śaryātirājavarṇanam
mamākhyāhi mahābhāga rājñāṃ vaṃśaṃ suvistaram |
sūryānvayaprasūtānāṃ dharmajñānāṃ viśeṣataḥ
||1||ममाख्याहि महाभाग राज्ञां वंशं सुविस्तरम् ।
सूर्यान्वयप्रसूतानां धर्मज्ञानां विशेषतः
śṛṇu bhārata vakṣyāmi ravivaṃśasya vistaram |
yathā śrutaṃ mayā pūrvaṃ nāradādṛṣisattamāt
||2||शृणु भारत वक्ष्यामि रविवंशस्य विस्तरम् ।
यथा श्रुतं मया पूर्वं नारदाद्ऋषिसत्तमात्
ekadā nāradaH śrīmānsarasvatyāstaṭe śubhe |
ājagāmāśrame puṇye vicaransvecchayā muniḥ
||3||एकदा नारदH श्रीमान्सरस्वत्यास्तटे शुभे ।
आजगामाश्रमे पुण्ये विचरन्स्वेच्छया मुनिः
praṇamya śirasā pādau tasyāgre saṃsthitastadā |
tatastasyāsanaṃ dattvā kṛtvārhaṇamathādarāt
||4||प्रणम्य शिरसा पादौ तस्याग्रे संस्थितस्तदा ।
ततस्तस्यासनं दत्त्वा कृत्वार्हणमथादरात्
vidhivatpūjayitvā taṃ uktavānvacanaṃ tvidam |
pāvito'haṃ muniśreṣṭha pūjyasyāgamanena vai
||5||विधिवत्पूजयित्वा तं उक्तवान्वचनं त्विदम् ।
पावितोऽहं मुनिश्रेष्ठ पूज्यस्यागमनेन वै
kathāṃ kathaya sarvajña rājñāṃ caritasaṃyutām |
rājāno ye samākhyātāḥ saptame'sminmanoḥ kule
||6||कथां कथय सर्वज्ञ राज्ञां चरितसंयुताम् ।
राजानो ये समाख्याताः सप्तमेऽस्मिन्मनोः कुले
teṣāmutpattiratulā caritaṃ paramādbhutam |
śrotukāmo'smyahaṃ brahman sūryavaṃśasya vistaram
||7||तेषामुत्पत्तिरतुला चरितं परमाद्भुतम् ।
श्रोतुकामोऽस्म्यहं ब्रह्मन् सूर्यवंशस्य विस्तरम्
samākhyāhi muniśreṣṭha samāsavyāsapūrvakam |
iti pṛṣṭo mayā rājannāradaḥ paramārthavit
||8||समाख्याहि मुनिश्रेष्ठ समासव्यासपूर्वकम् ।
इति पृष्टो मया राजन्नारदः परमार्थवित्
uvāca prahasanprītaḥ samābhāṣya mudānvayam |
nārada uvāca |
śṛṇu satyavatīsūno rājñāṃ vaṃśamanuttamam
||9||उवाच प्रहसन्प्रीतः समाभाष्य मुदान्वयम् ।
नारद उवाच ।
शृणु सत्यवतीसूनो राज्ञां वंशमनुत्तमम्
pāvanaṃ karṇasukhadaṃ dharmajñānādibhiryutam |
brahmā pūrvaṃ jagatkartā nābhipaṅkajasambhavaḥ
||10||पावनं कर्णसुखदं धर्मज्ञानादिभिर्युतम् ।
ब्रह्मा पूर्वं जगत्कर्ता नाभिपङ्कजसम्भवः
viṣṇoriti purāṇeṣu prasiddhaḥ parikīrtitaḥ |
sarvajñaḥ sarvakartāsau svayambhūḥ sarvaśaktimān
||11||विष्णोरिति पुराणेषु प्रसिद्धः परिकीर्तितः ।
सर्वज्ञः सर्वकर्तासौ स्वयम्भूः सर्वशक्तिमान्
tapastaptvā sa viśvātmā varṣāṇāmayutaṃ purā |
sṛṣṭikāmaḥ śivāṃ dhyātvā prāpya śaktimanuttamām
||12||तपस्तप्त्वा स विश्वात्मा वर्षाणामयुतं पुरा ।
सृष्टिकामः शिवां ध्यात्वा प्राप्य शक्तिमनुत्तमाम्
putrānutpadayāmāsa mānasāñchubhalakṣaṇān |
marīciḥ prathisteṣāmabhavatsṛṣṭikarmaṇi
||13||पुत्रानुत्पदयामास मानसाञ्छुभलक्षणान् ।
मरीचिः प्रथिस्तेषामभवत्सृष्टिकर्मणि
tasya putro'tivikhyātaḥ kaśyapaḥ sarvasammataḥ |
trayodaśaiva tasyāsanbhāryā dakṣasutāḥ kila
||14||तस्य पुत्रोऽतिविख्यातः कश्यपः सर्वसम्मतः ।
त्रयोदशैव तस्यासन्भार्या दक्षसुताः किल
devāḥ sarve samutpannā daityā yakṣāśca pannagāḥ |
paśavaḥ pakṣiṇaścaiva tasmātsṛṣṭistu kāśyapī
||15||देवाः सर्वे समुत्पन्ना दैत्या यक्षाश्च पन्नगाः ।
पशवः पक्षिणश्चैव तस्मात्सृष्टिस्तु काश्यपी
devānāṃ prathitaḥ sūryo vivasvānnāma tasya tu |
tasya putraḥ sa vikhyāto vaivasvatamanurnṛpaḥ
||16||देवानां प्रथितः सूर्यो विवस्वान्नाम तस्य तु ।
तस्य पुत्रः स विख्यातो वैवस्वतमनुर्नृपः
tasya putrastathekṣvākuḥ sūryavaṃśavivardhanaḥ |
navābhavansutāstasya manorikṣvākupūrvajāḥ
||17||तस्य पुत्रस्तथेक्ष्वाकुः सूर्यवंशविवर्धनः ।
नवाभवन्सुतास्तस्य मनोरिक्ष्वाकुपूर्वजाः
teṣāṃ nāmāni rājendra śṛṇuṣvaikamanāḥ punaḥ |
ikṣvākuratha nābhāgo dhṛṣṭaḥ śaryātireva ca
||18||तेषां नामानि राजेन्द्र शृणुष्वैकमनाः पुनः ।
इक्ष्वाकुरथ नाभागो धृष्टः शर्यातिरेव च
nariṣyantastathā prāṃśurnṛgo diṣṭaśca saptamaḥ |
karūṣaśca pṛṣadhraśca navaite mānavāḥ smṛtāḥ
||19||नरिष्यन्तस्तथा प्रांशुर्नृगो दिष्टश्च सप्तमः ।
करूषश्च पृषध्रश्च नवैते मानवाः स्मृताः
ikṣvākustu manoḥ putraḥ prathamaḥ samajāyata |
tasya putraśataṃ cāsījjyeṣṭho vikukṣirātmavān
||20||इक्ष्वाकुस्तु मनोः पुत्रः प्रथमः समजायत ।
तस्य पुत्रशतं चासीज्ज्येष्ठो विकुक्षिरात्मवान्
navānāṃ vaṃśavistāraṃ saṃkṣepeṇa niśāmaya |
śūrāṇāṃ manuputrāṇāṃ manorantarajanmanām
||21||नवानां वंशविस्तारं संक्षेपेण निशामय ।
शूराणां मनुपुत्राणां मनोरन्तरजन्मनाम्
nābhāgasya tu putro'bhūdambarīṣaḥ pratāpavān |
dharmajñaḥ satyasandhaśca prajāpālanatatparaḥ
||22||नाभागस्य तु पुत्रोऽभूदम्बरीषः प्रतापवान् ।
धर्मज्ञः सत्यसन्धश्च प्रजापालनतत्परः
dhṛṣṭāttu dhārṣṭakaṃ kṣatraṃ brahmabhūtamajāyata |
saṃgrāmakātaraṃ samyagbrahmakarmarataṃ tathā
||23||धृष्टात्तु धार्ष्टकं क्षत्रं ब्रह्मभूतमजायत ।
संग्रामकातरं सम्यग्ब्रह्मकर्मरतं तथा
śaryātestanayaścābhūdānarto nāma viśrutaḥ |
sukanyā ca tathā putrī rūpalāvaṇyasaṃyutā
||24||शर्यातेस्तनयश्चाभूदानर्तो नाम विश्रुतः ।
सुकन्या च तथा पुत्री रूपलावण्यसंयुता
cyavanāya sutā dattā rājñāpyandhāya sundarī |
muniḥ sulocano jātastasyāḥ śīlaguṇena ha
||25||च्यवनाय सुता दत्ता राज्ञाप्यन्धाय सुन्दरी ।
मुनिः सुलोचनो जातस्तस्याः शीलगुणेन ह
vihito raviputrābhyāmaśvibhyāmiti naḥ śrutam |
janamejaya uvāca |
sandeho'yaṃ mahān brahman kathāyāṃ kathitastvayā
||26||विहितो रविपुत्राभ्यामश्विभ्यामिति नः श्रुतम् ।
जनमेजय उवाच ।
सन्देहोऽयं महान् ब्रह्मन् कथायां कथितस्त्वया
yadrājā munaye'ndhāya dattā putrī sulocanā |
kurūpā guṇahīnā vā nārī lakṣaṇavarjitā
||27||यद्राजा मुनयेऽन्धाय दत्ता पुत्री सुलोचना ।
कुरूपा गुणहीना वा नारी लक्षणवर्जिता
putrī yadā bhavedrājā tadāndhāya prayacchati |
jñātvāndhaṃ sumukhīṃ kasmāddattavānnṛpasattamaḥ
||28||पुत्री यदा भवेद्राजा तदान्धाय प्रयच्छति ।
ज्ञात्वान्धं सुमुखीं कस्माद्दत्तवान्नृपसत्तमः
kāraṇaṃ brūhi me brahmannanugrāhyo'smi sarvadā |
sūta uvāca |
iti rājño vacaḥ śrutvā parīkṣitasutasya vai
||29||कारणं ब्रूहि मे ब्रह्मन्ननुग्राह्योऽस्मि सर्वदा ।
सूत उवाच ।
इति राज्ञो वचः श्रुत्वा परीक्षितसुतस्य वै
dvaipāyanaḥ prasannātmā tamuvāca hasanniva |
vyāsa uvāca |
vaivasvatasutaḥ śrīmāñcharyātirnāma pārthivaḥ
||30||द्वैपायनः प्रसन्नात्मा तमुवाच हसन्निव ।
व्यास उवाच ।
वैवस्वतसुतः श्रीमाञ्छर्यातिर्नाम पार्थिवः
tasya strīṇāṃ sahasrāṇi catvāryāsanparigrahāḥ |
rājaputryaḥ sarūpāśca sarvalakṣaṇasaṃyutāḥ
||31||तस्य स्त्रीणां सहस्राणि चत्वार्यासन्परिग्रहाः ।
राजपुत्र्यः सरूपाश्च सर्वलक्षणसंयुताः
patnyaḥ premayutāḥ sarvāḥ priyā rājñaḥ susammatāḥ |
ekā putrī tu tāsāṃ vai sukanyā nāma sundarī
||32||पत्न्यः प्रेमयुताः सर्वाः प्रिया राज्ञः सुसम्मताः ।
एका पुत्री तु तासां वै सुकन्या नाम सुन्दरी
pituḥ priyā ca mātṝṇāṃ sarvāsāṃ cāruhāsinī |
nagarānnātidūre'bhūtsaro mānasasannibham
||33||पितुः प्रिया च मातॄणां सर्वासां चारुहासिनी ।
नगरान्नातिदूरेऽभूत्सरो मानससन्निभम्
baddhasopānamārgaṃ ca svacchapānīyapūritam |
haṃsakāraṇḍavākīrṇaṃ cakravākopaśobhitam
||34||बद्धसोपानमार्गं च स्वच्छपानीयपूरितम् ।
हंसकारण्डवाकीर्णं चक्रवाकोपशोभितम्
dātyūhasārasākīrṇaṃ sarvapakṣigaṇāvṛtam |
pañcadhākamalopetaṃ cañcarīkasusevitam
||35||दात्यूहसारसाकीर्णं सर्वपक्षिगणावृतम् ।
पञ्चधाकमलोपेतं चञ्चरीकसुसेवितम्
pārśvataśca drumākīrṇaṃ veṣṭitaṃ pādapaiḥ śubhaiḥ |
sālaistamālaiḥ saralaiḥ punnāgāśokamaṇḍitam
||36||पार्श्वतश्च द्रुमाकीर्णं वेष्टितं पादपैः शुभैः ।
सालैस्तमालैः सरलैः पुन्नागाशोकमण्डितम्
vaṭāśvatthakadambaiśca kadalīkhaṇḍarājitam |
jambīrairbījapūraiśca kharjūraiḥ panasaistathā
||37||वटाश्वत्थकदम्बैश्च कदलीखण्डराजितम् ।
जम्बीरैर्बीजपूरैश्च खर्जूरैः पनसैस्तथा
kramukairnārikelaiśca ketakaiḥ kāñcanadrumaiḥ |
yūthikājālakaiḥ śubhraiḥ saṃvṛtaṃ mallikāgaṇaiḥ
||38||क्रमुकैर्नारिकेलैश्च केतकैः काञ्चनद्रुमैः ।
यूथिकाजालकैः शुभ्रैः संवृतं मल्लिकागणैः
jambvāmratintiṇībhiśca karañjakuṭajāvṛtam |
palāśanimbakhadirabilvāmalakamaṇḍitam
||39||जम्ब्वाम्रतिन्तिणीभिश्च करञ्जकुटजावृतम् ।
पलाशनिम्बखदिरबिल्वामलकमण्डितम्
babhūva kokilārāvaḥ kekāsvanavirājitam |
tatsamīpe śubhe deśe pādapānāṃ gaṇāvṛte
||40||बभूव कोकिलारावः केकास्वनविराजितम् ।
तत्समीपे शुभे देशे पादपानां गणावृते
bhārgavaścyavanaḥ śāntastāpasaḥ saṃsthito muniḥ |
jñātvāsau vijanaṃ sthānaṃ tapastepe samāhitaḥ
||41||भार्गवश्च्यवनः शान्तस्तापसः संस्थितो मुनिः ।
ज्ञात्वासौ विजनं स्थानं तपस्तेपे समाहितः
kṛtvā dṛḍhāsanaṃ maunamādhāya jitamārutaḥ |
indriyāṇi ca saṃyamya tyaktāhārastaponidhiḥ
||42||कृत्वा दृढासनं मौनमाधाय जितमारुतः ।
इन्द्रियाणि च संयम्य त्यक्ताहारस्तपोनिधिः
jalapānādirahito dhyāyannāste parāmbikām |
savalmīko'bhavadrājallam̐tābhiḥ pariveṣṭitaḥ
||43||जलपानादिरहितो ध्यायन्नास्ते पराम्बिकाम् ।
सवल्मीकोऽभवद्राजल्लँताभिः परिवेष्टितः
kālena mahatā rājan samākīrṇaḥ pipīlikaiḥ |
tathā sa saṃvṛto dhīmānmṛtpiṇḍa iva sarvataḥ
||44||कालेन महता राजन् समाकीर्णः पिपीलिकैः ।
तथा स संवृतो धीमान्मृत्पिण्ड इव सर्वतः
kadācitsa mahīpālaḥ kāminīgaṇasaṃvṛtaḥ |
ājagāma saro rājan vihartumidamuttamam
||45||कदाचित्स महीपालः कामिनीगणसंवृतः ।
आजगाम सरो राजन् विहर्तुमिदमुत्तमम्
śaryātiḥ sundarīvṛndasaṃyutaḥ salile'male |
krīḍāsakto mahīpālo babhūva kamalākare
||46||शर्यातिः सुन्दरीवृन्दसंयुतः सलिलेऽमले ।
क्रीडासक्तो महीपालो बभूव कमलाकरे
sukanyā vanamāsādya vijahāra sakhīvṛtā |
sumanāṃsi vicinvantī cañcalā cañcalopamā
||47||सुकन्या वनमासाद्य विजहार सखीवृता ।
सुमनांसि विचिन्वन्ती चञ्चला चञ्चलोपमा
sarvābharaṇasaṃyuktā raṇaccaraṇanūpurā |
caṃkramamāṇā valmīkaṃ cyavanasya samāsadat
||48||सर्वाभरणसंयुक्ता रणच्चरणनूपुरा ।
चंक्रममाणा वल्मीकं च्यवनस्य समासदत्
krīḍāsaktopaviṣṭā sā valmīkasya samīpataḥ |
dadarśa cāsya randhre vai khadyota iva jyotiṣī
||49||क्रीडासक्तोपविष्टा सा वल्मीकस्य समीपतः ।
ददर्श चास्य रन्ध्रे वै खद्योत इव ज्योतिषी
kimetaditi sañcintya samuddhartuṃ mano dadhe |
gṛhītvā kaṇṭakaṃ tīkṣṇaṃ tvaramāṇā kṛśodarī
||50||किमेतदिति सञ्चिन्त्य समुद्धर्तुं मनो दधे ।
गृहीत्वा कण्टकं तीक्ष्णं त्वरमाणा कृशोदरी
sā dṛṣṭā muninā bālā samīpasthā kṛtodyamā |
vicarantī sukeśāntā manmathasyeva kāminī
||51||सा दृष्टा मुनिना बाला समीपस्था कृतोद्यमा ।
विचरन्ती सुकेशान्ता मन्मथस्येव कामिनी
tāṃ vīkṣya sudatīṃ tatra kṣāmakaṇṭhastaponidhiḥ |
tāmabhāṣata kalyāṇīṃ kimetaditi bhārgavaḥ
||52||तां वीक्ष्य सुदतीं तत्र क्षामकण्ठस्तपोनिधिः ।
तामभाषत कल्याणीं किमेतदिति भार्गवः
dūraṃ gaccha viśālākṣi tāpaso'haṃ varānane |
mā bhindasvādya valmīkaṃ kaṇṭakena kṛśodari
||53||दूरं गच्छ विशालाक्षि तापसोऽहं वरानने ।
मा भिन्दस्वाद्य वल्मीकं कण्टकेन कृशोदरि
tenedaṃ procyamānāpi sā cāsya na śṛṇoti vai |
kimu khalvidamityuktvā nirbibhedāsya locane
||54||तेनेदं प्रोच्यमानापि सा चास्य न शृणोति वै ।
किमु खल्विदमित्युक्त्वा निर्बिभेदास्य लोचने
daivena noditā bhittvā jagāma nṛpakanyakā |
krīḍantī śaṅkamānā sā kiṃ kṛtaṃ tu mayeti ca
||55||दैवेन नोदिता भित्त्वा जगाम नृपकन्यका ।
क्रीडन्ती शङ्कमाना सा किं कृतं तु मयेति च
cukrodha sa tathā viddhanetraḥ paramamanyumān |
vedanābhyarditaḥ kāmaṃ paritāpaṃ jagāma ha
||56||चुक्रोध स तथा विद्धनेत्रः परममन्युमान् ।
वेदनाभ्यर्दितः कामं परितापं जगाम ह
śakṛnmūtranirodho'bhūtsainikānāṃ tu tatkṣaṇāt |
viśeṣeṇa tu bhūpasya sāmātyasya samantataḥ
||57||शकृन्मूत्रनिरोधोऽभूत्सैनिकानां तु तत्क्षणात् ।
विशेषेण तु भूपस्य सामात्यस्य समन्ततः
gajoṣṭraturagāṇāṃ ca sarveṣāṃ prāṇināṃ tadā |
tato ruddhe śakṛnmūtre śaryātirduḥkhito'bhavat
||58||गजोष्ट्रतुरगाणां च सर्वेषां प्राणिनां तदा ।
ततो रुद्धे शकृन्मूत्रे शर्यातिर्दुःखितोऽभवत्
sainikaiḥ kathitaṃ tasmai śakṛnmūtranirodhanam |
cintayāmāsa bhūpālaḥ kāraṇaṃ duḥkhasambhave
||59||सैनिकैः कथितं तस्मै शकृन्मूत्रनिरोधनम् ।
चिन्तयामास भूपालः कारणं दुःखसम्भवे
vicintyāha tato rājā sainikānsvajanāṃstathā |
gṛhamāgatya cintārtaḥ kenedaṃ duṣkṛtaṃ kṛtam
||60||विचिन्त्याह ततो राजा सैनिकान्स्वजनांस्तथा ।
गृहमागत्य चिन्तार्तः केनेदं दुष्कृतं कृतम्
sarasaḥ paścime bhāge vanamadhye mahātapāḥ |
cyavanastāpasastatra tapaścarati duścaram
||61||सरसः पश्चिमे भागे वनमध्ये महातपाः ।
च्यवनस्तापसस्तत्र तपश्चरति दुश्चरम्
kenāpyapakṛtaṃ tatra tāpase'gnisamaprabhe |
tasmātpīḍā samutpannā sarveṣāmiti niścayaḥ
||62||केनाप्यपकृतं तत्र तापसेऽग्निसमप्रभे ।
तस्मात्पीडा समुत्पन्ना सर्वेषामिति निश्चयः
tapovṛddhasya vṛddhasya variṣṭhasya viśeṣataḥ |
kenāpyapakṛtaṃ manye bhārgavasya mahātmanaḥ
||63||तपोवृद्धस्य वृद्धस्य वरिष्ठस्य विशेषतः ।
केनाप्यपकृतं मन्ये भार्गवस्य महात्मनः
jñātaṃ vā yadi vājñātaṃ tasyedaṃ phalamuttamam |
kaiśca duṣṭaiḥ kṛtaṃ tasya helanaṃ tāpasasya ha
||64||ज्ञातं वा यदि वाज्ञातं तस्येदं फलमुत्तमम् ।
कैश्च दुष्टैः कृतं तस्य हेलनं तापसस्य ह
iti pṛṣṭāstamūcuste sainikā vedanārditāḥ |
manovākkāyanitaṃ na vidmo'pakṛtaṃ vayam
||65||इति पृष्टास्तमूचुस्ते सैनिका वेदनार्दिताः ।
मनोवाक्कायनितं न विद्मोऽपकृतं वयम्
iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ saptamaskandhe śaryātirājavarṇanaṃ nāma dvitīyo'dhyāyaḥ || 2 ||