śrīdevīvirāḍrūpadarśanasahitaṃ devakṛtatatstavavarṇanam
himālaya uvāca
yogaṃ vada maheśāni sāṅgaṃ saṃvitpradāyakam |
kṛtena yena yogyo'haṃ bhaveyaṃ tattvadarśane
||1||योगं वद महेशानि साङ्गं संवित्प्रदायकम् ।
कृतेन येन योग्योऽहं भवेयं तत्त्वदर्शने
śrīdevyuvāca
na yogo nabhasaḥ pṛṣṭhe na bhūmau na rasātale |
aikyaṃ jīvātmanorāhuryogaṃ yogaviśāradāḥ
||2||न योगो नभसः पृष्ठे न भूमौ न रसातले ।
ऐक्यं जीवात्मनोराहुर्योगं योगविशारदाः
tatpratyūhāḥ ṣaḍākhyātā yogavighnakarānagha |
kāmakrodhau lobhamohau madamātsaryasañjñakau
||3||तत्प्रत्यूहाः षडाख्याता योगविघ्नकरानघ ।
कामक्रोधौ लोभमोहौ मदमात्सर्यसञ्ज्ञकौ
yogāṅgaireva bhittvā tānyogino yogamāpnuyuḥ |
yamaṃ niyamamāsanaprāṇāyāmau tataḥ param
||4||योगाङ्गैरेव भित्त्वा तान्योगिनो योगमाप्नुयुः ।
यमं नियममासनप्राणायामौ ततः परम्
pratyāhāraṃ dhāraṇākhyaṃ dhyānaṃ sārdhaṃ samādhinā |
aṣṭāṅgānyāhuretāni yogināṃ yogasādhane
||5||प्रत्याहारं धारणाख्यं ध्यानं सार्धं समाधिना ।
अष्टाङ्गान्याहुरेतानि योगिनां योगसाधने
ahiṃsā satyamasteyaṃ brahmacaryaṃ dayā''rjavam |
kṣamā dhṛtirmitāhāraḥ śaucaṃ ceti yamā daśa
||6||अहिंसा सत्यमस्तेयं ब्रह्मचर्यं दयाऽऽर्जवम् ।
क्षमा धृतिर्मिताहारः शौचं चेति यमा दश
tapaḥ santoṣa āstikyaṃ dānaṃ devasya pūjanam |
siddhāntaśravaṇaṃ caiva hrīrmatiśca japo hutam
||7||तपः सन्तोष आस्तिक्यं दानं देवस्य पूजनम् ।
सिद्धान्तश्रवणं चैव ह्रीर्मतिश्च जपो हुतम्
daśaite niyamāḥ proktā mayā parvatanāyaka |
padmāsanaṃ svastikaṃ ca bhadraṃ vajrāsanaṃ tathā
||8||दशैते नियमाः प्रोक्ता मया पर्वतनायक ।
पद्मासनं स्वस्तिकं च भद्रं वज्रासनं तथा
vīrāsanamiti proktaṃ kramādāsanapañcakam |
ūrvorupari vinyasya samyakpādatale śubhe
||9||वीरासनमिति प्रोक्तं क्रमादासनपञ्चकम् ।
ऊर्वोरुपरि विन्यस्य सम्यक्पादतले शुभे
aṅguṣṭhau ca nibadhnīyāddhastābhyāṃ vyutkramāttataḥ |
padmāsanamiti proktaṃ yogināṃ hṛdayaṅgamam
||10||अङ्गुष्ठौ च निबध्नीयाद्धस्ताभ्यां व्युत्क्रमात्ततः ।
पद्मासनमिति प्रोक्तं योगिनां हृदयङ्गमम्
jānūrvorantare samyakkṛtvā pādatale śubhe |
ṛjukāyo viśedyogī svastikaṃ tatpracakṣate
||11||जानूर्वोरन्तरे सम्यक्कृत्वा पादतले शुभे ।
ऋजुकायो विशेद्योगी स्वस्तिकं तत्प्रचक्षते
sīvanyāḥ pārśvayornyasya gulphayugmaṃ suniścitam |
vṛṣaṇādhaḥ pādapārṣṇī pārṣṇibhyāṃ paribandhayet
||12||सीवन्याः पार्श्वयोर्न्यस्य गुल्फयुग्मं सुनिश्चितम् ।
वृषणाधः पादपार्ष्णी पार्ष्णिभ्यां परिबन्धयेत्
bhadrāsanamiti proktaṃ yogibhiḥ paripūjitam |
urvoḥ pādau kramānnyasya jānvoḥ pratyaṅmukhāṅgulī
||13||भद्रासनमिति प्रोक्तं योगिभिः परिपूजितम् ।
उर्वोः पादौ क्रमान्न्यस्य जान्वोः प्रत्यङ्मुखाङ्गुली
karau vidadhyādākhyātaṃ vajrāsanamanuttamam |
ekaṃ pādamadhaḥ kṛtvā vinyasyoruṃ tathottare
||14||करौ विदध्यादाख्यातं वज्रासनमनुत्तमम् ।
एकं पादमधः कृत्वा विन्यस्योरुं तथोत्तरे
ṛjukāyo viśedyogī vīrāsanamitīritam |
iḍayā''karṣayedvāyuṃ bāhyaṃ ṣoḍaśamātrayā
||15||ऋजुकायो विशेद्योगी वीरासनमितीरितम् ।
इडयाऽऽकर्षयेद्वायुं बाह्यं षोडशमात्रया
dhārayetpūritaṃ yogī catuḥṣaṣṭyā tu mātrayā |
suṣumnāmadhyagaṃ samyagdvātriṃśanmātrayā śanaiḥ
||16||धारयेत्पूरितं योगी चतुःषष्ट्या तु मात्रया ।
सुषुम्नामध्यगं सम्यग्द्वात्रिंशन्मात्रया शनैः
nāḍyā piṅgalayā caiva recayedyogavittamaḥ |
prāṇāyāmamimaṃ prāhūryogaśāstraviśāradāḥ
||17||नाड्या पिङ्गलया चैव रेचयेद्योगवित्तमः ।
प्राणायाममिमं प्राहूर्योगशास्त्रविशारदाः
bhūyo bhūyaḥ kramāttasya bāhyamevaṃ samācaret |
mātrāvṛddhiḥ krameṇaiva samyagdvādaśa ṣoḍaśa
||18||भूयो भूयः क्रमात्तस्य बाह्यमेवं समाचरेत् ।
मात्रावृद्धिः क्रमेणैव सम्यग्द्वादश षोडश
japadhyānādibhiḥ sārdhaṃ sagarbhaṃ taṃ vidurbudhāḥ |
tadapetaṃ vigarbhaṃ ca prāṇāyāmaṃ pare viduḥ
||19||जपध्यानादिभिः सार्धं सगर्भं तं विदुर्बुधाः ।
तदपेतं विगर्भं च प्राणायामं परे विदुः
kramādabhyasyataḥ puṃso dehe svedodgamo'dhamaḥ |
madhyamaḥ kampasaṃyukto bhūmityāgaḥ paro mataḥ
||20||क्रमादभ्यस्यतः पुंसो देहे स्वेदोद्गमोऽधमः ।
मध्यमः कम्पसंयुक्तो भूमित्यागः परो मतः
uttamasya guṇāvāptiryāvacchīlanamiṣyate |
indriyāṇāṃ vicaratāṃ viṣayeṣu nirargalam
||21||उत्तमस्य गुणावाप्तिर्यावच्छीलनमिष्यते ।
इन्द्रियाणां विचरतां विषयेषु निरर्गलम्
balādāharaṇaṃ tebhyaḥ pratyāhāro'bhidhīyate |
aṅguṣṭhagulphajānūrumūlādholiṅganābhiṣu
||22||बलादाहरणं तेभ्यः प्रत्याहारोऽभिधीयते ।
अङ्गुष्ठगुल्फजानूरुमूलाधोलिङ्गनाभिषु
hṛdgrīvākaṇṭhadeśeṣu lambikāyāṃ tato nasi |
bhrūmadhye mastake mūrdhni dvādaśānte yathāvidhi
||23||हृद्ग्रीवाकण्ठदेशेषु लम्बिकायां ततो नसि ।
भ्रूमध्ये मस्तके मूर्ध्नि द्वादशान्ते यथाविधि
dhāraṇaṃ prāṇamaruto dhāraṇeti nigadyate |
samāhitena manasā caitanyāntaravartinā
||24||धारणं प्राणमरुतो धारणेति निगद्यते ।
समाहितेन मनसा चैतन्यान्तरवर्तिना
ātmanyabhīṣṭadevānāṃ dhyānaṃ dhyānamihocyate |
samatvabhāvanā nityaṃ jīvātmaparamātmanoḥ
||25||आत्मन्यभीष्टदेवानां ध्यानं ध्यानमिहोच्यते ।
समत्वभावना नित्यं जीवात्मपरमात्मनोः
samādhimāhurmunayaḥ proktamaṣṭāṅgalakṣaṇam |
idānīṃ kathaye te'haṃ mantrayogamanuttamam
||26||समाधिमाहुर्मुनयः प्रोक्तमष्टाङ्गलक्षणम् ।
इदानीं कथये तेऽहं मन्त्रयोगमनुत्तमम्
viśvaṃ śarīramityuktaṃ pañcabhūtātmakaṃ naga |
candrasūryāgnitejobhirjīvabrahmaikyarūpakam
||27||विश्वं शरीरमित्युक्तं पञ्चभूतात्मकं नग ।
चन्द्रसूर्याग्नितेजोभिर्जीवब्रह्मैक्यरूपकम्
tisraḥ koṭyastadardhena śarīre nāḍayo matāḥ |
tāsu mukhyā daśa proktāstābhyastisro vyavasthitāḥ
||28||तिस्रः कोट्यस्तदर्धेन शरीरे नाडयो मताः ।
तासु मुख्या दश प्रोक्तास्ताभ्यस्तिस्रो व्यवस्थिताः
pradhānā merudaṇḍe'tra candrasūryāgrarūpiṇī |
iḍā vāme sthitā nāḍī śubhrā tu candrarūpiṇī
||29||प्रधाना मेरुदण्डेऽत्र चन्द्रसूर्याग्ररूपिणी ।
इडा वामे स्थिता नाडी शुभ्रा तु चन्द्ररूपिणी
śaktirūpā tu sā nāḍī sākṣādamṛtavigrahā |
dakṣiṇe yā piṅgalākhyā puṃrūpā sūryavigrahā
||30||शक्तिरूपा तु सा नाडी साक्षादमृतविग्रहा ।
दक्षिणे या पिङ्गलाख्या पुंरूपा सूर्यविग्रहा
sarvatejomayī sā tu suṣumnā vahnirūpiṇī |
tasyā madhye vicitrākhye icchājñānakriyātmakam
||31||सर्वतेजोमयी सा तु सुषुम्ना वह्निरूपिणी ।
तस्या मध्ये विचित्राख्ये इच्छाज्ञानक्रियात्मकम्
madhye svayaṃbhūliṅgaṃ tu koṭisūryasamaprabham |
tadūrdhvaṃ māyābījaṃ tu harātmābindunādakam
||32||मध्ये स्वयंभूलिङ्गं तु कोटिसूर्यसमप्रभम् ।
तदूर्ध्वं मायाबीजं तु हरात्माबिन्दुनादकम्
tadūrdhvaṃ tu śikhākārā kuṇḍalī raktavigrahā |
devyātmikā tu sā proktā madabhinnā nagādhipa
||33||तदूर्ध्वं तु शिखाकारा कुण्डली रक्तविग्रहा ।
देव्यात्मिका तु सा प्रोक्ता मदभिन्ना नगाधिप
tadbāhye hemarūpābhaṃ vādisāntacaturdalam |
drutahemasamaprakhyaṃ padmaṃ tatra vicintayet
||34||तद्बाह्ये हेमरूपाभं वादिसान्तचतुर्दलम् ।
द्रुतहेमसमप्रख्यं पद्मं तत्र विचिन्तयेत्
tadūrdhvaṃ tvanalaprakhyaṃ ṣaḍdalaṃ hīrakaprabham |
bādilāntaṣaḍvarṇena svādhiṣṭhānamanuttamam
||35||तदूर्ध्वं त्वनलप्रख्यं षड्दलं हीरकप्रभम् ।
बादिलान्तषड्वर्णेन स्वाधिष्ठानमनुत्तमम्
mūlamādhāraṣaṭkoṇaṃ mūlādhāraṃ tato viduḥ |
svaśabdena paraṃ liṅgaṃ svādhiṣṭhānaṃ tato viduḥ
||36||मूलमाधारषट्कोणं मूलाधारं ततो विदुः ।
स्वशब्देन परं लिङ्गं स्वाधिष्ठानं ततो विदुः
tadūrdhvaṃ nābhideśe tu maṇipūraṃ mahāprabham |
meghābhaṃ vidyudābhaṃ ca bahutejomayaṃ tataḥ
||37||तदूर्ध्वं नाभिदेशे तु मणिपूरं महाप्रभम् ।
मेघाभं विद्युदाभं च बहुतेजोमयं ततः
maṇivadbhinnaṃ tatpadmaṃ maṇipadmaṃ tathocyate |
daśabhiśca dalairyuktaṃ ḍādiphāntākṣarānvitam
||38||मणिवद्भिन्नं तत्पद्मं मणिपद्मं तथोच्यते ।
दशभिश्च दलैर्युक्तं डादिफान्ताक्षरान्वितम्
viṣṇunādhiṣṭhitaṃ padmaṃ viṣṇvālokanakāraṇam |
tadūrdhve'nāhataṃ padmamudyadādityasannibham
||39||विष्णुनाधिष्ठितं पद्मं विष्ण्वालोकनकारणम् ।
तदूर्ध्वेऽनाहतं पद्ममुद्यदादित्यसन्निभम्
kādiṭhāntadalairarkapatraiśca samadhiṣṭhitam |
tanmadhye bāṇaliṅgaṃ tu sūryāyutasamaprabham
||40||कादिठान्तदलैरर्कपत्रैश्च समधिष्ठितम् ।
तन्मध्ये बाणलिङ्गं तु सूर्यायुतसमप्रभम्
śabdabrahmamayaṃ śabdānāhataṃ tatra dṛśyate |
anāhatākhyaṃ tatpadmaṃ munibhiḥ parikīrtitam
||41||शब्दब्रह्ममयं शब्दानाहतं तत्र दृश्यते ।
अनाहताख्यं तत्पद्मं मुनिभिः परिकीर्तितम्
ānandasadanaṃ tattu puruṣādhiṣṭhitaṃ param |
tadūrdhvaṃ tu viśuddhākhyaṃ dalaṃ ṣoḍaśapaṅkajam
||42||आनन्दसदनं तत्तु पुरुषाधिष्ठितं परम् ।
तदूर्ध्वं तु विशुद्धाख्यं दलं षोडशपङ्कजम्
svaraiḥ ṣoḍaśabhiryuktaṃ dhūmravarṇam mahāprabham |
viśuddhaṃ tanute yasmājjīvasya haṃsalokanāt
||43||स्वरैः षोडशभिर्युक्तं धूम्रवर्णम् महाप्रभम् ।
विशुद्धं तनुते यस्माज्जीवस्य हंसलोकनात्
viśuddhaṃ padmamākhyātamākāśākhyaṃ mahādbhutam |
ājñācakraṃ tadūrdhvaṃ tu ātmanādhiṣṭhitaṃ param
||44||विशुद्धं पद्ममाख्यातमाकाशाख्यं महाद्भुतम् ।
आज्ञाचक्रं तदूर्ध्वं तु आत्मनाधिष्ठितं परम्
ājñāsaṃkramaṇaṃ tatra tenājñeti prakīrtitam |
dvidalaṃ hakṣasaṃyuktaṃ padmaṃ tatsumanoharam
||45||आज्ञासंक्रमणं तत्र तेनाज्ञेति प्रकीर्तितम् ।
द्विदलं हक्षसंयुक्तं पद्मं तत्सुमनोहरम्
kailāsākhyaṃ tadūrdhvaṃ tu rodhinī tu tadūrdhvataḥ |
evaṃ tvādhāracakrāṇi proktāni tava suvrata
||46||कैलासाख्यं तदूर्ध्वं तु रोधिनी तु तदूर्ध्वतः ।
एवं त्वाधारचक्राणि प्रोक्तानि तव सुव्रत
sahasrārayutaṃ bindusthānaṃ tadūrdhvamīritam |
ityetatkathitaṃ sarvaṃ yogamārgamanuttamam
||47||सहस्रारयुतं बिन्दुस्थानं तदूर्ध्वमीरितम् ।
इत्येतत्कथितं सर्वं योगमार्गमनुत्तमम्
ādau pūrakayogenāpyādhāre yojayenmanaḥ |
gudameḍhrāntare śaktistāmākuñcya prabodhayet
||48||आदौ पूरकयोगेनाप्याधारे योजयेन्मनः ।
गुदमेढ्रान्तरे शक्तिस्तामाकुञ्च्य प्रबोधयेत्
liṅgabhedakrameṇaiva binducakraṃ ca prāpayet |
śambhunā tāṃ parāṃ śaktimekībhūtāṃ vicintayet
||49||लिङ्गभेदक्रमेणैव बिन्दुचक्रं च प्रापयेत् ।
शम्भुना तां परां शक्तिमेकीभूतां विचिन्तयेत्
tatrotthitāmṛtaṃ yattu drutalākṣārasopamam |
pāyayitvā tu tāṃ śaktiṃ māyākhyāṃ yogasiddhidām
||50||तत्रोत्थितामृतं यत्तु द्रुतलाक्षारसोपमम् ।
पाययित्वा तु तां शक्तिं मायाख्यां योगसिद्धिदाम्
ṣaḍcakradevatāstatra santarpyāmṛtadhārayā |
ānayettena mārgeṇa mūlādhāraṃ tataḥ sudhīḥ
||51||षड्चक्रदेवतास्तत्र सन्तर्प्यामृतधारया ।
आनयेत्तेन मार्गेण मूलाधारं ततः सुधीः
evamabhyasyamānasyāpyahanyahani niścitam |
pūrvoktadūṣitā mantrāḥ sarve sidhyanti nānyathā
||52||एवमभ्यस्यमानस्याप्यहन्यहनि निश्चितम् ।
पूर्वोक्तदूषिता मन्त्राः सर्वे सिध्यन्ति नान्यथा
jarāmaraṇaduḥkhādyairmucyate bhavabandhanāt |
ye guṇāḥ santi devyā me jaganmāturyathā tathā
||53||जरामरणदुःखाद्यैर्मुच्यते भवबन्धनात् ।
ये गुणाः सन्ति देव्या मे जगन्मातुर्यथा तथा
te guṇāḥ sādhakavare bhavantyeva na cānyathā |
ityevaṃ kathitaṃ tāta vāyudhāraṇamuttamam
||54||ते गुणाः साधकवरे भवन्त्येव न चान्यथा ।
इत्येवं कथितं तात वायुधारणमुत्तमम्
idānīṃ dhāraṇākhyaṃ tu śṛṇuṣvāvahito mama |
dikkālādyanavacchinnadevyāṃ ceto vidhāya ca
||55||इदानीं धारणाख्यं तु शृणुष्वावहितो मम ।
दिक्कालाद्यनवच्छिन्नदेव्यां चेतो विधाय च
tanmayo bhavati kṣipraṃ jīvabrahmaikyayojanāt |
athavā samalaṃ ceto yadi kṣipraṃ na siddhyati
||56||तन्मयो भवति क्षिप्रं जीवब्रह्मैक्ययोजनात् ।
अथवा समलं चेतो यदि क्षिप्रं न सिद्ध्यति
tadāvayavayogena yogī yogānsamabhyaset |
madīyahastapādādāvaṅge tu madhure naga
||57||तदावयवयोगेन योगी योगान्समभ्यसेत् ।
मदीयहस्तपादादावङ्गे तु मधुरे नग
cittaṃ saṃsthāpayenmantrī sthānasthānajayātpunaḥ |
viśuddhacittaḥ sarvasminrūpe saṃsthāpayenmanaḥ
||58||चित्तं संस्थापयेन्मन्त्री स्थानस्थानजयात्पुनः ।
विशुद्धचित्तः सर्वस्मिन्रूपे संस्थापयेन्मनः
yāvanmano layaṃ yāti devyāṃ saṃvidi parvata |
tāvadiṣṭamanuṃ mantrī japahomaiḥ samabhyaset
||59||यावन्मनो लयं याति देव्यां संविदि पर्वत ।
तावदिष्टमनुं मन्त्री जपहोमैः समभ्यसेत्
mantrābhyāsena yogena jñeyajñānāya kalpate |
na yogena vinā mantro na mantreṇa vinā hi saḥ
||60||मन्त्राभ्यासेन योगेन ज्ञेयज्ञानाय कल्पते ।
न योगेन विना मन्त्रो न मन्त्रेण विना हि सः
dvayorabhyāsayogo hi brahmasaṃsiddhikāraṇam |
tamaḥ parivṛte gehe ghaṭo dīpena dṛśyate
||61||द्वयोरभ्यासयोगो हि ब्रह्मसंसिद्धिकारणम् ।
तमः परिवृते गेहे घटो दीपेन दृश्यते
evaṃ māyāvṛto hyātmā manunā gocarīkṛtaḥ |
iti yogavidhiḥ kṛtsnaḥ sāṅgaḥ prokto mayā'dhunā
||62||एवं मायावृतो ह्यात्मा मनुना गोचरीकृतः ।
इति योगविधिः कृत्स्नः साङ्गः प्रोक्तो मयाऽधुना
gurūpadeśato jñeyo nānyathā śāstrakoṭibhiḥ
||63||गुरूपदेशतो ज्ञेयो नान्यथा शास्त्रकोटिभिः
iti śrīdevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ saptamaskandhe devīgītāyāṃ mantrasiddhisādhanavarṇanaṃ nāma pañcatriṃśo'dhyāyaḥ || 35 ||