hariścandrākhyānaśravaṇaphalavarṇanam
sūta uvāca
tataḥ kṛtvā citāṃ rājā āropya tanayaṃ svakam |
bhāryayā sahito rājā baddhāñjalipuṭastadā
||1||ततः कृत्वा चितां राजा आरोप्य तनयं स्वकम् ।
भार्यया सहितो राजा बद्धाञ्जलिपुटस्तदा
cintayanparameśānīṃ śatākṣīṃ jagadīśvarīm |
pañcakośāntaragatāṃ pucchabrahmasvarūpiṇīm
||2||चिन्तयन्परमेशानीं शताक्षीं जगदीश्वरीम् ।
पञ्चकोशान्तरगतां पुच्छब्रह्मस्वरूपिणीम्
raktāmbaraparīdhānāṃ karuṇārasasāgaram |
nānāyudhadharāmambāṃ jagatpālanatatparām
||3||रक्ताम्बरपरीधानां करुणारससागरम् ।
नानायुधधरामम्बां जगत्पालनतत्पराम्
tasya cintayamānasya sarve devāḥ savāsavāḥ |
dharmaṃ pramukhataḥ kṛtvā samājagmustvarānvitāḥ
||4||तस्य चिन्तयमानस्य सर्वे देवाः सवासवाः ।
धर्मं प्रमुखतः कृत्वा समाजग्मुस्त्वरान्विताः
āgatya sarve procuste rājañchruṇu mahāprabho |
ahaṃ pitāmahaḥ sākṣāddharmaśca bhavagānsvayam
||5||आगत्य सर्वे प्रोचुस्ते राजञ्छ्रुणु महाप्रभो ।
अहं पितामहः साक्षाद्धर्मश्च भवगान्स्वयम्
sādhyāḥ saviśve maruto lokapālāḥ sacāraṇāḥ |
nāgāḥ siddhāḥ sagandharvā rudrāścaiva tathāśvinau
||6||साध्याः सविश्वे मरुतो लोकपालाः सचारणाः ।
नागाः सिद्धाः सगन्धर्वा रुद्राश्चैव तथाश्विनौ
ete cānye'tha bahavo viśvāmitrastathaiva ca |
viśvatrayeṇa yo maitrīṃ kartumicchati dharmataḥ
||7||एते चान्येऽथ बहवो विश्वामित्रस्तथैव च ।
विश्वत्रयेण यो मैत्रीं कर्तुमिच्छति धर्मतः
viśvāmitraḥ sa te'bhīṣṭamāhartuṃ samyagicchati |
dharma uvāca |
mā rājan sāhasaṃ kārṣīrdharmo'haṃ tvāmupāgataḥ
||8||विश्वामित्रः स तेऽभीष्टमाहर्तुं सम्यगिच्छति ।
धर्म उवाच ।
मा राजन् साहसं कार्षीर्धर्मोऽहं त्वामुपागतः
titikṣādamasattvādyaistvadguṇaiḥ paritoṣitaḥ |
indra uvāca |
hariścandra mahābhāga prāptaḥ śakro'smi te'ntikam
||9||तितिक्षादमसत्त्वाद्यैस्त्वद्गुणैः परितोषितः ।
इन्द्र उवाच ।
हरिश्चन्द्र महाभाग प्राप्तः शक्रोऽस्मि तेऽन्तिकम्
tvayādya bhāryāputreṇa jitā lokāḥ sanātanāḥ |
āroha tridivaṃ rājan bhāryāputrasamanvitaḥ
||10||त्वयाद्य भार्यापुत्रेण जिता लोकाः सनातनाः ।
आरोह त्रिदिवं राजन् भार्यापुत्रसमन्वितः
suduṣprāpaṃ narairanyairjitamātmīyakarmabhiḥ |
sūta uvāca |
tato'mṛtamayaṃ varṣamapamṛtyuvināśanam
||11||सुदुष्प्रापं नरैरन्यैर्जितमात्मीयकर्मभिः ।
सूत उवाच ।
ततोऽमृतमयं वर्षमपमृत्युविनाशनम्
indraḥ prāsṛjadākāśāccitāmadhyagate śiśau |
puṣpavṛṣṭiśca mahatī dundubhisvana eva ca
||12||इन्द्रः प्रासृजदाकाशाच्चितामध्यगते शिशौ ।
पुष्पवृष्टिश्च महती दुन्दुभिस्वन एव च
samuttasthau mṛtaḥ putro rājñastasya mahātmanaḥ |
sukumāratanuḥ svasthaḥ prasannaḥ prītamānasaḥ
||13||समुत्तस्थौ मृतः पुत्रो राज्ञस्तस्य महात्मनः ।
सुकुमारतनुः स्वस्थः प्रसन्नः प्रीतमानसः
tato rājā hariścandraḥ pariṣvajya sutaṃ tadā |
sabhāryaḥ svaśriyā yukto divyamālāmbarāvṛtaḥ
||14||ततो राजा हरिश्चन्द्रः परिष्वज्य सुतं तदा ।
सभार्यः स्वश्रिया युक्तो दिव्यमालाम्बरावृतः
babhūva tatkṣaṇādindro bhūpaṃ caivamabhāṣata
||15||बभूव तत्क्षणादिन्द्रो भूपं चैवमभाषत
sabhāryastvaṃ saputraśca svarlokaṃ sadgatiṃ parām |
samāroha mahābhāga nijānāṃ karmaṇāṃ phalam
||16||सभार्यस्त्वं सपुत्रश्च स्वर्लोकं सद्गतिं पराम् ।
समारोह महाभाग निजानां कर्मणां फलम्
hariścandra uvāca
devarājānanujñātaḥ svāminā śvapacena hi |
akṛtvā niṣkṛtiṃ tasya nārokṣye vai surālayam
||17||देवराजाननुज्ञातः स्वामिना श्वपचेन हि ।
अकृत्वा निष्कृतिं तस्य नारोक्ष्ये वै सुरालयम्
dharma uvāca
tavaivaṃ bhāvinaṃ kleśamavagamyātmamāyayā |
ātmā śvapacatāṃ nīto darśitaṃ tacca pakkaṇam
||18||तवैवं भाविनं क्लेशमवगम्यात्ममायया ।
आत्मा श्वपचतां नीतो दर्शितं तच्च पक्कणम्
indra uvāca
prārthyate yatparaṃ sthānaṃ samastairmanujairbhuvi |
tadāroha hariścandra sthānaṃ puṇyakṛtāṃ nṛṇām
||19||प्रार्थ्यते यत्परं स्थानं समस्तैर्मनुजैर्भुवि ।
तदारोह हरिश्चन्द्र स्थानं पुण्यकृतां नृणाम्
hariścandra uvāca
devarāja namastubhyaṃ vākyaṃ cedaṃ nibodha me |
macchokamagnamanasaḥ kausale nagare narāḥ
||20||देवराज नमस्तुभ्यं वाक्यं चेदं निबोध मे ।
मच्छोकमग्नमनसः कौसले नगरे नराः
tiṣṭhanti tānapāsyaivaṃ kathaṃ yāsyāmyahaṃ divam |
brahmahatyā surāpānaṃ govadhaḥ strīvadhastathā
||21||तिष्ठन्ति तानपास्यैवं कथं यास्याम्यहं दिवम् ।
ब्रह्महत्या सुरापानं गोवधः स्त्रीवधस्तथा
tiṣṭhanti tānapāsyaivaṃ kathaṃ yāsyāmyahaṃ divam |
brahmahatyā surāpānaṃ govadhaḥ strīvadhastathā
||21||तिष्ठन्ति तानपास्यैवं कथं यास्याम्यहं दिवम् ।
ब्रह्महत्या सुरापानं गोवधः स्त्रीवधस्तथा
tulyamebhirmahatpāpaṃ bhaktatyāgādudāhṛtam |
bhajantaṃ bhaktamatyājyaṃ tyajataḥ syātkathaṃ sukham
||22||तुल्यमेभिर्महत्पापं भक्तत्यागादुदाहृतम् ।
भजन्तं भक्तमत्याज्यं त्यजतः स्यात्कथं सुखम्
tairvinā na prayāsyāmi tasmācchakra divaṃ vraja |
yadi te sahitāḥ svargaṃ mayā yānti sureśvara
||23||तैर्विना न प्रयास्यामि तस्माच्छक्र दिवं व्रज ।
यदि ते सहिताः स्वर्गं मया यान्ति सुरेश्वर
tato'hamapi yāsyāmi narakaṃ vāpi taiḥ saha |
indra uvāca |
bahūni puṇyapāpāni teṣāṃ bhinnāni vai nṛpa
||24||ततोऽहमपि यास्यामि नरकं वापि तैः सह ।
इन्द्र उवाच ।
बहूनि पुण्यपापानि तेषां भिन्नानि वै नृप
kathaṃ saṅghātabhojyaṃ tvaṃ bhūpa svargamabhīpsasi |
hariścandra uvāca |
bhuṅkte śakra nṛpo rājyaṃ prabhāvātprakṛtedhruvam
||25||कथं सङ्घातभोज्यं त्वं भूप स्वर्गमभीप्ससि ।
हरिश्चन्द्र उवाच ।
भुङ्क्ते शक्र नृपो राज्यं प्रभावात्प्रकृतेध्रुवम्
yajate ca mahāyajñaiḥ karma pūrtaṃ karoti ca |
tacca teṣāṃ prabhāveṇa mayā sarvamanuṣṭhitam
||26||यजते च महायज्ञैः कर्म पूर्तं करोति च ।
तच्च तेषां प्रभावेण मया सर्वमनुष्ठितम्
upadādānna saṃtyakṣye tānahaṃ svargalipsayā |
tasmādyanmama deveśa kiñcidasti suceṣṭitam
||27||उपदादान्न संत्यक्ष्ये तानहं स्वर्गलिप्सया ।
तस्माद्यन्मम देवेश किञ्चिदस्ति सुचेष्टितम्
dattamiṣṭamatho japtaṃ sāmānyaṃ taistadastu naḥ |
bahukālopabhojyaṃ ca phalaṃ yanmama karmagam
||28||दत्तमिष्टमथो जप्तं सामान्यं तैस्तदस्तु नः ।
बहुकालोपभोज्यं च फलं यन्मम कर्मगम्
tadastu dinamapyekaṃ taiḥ samaṃ tvaprasādataḥ |
sūta uvāca |
evaṃ bhaviṣyatītyuktvā śakrastribhuvaneśvaraḥ
||29||तदस्तु दिनमप्येकं तैः समं त्वप्रसादतः ।
सूत उवाच ।
एवं भविष्यतीत्युक्त्वा शक्रस्त्रिभुवनेश्वरः
prasannacetā dharmaśca viśvāmitraśca gādhijaḥ |
gatvā tu nagaraṃ sarve cāturvarṇyasamākulam
||30||प्रसन्नचेता धर्मश्च विश्वामित्रश्च गाधिजः ।
गत्वा तु नगरं सर्वे चातुर्वर्ण्यसमाकुलम्
hariścandrasya nikaṭe provāca vibudhādhipaḥ |
āgacchantu janāḥ śīghraṃ svargalokaṃ sudurlabham
||31||हरिश्चन्द्रस्य निकटे प्रोवाच विबुधाधिपः ।
आगच्छन्तु जनाः शीघ्रं स्वर्गलोकं सुदुर्लभम्
dharmaprasādātsamprāptaṃ sarvairyuṣmābhireva tu |
hariścandro'pi tānsarvāñjanānnagaravāsinaḥ
||32||धर्मप्रसादात्सम्प्राप्तं सर्वैर्युष्माभिरेव तु ।
हरिश्चन्द्रोऽपि तान्सर्वाञ्जनान्नगरवासिनः
prāha rājā dharmaparo divamāruhyatāmiti |
sūta uvāca |
tadindrasya vacaḥ śrutvā prītāstasya ca bhūpateḥ
||33||प्राह राजा धर्मपरो दिवमारुह्यतामिति ।
सूत उवाच ।
तदिन्द्रस्य वचः श्रुत्वा प्रीतास्तस्य च भूपतेः
ye saṃsāreṣu nirviṇṇāste dhuraṃ svasuteṣu vai |
kṛtvā prahṛṣṭamanaso divamāruruhurjanāḥ
||34||ये संसारेषु निर्विण्णास्ते धुरं स्वसुतेषु वै ।
कृत्वा प्रहृष्टमनसो दिवमारुरुहुर्जनाः
vimānavaramārūḍhāḥ sarve bhāsvaravigrahāḥ |
tadā sambhūtaharṣāste hariścandraśca pārthivaḥ
||35||विमानवरमारूढाः सर्वे भास्वरविग्रहाः ।
तदा सम्भूतहर्षास्ते हरिश्चन्द्रश्च पार्थिवः
rājye'bhiṣicya tanayaṃ rohitākhyaṃ mahāmanāḥ |
ayodhyākhye pure ramye hṛṣṭapuṣṭajanānvite
||36||राज्येऽभिषिच्य तनयं रोहिताख्यं महामनाः ।
अयोध्याख्ये पुरे रम्ये हृष्टपुष्टजनान्विते
tanayaṃ suhṛdaścāpi pratipūjyābhinandya ca |
puṇyena labhyāṃ vipulāṃ devādīnāṃ sudurlabhām
||37||तनयं सुहृदश्चापि प्रतिपूज्याभिनन्द्य च ।
पुण्येन लभ्यां विपुलां देवादीनां सुदुर्लभाम्
samprāpya kīrtimatulāṃ vimāne sa mahīpatiḥ |
āsāñcakre kāmagame kṣudraghaṇṭāvirājite
||38||सम्प्राप्य कीर्तिमतुलां विमाने स महीपतिः ।
आसाञ्चक्रे कामगमे क्षुद्रघण्टाविराजिते
tatastarhi samālokya ślokamantraṃ tadā jagau |
daityācāryo mahābhāgaḥ sarvaśāstrārthatattvavit
||39||ततस्तर्हि समालोक्य श्लोकमन्त्रं तदा जगौ ।
दैत्याचार्यो महाभागः सर्वशास्त्रार्थतत्त्ववित्
śukra uvāca
aho titikṣāmāhātmyamaho dānaphalaṃ mahat |
yadāgato hariścandro mahendrasya salokatām
||40||अहो तितिक्षामाहात्म्यमहो दानफलं महत् ।
यदागतो हरिश्चन्द्रो महेन्द्रस्य सलोकताम्
sūta uvāca
etatte sarvamākhyānaṃ hariścandrasya ceṣṭitam |
yaḥ śṛṇoti ca duḥkhārtaḥ sa sukhaṃ labhate'nvaham
||41||एतत्ते सर्वमाख्यानं हरिश्चन्द्रस्य चेष्टितम् ।
यः शृणोति च दुःखार्तः स सुखं लभतेऽन्वहम्
svargārthī prāpnuyāt svargaṃ sutārthī sutamāpnuyāt |
bhāryārthī prāpnuyādbhāryāṃ rājyārthīṃ rājyamāpnuyāt
||42||स्वर्गार्थी प्राप्नुयात् स्वर्गं सुतार्थी सुतमाप्नुयात् ।
भार्यार्थी प्राप्नुयाद्भार्यां राज्यार्थीं राज्यमाप्नुयात्
iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ saptamaskandhe hariścandrākhyānaśravaṇaphalavarṇanaṃ nāma saptaviṃśo'dhyāyaḥ || 27 ||