||55||एवं ते शंकवः क्रूरा पतंतु त्वरितास्त्रयः ।
गोवधाहारहरणात्पितुः क्रोधात्तथा भृशम्
triśaṃkuriti nāmnā vai bhuvi khyāto bhaviṣyasi |
piśācarūpamātmānaṃ darśayansarva dehinām
||56||त्रिशंकुरिति नाम्ना वै भुवि ख्यातो भविष्यसि ।
पिशाचरूपमात्मानं दर्शयन्सर्व देहिनाम्
vyāsa uvāca
evaṃ śapto vasiṣṭhena tadā satyavrato nṛpaḥ |
cacāra ca tapastīvraṃ tasminnevā''śrame thitaḥ
||57||एवं शप्तो वसिष्ठेन तदा सत्यव्रतो नृपः ।
चचार च तपस्तीव्रं तस्मिन्नेवाऽऽश्रमे थितः
kasmāccinmuniputrāttu prāpya maṃtramanuttamam |
dhyāyanbhagavatīṃ devīṃ prakṛtiṃ paramāṃ śivām
||58||कस्माच्चिन्मुनिपुत्रात्तु प्राप्य मंत्रमनुत्तमम् ।
ध्यायन्भगवतीं देवीं प्रकृतिं परमां शिवाम्
iti śrīdevībhāgavate mahāpurāṇe saptamaskaṃdhe daśamo'dhyāyaḥ || 10 ||