bhagavatīṃ samārādhayiṣūṇāṃ devānāṃ tapaḥkaraṇavarṇanam
vyāsa uvāca
ityevaṃ sūryavaṃśyānāṃ rājñāṃ caritamuttamam |
somavaṃśodbhavānāṃ ca varṇanīyaṃ mayā kiyat
||1||इत्येवं सूर्यवंश्यानां राज्ञां चरितमुत्तमम् ।
सोमवंशोद्भवानां च वर्णनीयं मया कियत्
parāśaktiprasādena mahattvaṃ pratipedire |
rājan suniścitaṃ viddhi parāśaktiprasādataḥ
||2||पराशक्तिप्रसादेन महत्त्वं प्रतिपेदिरे ।
राजन् सुनिश्चितं विद्धि पराशक्तिप्रसादतः
yadyadvibhūtimatsattvaṃ śrīmadūrjitameva vā |
tattadevāvagaccha tvaṃ parāśaktyaṃśasambhavam
||3||यद्यद्विभूतिमत्सत्त्वं श्रीमदूर्जितमेव वा ।
तत्तदेवावगच्छ त्वं पराशक्त्यंशसम्भवम्
ete cānye ca rājānaḥ parāśakterupāsakāḥ |
saṃsāratarumūlasya kuṭhārā abhavannṛpa
||4||एते चान्ये च राजानः पराशक्तेरुपासकाः ।
संसारतरुमूलस्य कुठारा अभवन्नृप
tasmātsarvaprayatnena saṃsevyā bhuvaneśvarī |
palālamiva dhānyārthī tyajedanyamaśeṣataḥ
||5||तस्मात्सर्वप्रयत्नेन संसेव्या भुवनेश्वरी ।
पलालमिव धान्यार्थी त्यजेदन्यमशेषतः
āmathya vedadugdhābdhiṃ prāptaṃ ratnaṃ mayā nṛpa |
parāśaktipadāmbhojaṃ kṛtakṛtyo'smyahaṃ tataḥ
||6||आमथ्य वेददुग्धाब्धिं प्राप्तं रत्नं मया नृप ।
पराशक्तिपदाम्भोजं कृतकृत्योऽस्म्यहं ततः
pañcabrahmāsanārūḍhā nāstyanyā kāpi devatā |
tata eva mahādevyā pañcabrahmāsanaṃ kṛtam
||7||पञ्चब्रह्मासनारूढा नास्त्यन्या कापि देवता ।
तत एव महादेव्या पञ्चब्रह्मासनं कृतम्
pañcabhyastvadhikaṃ vastu vede'vyaktamitīryate |
yasminnotaṃ ca protaṃ ca saiva śrībhuvaneśvarī
||8||पञ्चभ्यस्त्वधिकं वस्तु वेदेऽव्यक्तमितीर्यते ।
यस्मिन्नोतं च प्रोतं च सैव श्रीभुवनेश्वरी
tāmavijñāya rājendra naiva mukto bhavennaraḥ |
yadā carmavadākāśaṃ veṣṭayiṣyanti mānavāḥ
||9||तामविज्ञाय राजेन्द्र नैव मुक्तो भवेन्नरः ।
यदा चर्मवदाकाशं वेष्टयिष्यन्ति मानवाः
tadā śivāmavijñāya duḥkhasyānto bhaviṣyati |
ata eva śrutau prāhuḥ śvetāśvataraśākhinaḥ
||10||तदा शिवामविज्ञाय दुःखस्यान्तो भविष्यति ।
अत एव श्रुतौ प्राहुः श्वेताश्वतरशाखिनः
te dhyānayogānugatā apaśya- ndevātmaśaktiṃ svaguṇairnigūḍhām
||11||ते ध्यानयोगानुगता अपश्य- न्देवात्मशक्तिं स्वगुणैर्निगूढाम्
tasmāt sarvaprayatnena janmasāphalyahetave |
lajjayā vā bhayenāpi bhaktyā vā premayuktayā |
sarvasaṅgaṃ parityajya mano hṛdi nirudhya ca
||12||तस्मात् सर्वप्रयत्नेन जन्मसाफल्यहेतवे ।
लज्जया वा भयेनापि भक्त्या वा प्रेमयुक्तया ।
सर्वसङ्गं परित्यज्य मनो हृदि निरुध्य च
tanniṣṭhastatparo bhūyāditi vedāntaḍiṇḍimaḥ |
yena kena miṣeṇāpi svapaṃstiṣṭhanvrajannapi
||13||तन्निष्ठस्तत्परो भूयादिति वेदान्तडिण्डिमः ।
येन केन मिषेणापि स्वपंस्तिष्ठन्व्रजन्नपि
kīrtayetsatataṃ devīṃ sa vai mucyeta bandhanāt |
tasmātsarvaprayatnena bhaja rājan maheśvarīm
||14||कीर्तयेत्सततं देवीं स वै मुच्येत बन्धनात् ।
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन भज राजन् महेश्वरीम्
virāḍrūpāṃ sūtrarūpāṃ tathāntaryāmirūpiṇīm |
sopānakramataḥ pūrvaṃ tataḥ śuddhe tu cetasi
||15||विराड्रूपां सूत्ररूपां तथान्तर्यामिरूपिणीम् ।
सोपानक्रमतः पूर्वं ततः शुद्धे तु चेतसि
saccidānandalakṣyārtharūpāṃ tāṃ brahmarūpiṇīm |
ārādhaya parāṃ śaktiṃ prapañcollāsavarjitām
||16||सच्चिदानन्दलक्ष्यार्थरूपां तां ब्रह्मरूपिणीम् ।
आराधय परां शक्तिं प्रपञ्चोल्लासवर्जिताम्
tasyāṃ cittalayo yaḥ sa tasyā ārādhanaṃ smṛtam |
rājan rājñāṃ parāśaktibhaktānāṃ caritaṃ mayā
||17||तस्यां चित्तलयो यः स तस्या आराधनं स्मृतम् ।
राजन् राज्ञां पराशक्तिभक्तानां चरितं मया
dhārmikāṇāṃ sūryasomavaṃśajānāṃ manasvinām |
pāvanaṃ kīrtidaṃ dharmabuddhidaṃ sadgatipradam
||18||धार्मिकाणां सूर्यसोमवंशजानां मनस्विनाम् ।
पावनं कीर्तिदं धर्मबुद्धिदं सद्गतिप्रदम्
kathitaṃ puṇyadaṃ paścātkimanyacchrotumicchasi |
janamejaya uvāca |
gaurīlakṣmīsarasvatyo dattāḥ pūrvaṃ parāmbayā
||19||कथितं पुण्यदं पश्चात्किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि ।
जनमेजय उवाच ।
गौरीलक्ष्मीसरस्वत्यो दत्ताः पूर्वं पराम्बया
harāya haraye tadvannābhipadmodbhavāya ca |
tuṣārādreśca dakṣasya gaurī kanyeti viśrutam
||20||हराय हरये तद्वन्नाभिपद्मोद्भवाय च ।
तुषाराद्रेश्च दक्षस्य गौरी कन्येति विश्रुतम्
kṣīrodadheśca kanyeti mahālakṣmīriti smṛtam |
mūladevyudbhavānāṃ ca kathaṃ kanyātvamanyayoḥ
||21||क्षीरोदधेश्च कन्येति महालक्ष्मीरिति स्मृतम् ।
मूलदेव्युद्भवानां च कथं कन्यात्वमन्ययोः
asambhāvyamidaṃ bhāti saṃśayo'tra mahāmune |
chindhi jñānāsinā taṃ tvaṃ saṃśayacchedatatparaḥ
||22||असम्भाव्यमिदं भाति संशयोऽत्र महामुने ।
छिन्धि ज्ञानासिना तं त्वं संशयच्छेदतत्परः
vyāsa uvāca
śṛṇu rājan pravakṣyāmi rahasyaṃ paramādbhutam |
devībhaktasya te kiñcidavācyaṃ na hi vidyate
||23||शृणु राजन् प्रवक्ष्यामि रहस्यं परमाद्भुतम् ।
देवीभक्तस्य ते किञ्चिदवाच्यं न हि विद्यते
devītrayaṃ yadā devatrayāyādātparāmbikā |
tadāprabhṛti te devāḥ sṛṣṭikāryāṇi cakrire
||24||देवीत्रयं यदा देवत्रयायादात्पराम्बिका ।
तदाप्रभृति ते देवाः सृष्टिकार्याणि चक्रिरे
kasmiṃścitsamaye rājan daityā hālāhalābhidhāḥ |
mahāparākramā jātāstrailokyaṃ tairjitaṃ kṣaṇāt
||25||कस्मिंश्चित्समये राजन् दैत्या हालाहलाभिधाः ।
महापराक्रमा जातास्त्रैलोक्यं तैर्जितं क्षणात्
brahmaṇo varadānena darpitā rajatācalam |
rurudhurnijasenābhistathā vaikuṇṭhameva ca
||26||ब्रह्मणो वरदानेन दर्पिता रजताचलम् ।
रुरुधुर्निजसेनाभिस्तथा वैकुण्ठमेव च
kāmāriḥ kaiṭabhāriśca yuddhodyogaṃ ca cakratuḥ |
ṣaṣṭivarṣasahasrāṇāmabhūdyuddhaṃ mahotkaṭam
||27||कामारिः कैटभारिश्च युद्धोद्योगं च चक्रतुः ।
षष्टिवर्षसहस्राणामभूद्युद्धं महोत्कटम्
hāhākāro mahānāsīddevadānavasenayoḥ |
mahatātha prayatnena tābhyāṃ te dānavā hatāḥ
||28||हाहाकारो महानासीद्देवदानवसेनयोः ।
महताथ प्रयत्नेन ताभ्यां ते दानवा हताः
svasvasthāneṣu gatvā tāvabhimānaṃ ca cakratuḥ |
svaśaktyornikaṭe rājan yadvaśādeva te hatāḥ
||29||स्वस्वस्थानेषु गत्वा तावभिमानं च चक्रतुः ।
स्वशक्त्योर्निकटे राजन् यद्वशादेव ते हताः
abhimānaṃ tayorjñātvā chalahāsyaṃ ca cakratuḥ |
mahālakṣmīśca gaurī ca hāsyaṃ dṛṣṭvā tayostu tau
||30||अभिमानं तयोर्ज्ञात्वा छलहास्यं च चक्रतुः ।
महालक्ष्मीश्च गौरी च हास्यं दृष्ट्वा तयोस्तु तौ
devāvatīva saṃkṛddhau mohitāvādimāyayā |
duruttaraṃ ca dadaturavamānapuraḥsaram
||31||देवावतीव संकृद्धौ मोहितावादिमायया ।
दुरुत्तरं च ददतुरवमानपुरःसरम्
tataste devate tasminkṣaṇe tyaktvā tu tau punaḥ |
antarhite cābhavatāṃ hāhākārastadā hyabhūt
||32||ततस्ते देवते तस्मिन्क्षणे त्यक्त्वा तु तौ पुनः ।
अन्तर्हिते चाभवतां हाहाकारस्तदा ह्यभूत्
nistejaskau ca niḥśaktī vikṣiptau ca vicetanau |
avamānāttayoḥ śaktyorjātau hariharau tadā
||33||निस्तेजस्कौ च निःशक्ती विक्षिप्तौ च विचेतनौ ।
अवमानात्तयोः शक्त्योर्जातौ हरिहरौ तदा
brahmā cintāturo jātaḥ kimetatsamupasthitam |
pradhānau devatāmadhye kathaṃ kāryākṣamāvamū
||34||ब्रह्मा चिन्तातुरो जातः किमेतत्समुपस्थितम् ।
प्रधानौ देवतामध्ये कथं कार्याक्षमावमू
akāṇḍe kiṃ nimittena saṃkaṭaṃ samupasthitam |
pralayo bhavitā kiṃ vā jagato'sya nirāgasaḥ
||35||अकाण्डे किं निमित्तेन संकटं समुपस्थितम् ।
प्रलयो भविता किं वा जगतोऽस्य निरागसः
nimittaṃ naiva jāne'haṃ kathaṃ kāryā pratikriyā |
iti cintāturo'tyarthaṃ dadhyau mīlitalocanaḥ
||36||निमित्तं नैव जानेऽहं कथं कार्या प्रतिक्रिया ।
इति चिन्तातुरोऽत्यर्थं दध्यौ मीलितलोचनः
parāśaktiprakopāttu jātametaditi sma ha |
jānaṃstadā sāvadhānaḥ padmajo'bhūnnṛpottama
||37||पराशक्तिप्रकोपात्तु जातमेतदिति स्म ह ।
जानंस्तदा सावधानः पद्मजोऽभून्नृपोत्तम
tatastayośca yatkāryaṃ svayamevā'karottadā |
svaśakteśca prabhāveṇa kiyatkālaṃ taponidhiḥ
||38||ततस्तयोश्च यत्कार्यं स्वयमेवाऽकरोत्तदा ।
स्वशक्तेश्च प्रभावेण कियत्कालं तपोनिधिः
tatastayostu svastyarthaṃ manvādīnsvasutānatha |
āhvayāmāsa dharmātmā sanakādīṃśca satvaraḥ
||39||ततस्तयोस्तु स्वस्त्यर्थं मन्वादीन्स्वसुतानथ ।
आह्वयामास धर्मात्मा सनकादींश्च सत्वरः
uvāca vacanaṃ tebhyaḥ sannatebhyastaponidhiḥ |
kāryāsakto'hamadhunā tapaḥ kartuṃ na ca kṣamaḥ
||40||उवाच वचनं तेभ्यः सन्नतेभ्यस्तपोनिधिः ।
कार्यासक्तोऽहमधुना तपः कर्तुं न च क्षमः
parāśaktestu toṣārthaṃ jagadbhārayuto'smyaham |
śivaviṣṇū ca vikṣiptau parāśaktiprakopataḥ
||41||पराशक्तेस्तु तोषार्थं जगद्भारयुतोऽस्म्यहम् ।
शिवविष्णू च विक्षिप्तौ पराशक्तिप्रकोपतः
tasmāttāṃ paramāṃ śaktiṃ yūyaṃ santoṣayantvatha |
atyadbhutaṃ tapaḥ kṛtvā bhaktyā paramayā yutāḥ
||42||तस्मात्तां परमां शक्तिं यूयं सन्तोषयन्त्वथ ।
अत्यद्भुतं तपः कृत्वा भक्त्या परमया युताः
yathā tau pūrvavṛttau ca syāta śaktiyutāvapi āṃ|
tathā kuruta matputrā yaśovṛddhirbhaveddhi vaḥ
||43||यथा तौ पूर्ववृत्तौ च स्यात शक्तियुतावपि ां।
तथा कुरुत मत्पुत्रा यशोवृद्धिर्भवेद्धि वः
kule yasya bhavejjanma tayoḥ śaktyostu tatkulam |
pāvayejjagatīṃ sarvāṃ kṛtakṛtyaṃ svayaṃ bhavet
||44||कुले यस्य भवेज्जन्म तयोः शक्त्योस्तु तत्कुलम् ।
पावयेज्जगतीं सर्वां कृतकृत्यं स्वयं भवेत्
vyāsa uvāca
pitāmahavacaḥ śrutvā gatāḥ sarve vanāntare |
rirādhayiṣavaḥ sarve dakṣādyā vimalāntarāḥ
||45||पितामहवचः श्रुत्वा गताः सर्वे वनान्तरे ।
रिराधयिषवः सर्वे दक्षाद्या विमलान्तराः
iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ saptamaskandhe bhagavatīṃ samārādhayiṣūṇāṃ devānāṃ tapaḥkaraṇavarṇanaṃ nāmaikonatriṃśo'dhyāyaḥ || 29 ||