cyavanasukanyayorgārhasthyavarṇanam
vyāsa uvāca
iti papraccha tānsarvān rājā cintākulastathā |
paryapṛcchatsuhṛdvargaṃ sāmnā cogratayāpi ca
||1||इति पप्रच्छ तान्सर्वान् राजा चिन्ताकुलस्तथा ।
पर्यपृच्छत्सुहृद्वर्गं साम्ना चोग्रतयापि च
pīḍyamānaṃ janaṃ vīkṣya pitaraṃ duḥkhitaṃ tathā |
vicintya śūlabhedaṃ sā sukanyā cedamabravīt
||2||पीड्यमानं जनं वीक्ष्य पितरं दुःखितं तथा ।
विचिन्त्य शूलभेदं सा सुकन्या चेदमब्रवीत्
vane mayā pitastatra valmīko vīrudhāvṛtaḥ |
krīḍantyā sudṛḍho dṛṣṭaśchidradvayasamanvitaḥ
||3||वने मया पितस्तत्र वल्मीको वीरुधावृतः ।
क्रीडन्त्या सुदृढो दृष्टश्छिद्रद्वयसमन्वितः
tatra khadyotavaddīptajyotīṣī vīkṣite mayā |
sūcyāviddhe mahārāja punaḥ khadyotaśaṅkayā
||4||तत्र खद्योतवद्दीप्तज्योतीषी वीक्षिते मया ।
सूच्याविद्धे महाराज पुनः खद्योतशङ्कया
jalaklinnā tadā sūcī mayā dṛṣṭā pitaḥ kila |
hāheti ca śrutaḥ śabdo mando valmīkamadhyataḥ
||5||जलक्लिन्ना तदा सूची मया दृष्टा पितः किल ।
हाहेति च श्रुतः शब्दो मन्दो वल्मीकमध्यतः
tadāhaṃ vismitā rājankimetaditi śaṅkayā |
na jāne kiṃ mayā viddhaṃ tasminvalmīkamaṇḍale
||6||तदाहं विस्मिता राजन्किमेतदिति शङ्कया ।
न जाने किं मया विद्धं तस्मिन्वल्मीकमण्डले
rājā śrutvā tu śaryātiḥ sukanyāvacanaṃ mṛdu |
munestaddhelanaṃ jñātvā valmīkaṃ kṣipramabhyagāt
||7||राजा श्रुत्वा तु शर्यातिः सुकन्यावचनं मृदु ।
मुनेस्तद्धेलनं ज्ञात्वा वल्मीकं क्षिप्रमभ्यगात्
tatrāpaśyattapovṛddhaṃ cyavanaṃ duḥkhitaṃ bhṛśam |
sphoṭayāmāsa valmīkaṃ munidehāvṛtaṃ bhṛśam
||8||तत्रापश्यत्तपोवृद्धं च्यवनं दुःखितं भृशम् ।
स्फोटयामास वल्मीकं मुनिदेहावृतं भृशम्
praṇamya daṇḍavadbhūmau rājā taṃ bhārgavaṃ prati |
tuṣṭāva vinayopetastamuvāca kṛtāñjaliḥ
||9||प्रणम्य दण्डवद्भूमौ राजा तं भार्गवं प्रति ।
तुष्टाव विनयोपेतस्तमुवाच कृताञ्जलिः
putryā mama mahābhāga krīḍantyā duṣkṛtaṃ kṛtam |
ajñānādbālayā brahman kṛtaṃ tatkṣantumarhasi
||10||पुत्र्या मम महाभाग क्रीडन्त्या दुष्कृतं कृतम् ।
अज्ञानाद्बालया ब्रह्मन् कृतं तत्क्षन्तुमर्हसि
akrodhanā hi munayo bhavantīti mayā śrutam |
tasmāttvamapi bālāyāḥ kṣantumarhasi sāmpratam
||11||अक्रोधना हि मुनयो भवन्तीति मया श्रुतम् ।
तस्मात्त्वमपि बालायाः क्षन्तुमर्हसि साम्प्रतम्
vyāsa uvāca
iti śrutvā vacastasya cyavano vākyamabravīt |
vinayopanataṃ dṛṣṭvā rājānaṃ duḥkhitaṃ bhṛśam
||12||इति श्रुत्वा वचस्तस्य च्यवनो वाक्यमब्रवीत् ।
विनयोपनतं दृष्ट्वा राजानं दुःखितं भृशम्
cyavana uvāca
rājannāhaṃ kadācidvai karomi krodhamaṇvapi |
na mayādyaiva śaptastvaṃ duhitrā pīḍane kṛte
||13||राजन्नाहं कदाचिद्वै करोमि क्रोधमण्वपि ।
न मयाद्यैव शप्तस्त्वं दुहित्रा पीडने कृते
netre pīḍā samutpannā mama cādya nirāgasaḥ |
tena pāpena jānāmi duḥkhitastvaṃ mahīpate
||14||नेत्रे पीडा समुत्पन्ना मम चाद्य निरागसः ।
तेन पापेन जानामि दुःखितस्त्वं महीपते
aparādhaṃ paraṃ kṛtvā devībhaktasya ko janaḥ |
sukhaṃ labheta yadapi bhavet trātā śivaḥ svayam
||15||अपराधं परं कृत्वा देवीभक्तस्य को जनः ।
सुखं लभेत यदपि भवेत् त्राता शिवः स्वयम्
kiṃ karomi mahīpāla netrahīno jarāvṛtaḥ |
andhasya paricaryāṃ ca kaḥ kariṣyati pārthiva
||16||किं करोमि महीपाल नेत्रहीनो जरावृतः ।
अन्धस्य परिचर्यां च कः करिष्यति पार्थिव
rājovāca
sevakā bahavaḥ sevāṃ kariṣyanti tavāniśam |
kṣamasva muniśārdūla svalpakrodhā hi tāpasāḥ
||17||सेवका बहवः सेवां करिष्यन्ति तवानिशम् ।
क्षमस्व मुनिशार्दूल स्वल्पक्रोधा हि तापसाः
cyavana uvāca
andho'haṃ nirjano rājaṃstapastaptuṃ kathaṃ kṣamaḥ |
tvadīyāḥ sevakāḥ kiṃ te kariṣyanti mama priyam
||18||अन्धोऽहं निर्जनो राजंस्तपस्तप्तुं कथं क्षमः ।
त्वदीयाः सेवकाः किं ते करिष्यन्ति मम प्रियम्
kṣamāpayasi cenmāṃ tvaṃ kuru me vacanaṃ nṛpa |
dehi me paricaryārthaṃ kanyāṃ kamalalocanām
||19||क्षमापयसि चेन्मां त्वं कुरु मे वचनं नृप ।
देहि मे परिचर्यार्थं कन्यां कमललोचनाम्
tuṣye'nayā mahārāja putryā tava mahāmate |
kariṣyāmi tapaścāhaṃ sā me sevāṃ kariṣyati
||20||तुष्येऽनया महाराज पुत्र्या तव महामते ।
करिष्यामि तपश्चाहं सा मे सेवां करिष्यति
evaṃ kṛte sukhaṃ me syāttava caiva bhaviṣyati |
santuṣṭe mayi rājendra sainikānāṃ na saṃśayaḥ
||21||एवं कृते सुखं मे स्यात्तव चैव भविष्यति ।
सन्तुष्टे मयि राजेन्द्र सैनिकानां न संशयः
vicintya manasā bhūpa kanyādānaṃ samācara |
na cātra dūṣaṇaṃ kiñcittāpaso'haṃ yatavrataḥ
||22||विचिन्त्य मनसा भूप कन्यादानं समाचर ।
न चात्र दूषणं किञ्चित्तापसोऽहं यतव्रतः
vyāsa uvāca
śaryātirvacanaṃ śrutvā muneścintāturo'bhavat |
na dāsye'pyathavā dāsye kiñcinnovāca bhārata
||23||शर्यातिर्वचनं श्रुत्वा मुनेश्चिन्तातुरोऽभवत् ।
न दास्येऽप्यथवा दास्ये किञ्चिन्नोवाच भारत
kathamandhāya vṛddhāya kurūpāya sutāmimām |
devakanyopamāṃ dattvā sukhī syāmātmasambhavām
||24||कथमन्धाय वृद्धाय कुरूपाय सुतामिमाम् ।
देवकन्योपमां दत्त्वा सुखी स्यामात्मसम्भवाम्
ko vātmanaḥ sukhārthāya putryāḥ saṃsārajaṃ sukham |
harate'lpamatiḥ pāpo jānannapi śubhāśubham
||25||को वात्मनः सुखार्थाय पुत्र्याः संसारजं सुखम् ।
हरतेऽल्पमतिः पापो जानन्नपि शुभाशुभम्
prāpya sā cyavanaṃ subhrūḥ pañcabāṇaśarārditā |
andhaṃ vṛddhaṃ patiṃ prāpya kathaṃ kālaṃ nayiṣyati
||26||प्राप्य सा च्यवनं सुभ्रूः पञ्चबाणशरार्दिता ।
अन्धं वृद्धं पतिं प्राप्य कथं कालं नयिष्यति
yauvane durjayaḥ kāmo viśeṣeṇa surūpayā |
ātmatulyaṃ patiṃ prāpya kimu vṛddhaṃ vilocanam
||27||यौवने दुर्जयः कामो विशेषेण सुरूपया ।
आत्मतुल्यं पतिं प्राप्य किमु वृद्धं विलोचनम्
gautamaṃ tāpasaṃ prāpya rūpayauvanasaṃyutā |
ahalyā vāsavenāśu vañcitā varavarṇinī
||28||गौतमं तापसं प्राप्य रूपयौवनसंयुता ।
अहल्या वासवेनाशु वञ्चिता वरवर्णिनी
śaptā ca patinā paścājjñātvā dharmaviparyayam |
tasmādbhavatu me duḥkhaṃ na dadāmi sukanyakām
||29||शप्ता च पतिना पश्चाज्ज्ञात्वा धर्मविपर्ययम् ।
तस्माद्भवतु मे दुःखं न ददामि सुकन्यकाम्
iti sañcintya śaryātirvimanā svagṛhaṃ yayau |
sacivāṃśca samādāya mantraṃ cakre'tiduḥkhitaḥ
||30||इति सञ्चिन्त्य शर्यातिर्विमना स्वगृहं ययौ ।
सचिवांश्च समादाय मन्त्रं चक्रेऽतिदुःखितः
bho mantriṇo bruvantvadya kiṃ kartavyaṃ mayādhunā |
putrī deyātha viprāya bhoktavyaṃ duḥkhameva vā
||31||भो मन्त्रिणो ब्रुवन्त्वद्य किं कर्तव्यं मयाधुना ।
पुत्री देयाथ विप्राय भोक्तव्यं दुःखमेव वा
vicārayadhvaṃ militā hitaṃ syānmama vai katham |
mantriṇa ūcuḥ |
kiṃ brūmo'sminmahārāja saṅkaṭe'tidurāsade
||32||विचारयध्वं मिलिता हितं स्यान्मम वै कथम् ।
मन्त्रिण ऊचुः ।
किं ब्रूमोऽस्मिन्महाराज सङ्कटेऽतिदुरासदे
durbhagāya sukanyaiṣā kathaṃ deyātisundarī |
vyāsa uvāca |
tadā cintākulaṃ vīkṣya pitaraṃ mantriṇastadā
||33||दुर्भगाय सुकन्यैषा कथं देयातिसुन्दरी ।
व्यास उवाच ।
तदा चिन्ताकुलं वीक्ष्य पितरं मन्त्रिणस्तदा
sukanyā tviṅgitaṃ jñātvā prahasyedamuvāca ha |
pitaḥ kasmādbhavānadya cintāvyākulitendriyaḥ
||34||सुकन्या त्विङ्गितं ज्ञात्वा प्रहस्येदमुवाच ह ।
पितः कस्माद्भवानद्य चिन्ताव्याकुलितेन्द्रियः
matkṛte duḥkhasaṃvigno viṣaṇṇavadano'si vai |
ahaṃ gatvā muniṃ tatra samāśvāsya bhayārditam
||35||मत्कृते दुःखसंविग्नो विषण्णवदनोऽसि वै ।
अहं गत्वा मुनिं तत्र समाश्वास्य भयार्दितम्
kariṣyāmi prasannaṃ taṃ ātmadānena vai pitaḥ |
iti rājā vacaḥ śrutvā bhāṣitaṃ yatsukanyayā
||36||करिष्यामि प्रसन्नं तं आत्मदानेन वै पितः ।
इति राजा वचः श्रुत्वा भाषितं यत्सुकन्यया
tāmuvāca prasannātmā sacivānāṃ ca śṛṇvatām |
kathaṃ putri tvamandhasya paricaryāṃ vane'balā
||37||तामुवाच प्रसन्नात्मा सचिवानां च शृण्वताम् ।
कथं पुत्रि त्वमन्धस्य परिचर्यां वनेऽबला
kariṣyasi jarārtasya krodhanasya viśeṣataḥ |
kathamandhāya cānena rūpeṇa ratisannibhām
||38||करिष्यसि जरार्तस्य क्रोधनस्य विशेषतः ।
कथमन्धाय चानेन रूपेण रतिसन्निभाम्
dadāmi jarayā grastadehāya sukhavāñchayā |
pitrā putrī pradātavyā vayojñātibalāya ca
||39||ददामि जरया ग्रस्तदेहाय सुखवाञ्छया ।
पित्रा पुत्री प्रदातव्या वयोज्ञातिबलाय च
dhanadhānyasamṛddhāya nādhanāya kadācana |
kva te rūpaṃ viśālākṣi kvāsau vṛddho vanecaraḥ
||40||धनधान्यसमृद्धाय नाधनाय कदाचन ।
क्व ते रूपं विशालाक्षि क्वासौ वृद्धो वनेचरः
kathaṃ deyā mayā putrī tasmai nātivarāya ca |
uṭaje niyataṃ vāso yasya nityaṃ manohare
||41||कथं देया मया पुत्री तस्मै नातिवराय च ।
उटजे नियतं वासो यस्य नित्यं मनोहरे
kathamambujapatrākṣi kalpanīyo mayā tava |
maraṇaṃ me varaṃ prāptaṃ sainikānāṃ tathaiva ca
||42||कथमम्बुजपत्राक्षि कल्पनीयो मया तव ।
मरणं मे वरं प्राप्तं सैनिकानां तथैव च
na te pradānamandhāya rocate pikabhāṣiṇi |
bhavitavyaṃ bhavatyeva dhairyaṃ naiva tyajāmyaham
||43||न ते प्रदानमन्धाय रोचते पिकभाषिणि ।
भवितव्यं भवत्येव धैर्यं नैव त्यजाम्यहम्
susthirā bhava suśroṇi na dāsye'ndhāya karhicit |
rājyaṃ tiṣṭhatu vā yātu deho'yaṃ ca tathaiva me
||44||सुस्थिरा भव सुश्रोणि न दास्येऽन्धाय कर्हिचित् ।
राज्यं तिष्ठतु वा यातु देहोऽयं च तथैव मे
na tvāṃ dāsyāmyahaṃ tasmai netrahīnāya bālike |
sukanyā taṃ tadā prāha śrutva tadvacanaṃ pituḥ
||45||न त्वां दास्याम्यहं तस्मै नेत्रहीनाय बालिके ।
सुकन्या तं तदा प्राह श्रुत्व तद्वचनं पितुः
prasannavadanātīva snehayuktamidaṃ vacaḥ |
sukanyovāca |
na me cintā pitaḥ kāryā dehi māṃ munaye'dhunā
||46||प्रसन्नवदनातीव स्नेहयुक्तमिदं वचः ।
सुकन्योवाच ।
न मे चिन्ता पितः कार्या देहि मां मुनयेऽधुना
sukhaṃ bhavatu sarveṣāṃ lokānāṃ matkṛtena hi |
sevayiṣyāmi santuṣṭā patiṃ paramapāvanam
||47||सुखं भवतु सर्वेषां लोकानां मत्कृतेन हि ।
सेवयिष्यामि सन्तुष्टा पतिं परमपावनम्
bhaktyā paramayā cāpi vṛddhaṃ ca vijane vane |
satīdharmaparā cāhaṃ cariṣyāmi susammatam
||48||भक्त्या परमया चापि वृद्धं च विजने वने ।
सतीधर्मपरा चाहं चरिष्यामि सुसम्मतम्
na bhogecchāsti me tāta svasthaṃ cittaṃ mamānagha |
vyāsa uvāca |
tacchrutvā bhāṣitaṃ tasyā mantriṇo vismayaṃ gatāḥ
||49||न भोगेच्छास्ति मे तात स्वस्थं चित्तं ममानघ ।
व्यास उवाच ।
तच्छ्रुत्वा भाषितं तस्या मन्त्रिणो विस्मयं गताः
rājā ca paramaprīto jagāma munisannidhau |
gatvā praṇamya śirasā tamuvāca tapodhanam
||50||राजा च परमप्रीतो जगाम मुनिसन्निधौ ।
गत्वा प्रणम्य शिरसा तमुवाच तपोधनम्
svāmin gṛhāṇa putrīṃ me sevārthaṃ vidhivadvibho |
ityuktvāsau dadau putrīṃ vivāhavidhinā nṛpaḥ
||51||स्वामिन् गृहाण पुत्रीं मे सेवार्थं विधिवद्विभो ।
इत्युक्त्वासौ ददौ पुत्रीं विवाहविधिना नृपः
pratigṛhya muniḥ kanyāṃ prasanno bhārgavo'bhavat |
pāribarhaṃ na jagrāha dīyamānaṃ nṛpeṇa ha
||52||प्रतिगृह्य मुनिः कन्यां प्रसन्नो भार्गवोऽभवत् ।
पारिबर्हं न जग्राह दीयमानं नृपेण ह
kanyāmevāgrahītkāmaṃ paricaryārthamātmanaḥ |
prasanne'sminmunau jātaṃ sainikānāṃ sukhaṃ tadā
||53||कन्यामेवाग्रहीत्कामं परिचर्यार्थमात्मनः ।
प्रसन्नेऽस्मिन्मुनौ जातं सैनिकानां सुखं तदा
rājñaśca paramāhlādaḥ sañjātastatkṣaṇādapi |
dattvā putrīṃ yadā rājā gamanāya gṛhaṃ prati
||54||राज्ञश्च परमाह्लादः सञ्जातस्तत्क्षणादपि ।
दत्त्वा पुत्रीं यदा राजा गमनाय गृहं प्रति
matiṃ cakāra tavaṅgī tadovāca nṛpaṃ sutā |
sukanyovāca |
gṛhāṇa mama vāsāṃsi bhūṣaṇāni ca me pitaḥ
||55||मतिं चकार तवङ्गी तदोवाच नृपं सुता ।
सुकन्योवाच ।
गृहाण मम वासांसि भूषणानि च मे पितः
valkalaṃ paridhānāya prayacchājinamuttamam |
veṣaṃ tu munipatnīnāṃ kṛtvā tapasi sevanam
||56||वल्कलं परिधानाय प्रयच्छाजिनमुत्तमम् ।
वेषं तु मुनिपत्नीनां कृत्वा तपसि सेवनम्
kariṣyāmi tathā tāta yathā te kīrtiracyutā |
bhaviṣyati bhuvaḥ pṛṣṭhe tathā svarge rasātale
||57||करिष्यामि तथा तात यथा ते कीर्तिरच्युता ।
भविष्यति भुवः पृष्ठे तथा स्वर्गे रसातले
paralokasukhāyāhaṃ cariṣyāmi divāniśam |
dattvāndhāya ca vṛddhāya sundarīṃ yuvatīṃ tu mām
||58||परलोकसुखायाहं चरिष्यामि दिवानिशम् ।
दत्त्वान्धाय च वृद्धाय सुन्दरीं युवतीं तु माम्
cintā tvayā na kartavyā śīlanāśasamudbhavā |
arundhatī vasiṣṭhasya dharmapatnī yathā bhuvi
||59||चिन्ता त्वया न कर्तव्या शीलनाशसमुद्भवा ।
अरुन्धती वसिष्ठस्य धर्मपत्नी यथा भुवि
tathaivāhaṃ bhaviṣyāmi nātra kāryā vicāraṇā |
anasūyā yathā sādhvī bhāryātreḥ prathitā bhuvi
||60||तथैवाहं भविष्यामि नात्र कार्या विचारणा ।
अनसूया यथा साध्वी भार्यात्रेः प्रथिता भुवि
tathaivāhaṃ bhaviṣyāmi putrī kīrtikarī tava |
sukanyāvacanaṃ śrutvā rājā paramadharmavit
||61||तथैवाहं भविष्यामि पुत्री कीर्तिकरी तव ।
सुकन्यावचनं श्रुत्वा राजा परमधर्मवित्
dattvājinaṃ rurodāśu vīkṣya tāṃ cāruhāsinīm |
tyaktvā bhūṣaṇavāsāṃsi muniveṣadharāṃ sutām
||62||दत्त्वाजिनं रुरोदाशु वीक्ष्य तां चारुहासिनीम् ।
त्यक्त्वा भूषणवासांसि मुनिवेषधरां सुताम्
vivarṇavadano bhūtvā sthitastatraiva pārthivaḥ |
rājñyaḥ sarvāḥ sutāṃ dṛṣṭvā valkalājinadhāriṇīm
||63||विवर्णवदनो भूत्वा स्थितस्तत्रैव पार्थिवः ।
राज्ञ्यः सर्वाः सुतां दृष्ट्वा वल्कलाजिनधारिणीम्
rurudurbhṛśaśokārtā vepamānā ivābhavan |
tāmāpṛcchya mahīpālo mantribhiḥ parivāritaḥ |
yayau svanagaraṃ rājan muktvā putrīṃ śucārpitām
||64||रुरुदुर्भृशशोकार्ता वेपमाना इवाभवन् ।
तामापृच्छ्य महीपालो मन्त्रिभिः परिवारितः ।
ययौ स्वनगरं राजन् मुक्त्वा पुत्रीं शुचार्पिताम्
iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ saptamaskandhe cyavanasukanyayorgārhasthyavarṇanaṃ nāma tṛtīyo'dhyāyaḥ || 3 ||