hariścandradvārā vṛddhabrāhmaṇāya dhanadānapratijñāvarṇanam
vyāsa uvāca
kadācittu hariścandro mṛgayārthaṃ vanaṃ yayau |
apaśyadrudatīṃ bālāṃ sundarīṃ cārulocanām
||1||कदाचित्तु हरिश्चन्द्रो मृगयार्थं वनं ययौ ।
अपश्यद्रुदतीं बालां सुन्दरीं चारुलोचनाम्
tāmapṛcchanmahārājajh kāminīṃ karuṇāparaḥ |
padmapatraviśālākṣi kiṃ rodiṣi varānane
||2||तामपृच्छन्महाराजझ् कामिनीं करुणापरः ।
पद्मपत्रविशालाक्षि किं रोदिषि वरानने
kenāsi pīḍitātyarthaṃ kiṃ te duḥkhaṃ vadāśu me |
kāca tvaṃ vijane ghore kaste bhartā pitāthavā
||3||केनासि पीडितात्यर्थं किं ते दुःखं वदाशु मे ।
काच त्वं विजने घोरे कस्ते भर्ता पिताथवा
na bādhate ca rājye me rākṣaso'pi parāṅganām |
taṃ hanmi tarasā kānte yastvāṃ sundari bādhate
||4||न बाधते च राज्ये मे राक्षसोऽपि पराङ्गनाम् ।
तं हन्मि तरसा कान्ते यस्त्वां सुन्दरि बाधते
brūhi duḥkhaṃ varārohe svasthā bhava kṛśodari |
viṣaye mama pāpātmā na tiṣṭhati sumadhyame
||5||ब्रूहि दुःखं वरारोहे स्वस्था भव कृशोदरि ।
विषये मम पापात्मा न तिष्ठति सुमध्यमे
iti tasya vacaḥ śrutvā nārī tamabravīnnṛpam |
pramṛjyāśrūṇi vadanāddhariścandraṃ nṛpottamam
||6||इति तस्य वचः श्रुत्वा नारी तमब्रवीन्नृपम् ।
प्रमृज्याश्रूणि वदनाद्धरिश्चन्द्रं नृपोत्तमम्
nāryuvāca
rājan māṃ bādhatetyarthaṃ viśvāmitro mahāmuniḥ |
tapaḥ karoti yadghoraṃ madarthaṃ kauśiko vane
||7||राजन् मां बाधतेत्यर्थं विश्वामित्रो महामुनिः ।
तपः करोति यद्घोरं मदर्थं कौशिको वने
tenāhaṃ duḥkhitā rājan viṣaye tava suvrata |
viddhi māṃ kamanāṃ kāntāṃ pīḍitāṃ muninā bhṛśam
||8||तेनाहं दुःखिता राजन् विषये तव सुव्रत ।
विद्धि मां कमनां कान्तां पीडितां मुनिना भृशम्
rājovāca
svasthā bhava viśālākṣi na te duḥkhaṃ bhaviṣyati |
tamahaṃ vārayiṣyāmi muniṃ tāpaparāyaṇam
||9||स्वस्था भव विशालाक्षि न ते दुःखं भविष्यति ।
तमहं वारयिष्यामि मुनिं तापपरायणम्
ityāśvāsya striyaṃ rājā tarasā munisannidhau |
natvā praṇamya śirasā tamuvāca mahīpatiḥ
||10||इत्याश्वास्य स्त्रियं राजा तरसा मुनिसन्निधौ ।
नत्वा प्रणम्य शिरसा तमुवाच महीपतिः
svāminkiṃ kriyate'tyarthaṃ tapasā dehapīḍanam |
kimarthaṃ te samārambho brūhi satyaṃ mahāmate
||11||स्वामिन्किं क्रियतेऽत्यर्थं तपसा देहपीडनम् ।
किमर्थं ते समारम्भो ब्रूहि सत्यं महामते
vāñchitaṃ tava gādheya karomi saphalaṃ kila |
uttiṣṭhottiṣṭha tarasā tapasālamataḥ param
||12||वाञ्छितं तव गाधेय करोमि सफलं किल ।
उत्तिष्ठोत्तिष्ठ तरसा तपसालमतः परम्
viṣaye mama sarvajña na kartavyaṃ sudāruṇam |
lokapīḍākaraṃ ghoraṃ tapaḥ kenāpi karhicit
||13||विषये मम सर्वज्ञ न कर्तव्यं सुदारुणम् ।
लोकपीडाकरं घोरं तपः केनापि कर्हिचित्
itthaṃ niṣidhya taṃ rājā viśvāmitraṃ gṛhaṃ yayau |
manasā krodhamādhāya gato'sau kauśiko muniḥ
||14||इत्थं निषिध्य तं राजा विश्वामित्रं गृहं ययौ ।
मनसा क्रोधमाधाय गतोऽसौ कौशिको मुनिः
sa gatvā cintayāmāsa nṛpakṛtyamasāmpratam |
vasiṣṭhasya ca saṃvādaṃ tapasaḥ pratiṣedhanam
||15||स गत्वा चिन्तयामास नृपकृत्यमसाम्प्रतम् ।
वसिष्ठस्य च संवादं तपसः प्रतिषेधनम्
kopāviṣṭena manasā pratīkāramathākarot |
vicintya bahudhā citte dānavaṃ ghoravigraham
||16||कोपाविष्टेन मनसा प्रतीकारमथाकरोत् ।
विचिन्त्य बहुधा चित्ते दानवं घोरविग्रहम्
preṣayāmāsa taddeśaṃ vidhāya sūkarākṛtim |
so'tikāyo mahākālaḥ kurvannādaṃ sudāruṇam
||17||प्रेषयामास तद्देशं विधाय सूकराकृतिम् ।
सोऽतिकायो महाकालः कुर्वन्नादं सुदारुणम्
rājñaścopavane prāptastrāsayan rakṣakāṃstadā |
mālatīnāṃ ca khaṇḍāni kadambānāṃ tathaiva ca
||18||राज्ञश्चोपवने प्राप्तस्त्रासयन् रक्षकांस्तदा ।
मालतीनां च खण्डानि कदम्बानां तथैव च
yūthikānāṃ ca vṛndāni kampayaṃśca muhurmuhuḥ |
dantena vilikhanbhūmiṃ samunmūlayate drumān
||19||यूथिकानां च वृन्दानि कम्पयंश्च मुहुर्मुहुः ।
दन्तेन विलिखन्भूमिं समुन्मूलयते द्रुमान्
campakānketakīkhaṇḍānmallikānāṃ ca pādapān |
karavīrānuśīrāṃśca nicakhāna śubhānmṛdūn
||20||चम्पकान्केतकीखण्डान्मल्लिकानां च पादपान् ।
करवीरानुशीरांश्च निचखान शुभान्मृदून्
mucukundānaśokāṃśca bakulāṃstilakāṃstathā |
unmūlya kadanaṃ tatra cakāra sūkaro vane
||21||मुचुकुन्दानशोकांश्च बकुलांस्तिलकांस्तथा ।
उन्मूल्य कदनं तत्र चकार सूकरो वने
vāṭikārakṣakāḥ sarve dudruvuḥ śastrapāṇayaḥ |
hāheti cukruśustatra mālākārā bhṛśāturāḥ
||22||वाटिकारक्षकाः सर्वे दुद्रुवुः शस्त्रपाणयः ।
हाहेति चुक्रुशुस्तत्र मालाकारा भृशातुराः
bāṇaiḥ santāḍyamāno'pi yadā trasto na vai mṛgaḥ |
rakṣakānpīḍayāmāsa kolaḥ kālasamadyutiḥ
||23||बाणैः सन्ताड्यमानोऽपि यदा त्रस्तो न वै मृगः ।
रक्षकान्पीडयामास कोलः कालसमद्युतिः
te tadātibhayākrāntā rājānaṃ śaraṇaṃ yayuḥ |
tamūcustrāhi trāhīti vepamānā bhayākulāḥ
||24||ते तदातिभयाक्रान्ता राजानं शरणं ययुः ।
तमूचुस्त्राहि त्राहीति वेपमाना भयाकुलाः
tānāgatānsamālokya bhayārtānbhūpatistadā |
papraccha kiṃ bhayaṃ kasmānmāṃ bruvantu samāgatāḥ
||25||तानागतान्समालोक्य भयार्तान्भूपतिस्तदा ।
पप्रच्छ किं भयं कस्मान्मां ब्रुवन्तु समागताः
nāhaṃ bibhemi devebhyo rākṣasebhyaśca rakṣakāḥ |
kasmādbhayaṃ samutpannaṃ tadbruvantu mamāgrataḥ
||26||नाहं बिभेमि देवेभ्यो राक्षसेभ्यश्च रक्षकाः ।
कस्माद्भयं समुत्पन्नं तद्ब्रुवन्तु ममाग्रतः
hanmi caikena bāṇena taṃ śatruṃ durbhagaṃ kila |
yo me'rātiḥ samutpanno loke pāpamatiḥ khalaḥ
||27||हन्मि चैकेन बाणेन तं शत्रुं दुर्भगं किल ।
यो मेऽरातिः समुत्पन्नो लोके पापमतिः खलः
devo vā dānavo vāpi taṃ nihanmi śaraiḥ śitaiḥ |
kva tiṣṭhati kiyadrūpaḥ kiyadbalasamanvitaḥ
||28||देवो वा दानवो वापि तं निहन्मि शरैः शितैः ।
क्व तिष्ठति कियद्रूपः कियद्बलसमन्वितः
mālākārā ūcuḥ
na devo na ca daityo'sti na yakṣo na ca kinnaraḥ |
kaścitkolo mahākāyo rājaṃstiṣṭhati kānane
||29||न देवो न च दैत्योऽस्ति न यक्षो न च किन्नरः ।
कश्चित्कोलो महाकायो राजंस्तिष्ठति कानने
puṣpavṛkṣānatimṛdūndantenonmūlayatyasau |
vidīrṇaṃ tadvanaṃ sarvaṃ sūkareṇātiraṃhasā
||30||पुष्पवृक्षानतिमृदून्दन्तेनोन्मूलयत्यसौ ।
विदीर्णं तद्वनं सर्वं सूकरेणातिरंहसा
viśikhaistāḍito'smābhirdṛṣadbhirlakuṭaistathā |
na bibheti mahārāja hanumasmānupādravat
||31||विशिखैस्ताडितोऽस्माभिर्दृषद्भिर्लकुटैस्तथा ।
न बिभेति महाराज हनुमस्मानुपाद्रवत्
vyāsa uvāca
ityākarṇya vacasteṣāṃ rājā kopasamākulaḥ |
aśvāmāruhya tarasā jagāmopavanaṃ prati
||32||इत्याकर्ण्य वचस्तेषां राजा कोपसमाकुलः ।
अश्वामारुह्य तरसा जगामोपवनं प्रति
sainyena mahatā yukto gajāśvarathasaṃyutaḥ |
padātivṛndasahitaḥ prayayau vanamuttamam
||33||सैन्येन महता युक्तो गजाश्वरथसंयुतः ।
पदातिवृन्दसहितः प्रययौ वनमुत्तमम्
tatrāpaśyanmahākolaṃ ghurghurantaṃ bhayānakam |
vanaṃ bhagnaṃ ca saṃvīkṣya rājā krodhayuto'bhavat
||34||तत्रापश्यन्महाकोलं घुर्घुरन्तं भयानकम् ।
वनं भग्नं च संवीक्ष्य राजा क्रोधयुतोऽभवत्
cāpe bāṇaṃ samāropya vikṛṣya ca śarāsanam |
taṃ hantuṃ sūkaraṃ pāpaṃ tarasā samupākramat
||35||चापे बाणं समारोप्य विकृष्य च शरासनम् ।
तं हन्तुं सूकरं पापं तरसा समुपाक्रमत्
samālokya ca rājānaṃ cāpahastaṃ ruṣākulam |
sammukho'bhyadravattūrṇaṃ kurvañchabdaṃ sudāruṇam
||36||समालोक्य च राजानं चापहस्तं रुषाकुलम् ।
सम्मुखोऽभ्यद्रवत्तूर्णं कुर्वञ्छब्दं सुदारुणम्
tamāyāntaṃ samālokya varāhaṃ vikṛtānanam |
mumoca viśikhaṃ tasminhantukāmo mahīpatiḥ
||37||तमायान्तं समालोक्य वराहं विकृताननम् ।
मुमोच विशिखं तस्मिन्हन्तुकामो महीपतिः
vañcayitvātha tadbāṇaṃ sūkarastarasā balāt |
nirjagāma mahāvegāttamullaṃghya nṛpaṃ tadā
||38||वञ्चयित्वाथ तद्बाणं सूकरस्तरसा बलात् ।
निर्जगाम महावेगात्तमुल्लंघ्य नृपं तदा
gacchantaṃ taṃ samālokya rājā kopasamanvitaḥ |
mumoca viśikhāṃstīkṣṇāṃścāpamākṛṣya yatnataḥ
||39||गच्छन्तं तं समालोक्य राजा कोपसमन्वितः ।
मुमोच विशिखांस्तीक्ष्णांश्चापमाकृष्य यत्नतः
kṣaṇaṃ dṛṣṭipathaṃ rājñaḥ kṣaṇaṃ cādarśanaṃ gataḥ |
kurvanbahuvidhārāvaṃ sūkaraṃ samupādravat
||40||क्षणं दृष्टिपथं राज्ञः क्षणं चादर्शनं गतः ।
कुर्वन्बहुविधारावं सूकरं समुपाद्रवत्
hariścandro'tikupito mṛgasyānujagāma ha |
aśvena vāyuvegena vikṛṣya ca śarāsanam
||41||हरिश्चन्द्रोऽतिकुपितो मृगस्यानुजगाम ह ।
अश्वेन वायुवेगेन विकृष्य च शरासनम्
itastatastaḥ sainyamagamacca vanāntaram |
ekākī nṛpatiḥ kolaṃ vrajantaṃ samupādravat
||42||इतस्ततस्तः सैन्यमगमच्च वनान्तरम् ।
एकाकी नृपतिः कोलं व्रजन्तं समुपाद्रवत्
madhyāhnasamaye rājā samprāpto vijane vane |
tṛṣitaḥ kṣudhito'tyarthaṃ babhūva śrāntavāhanaḥ
||43||मध्याह्नसमये राजा सम्प्राप्तो विजने वने ।
तृषितः क्षुधितोऽत्यर्थं बभूव श्रान्तवाहनः
sūkaro'darśanaṃ prāpto rājā cintāturo'bhavat |
mārgabhraṣṭo'tivipine dāruṇe dīnavatsthitaḥ
||44||सूकरोऽदर्शनं प्राप्तो राजा चिन्तातुरोऽभवत् ।
मार्गभ्रष्टोऽतिविपिने दारुणे दीनवत्स्थितः
kiṃ karomi kva gacchāmi na sahāyo'sti me vane |
ajñātasvapathaḥ kutra vrajāmīti vyacintayat
||45||किं करोमि क्व गच्छामि न सहायोऽस्ति मे वने ।
अज्ञातस्वपथः कुत्र व्रजामीति व्यचिन्तयत्
evaṃ vintayatastatra vipine janavarjite |
rājñā cintāturo'paśyannadīṃ suvimalodakām
||46||एवं विन्तयतस्तत्र विपिने जनवर्जिते ।
राज्ञा चिन्तातुरोऽपश्यन्नदीं सुविमलोदकाम्
vīkṣya tāṃ mudito rājā pāyayitvā turaṅgakam |
aśvādutterya vimalaṃ papau pānīyamuttamam
||47||वीक्ष्य तां मुदितो राजा पाययित्वा तुरङ्गकम् ।
अश्वादुत्तेर्य विमलं पपौ पानीयमुत्तमम्
jalaṃ pītvā nṛpastatra sukhamāpa mahīpatiḥ |
ityeṣa nagaraṃ gantuṃ digbhrameṇātimohitaḥ
||48||जलं पीत्वा नृपस्तत्र सुखमाप महीपतिः ।
इत्येष नगरं गन्तुं दिग्भ्रमेणातिमोहितः
viśvāmitrastu samprāpto vṛddhabrāhmaṇarūpadhṛk |
nanāma vīkṣya rājā taṃ prītipūrvaṃ dvijottamam
||49||विश्वामित्रस्तु सम्प्राप्तो वृद्धब्राह्मणरूपधृक् ।
ननाम वीक्ष्य राजा तं प्रीतिपूर्वं द्विजोत्तमम्
tamuvāca gādhirājaḥ praṇamantaṃ nṛpottamam |
svasti te'stu mahārāja kimarthamiha cāgataḥ
||50||तमुवाच गाधिराजः प्रणमन्तं नृपोत्तमम् ।
स्वस्ति तेऽस्तु महाराज किमर्थमिह चागतः
ekākī vijane rājan kiṃ cikīrṣitamatra te |
brūhi sarvaṃ sthiro bhūtvā kāraṇaṃ nṛpasattama
||51||एकाकी विजने राजन् किं चिकीर्षितमत्र ते ।
ब्रूहि सर्वं स्थिरो भूत्वा कारणं नृपसत्तम
rājovāca
sūkaro'timahākāyo balavānpuṣpakānanam |
samupetya mamardāśu komalānpuṣpapādapān
||52||सूकरोऽतिमहाकायो बलवान्पुष्पकाननम् ।
समुपेत्य ममर्दाशु कोमलान्पुष्पपादपान्
taṃ nivārayituṃ duṣṭaṃ kare kṛtvā ca kārmukam |
sasainyo'haṃ svanagarānnirgato munisattama
||53||तं निवारयितुं दुष्टं करे कृत्वा च कार्मुकम् ।
ससैन्योऽहं स्वनगरान्निर्गतो मुनिसत्तम
gato'sau dṛkpathātpāpo māyāvī kvāpi vegavān |
pṛṣṭhato'hamapi prāptaḥ sainyaṃ kvāpi gataṃ mama
||54||गतोऽसौ दृक्पथात्पापो मायावी क्वापि वेगवान् ।
पृष्ठतोऽहमपि प्राप्तः सैन्यं क्वापि गतं मम
kṣudhitastṛṣitaścāhaṃ sainyabhraṣṭastvihāgataḥ |
na jāne puramārgaṃ ca tahā sainyagatiṃ mune
||55||क्षुधितस्तृषितश्चाहं सैन्यभ्रष्टस्त्विहागतः ।
न जाने पुरमार्गं च तहा सैन्यगतिं मुने
panthānaṃ darśaya vibho vrajāmi nagaraṃ prati |
mamātra bhāgyayogena prāptastvaṃ vijane vane
||56||पन्थानं दर्शय विभो व्रजामि नगरं प्रति ।
ममात्र भाग्ययोगेन प्राप्तस्त्वं विजने वने
ayodhyādipatiścāhaṃ hariścandro'tiviśrutaḥ |
rājasūyasya kartā ca vāñchitārthapradaḥ sadā
||57||अयोध्यादिपतिश्चाहं हरिश्चन्द्रोऽतिविश्रुतः ।
राजसूयस्य कर्ता च वाञ्छितार्थप्रदः सदा
dhanecchā yadi te brahman yajñārthaṃ dvijasattama |
āgantavyamayodhyāyāṃ dāsyāmi vipulaṃ dhanam
||58||धनेच्छा यदि ते ब्रह्मन् यज्ञार्थं द्विजसत्तम ।
आगन्तव्यमयोध्यायां दास्यामि विपुलं धनम्
iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśa sāhasryāṃ saṃhitāyāṃ saptamaskandhe hariścandradvārā vṛddhabrāhmaṇāya dhanadānapratijñāvarṇanaṃ nāmāṣṭādaśo'dhyāyaḥ || 18 ||