devīgītāyāṃ brahmavidyopadeśavarṇanam
devyuvāca
ityādiyogayuktātmā dhyāyenmāṃ brahmarūpiṇīm |
bhaktyā nirvyājayā rājannāsane samupasthitaḥ
||1||इत्यादियोगयुक्तात्मा ध्यायेन्मां ब्रह्मरूपिणीम् ।
भक्त्या निर्व्याजया राजन्नासने समुपस्थितः
āviḥ sannihitaṃ guhācaraṃ nāma mahatpadam |
atraitatsarvamarpitamejatprāṇamiṣacca yat
||2||आविः सन्निहितं गुहाचरं नाम महत्पदम् ।
अत्रैतत्सर्वमर्पितमेजत्प्राणमिषच्च यत्
etajjānatha sadasadvareṇyaṃ paraṃ vijñānādyadvariṣṭhaṃ prajānām |
yadarcimadyadaṇubhyo'ṇu ca yasmiṃllokā nihitā lokinaśca
||3||एतज्जानथ सदसद्वरेण्यं परं विज्ञानाद्यद्वरिष्ठं प्रजानाम् ।
यदर्चिमद्यदणुभ्योऽणु च यस्मिंल्लोका निहिता लोकिनश्च
tadetadakṣaraṃ brahma sa prāṇastadu vāṅmanaḥ |
tadetatsatyamamṛtaṃ tadveddhavyaṃ saumya viddhi
||4||तदेतदक्षरं ब्रह्म स प्राणस्तदु वाङ्मनः ।
तदेतत्सत्यममृतं तद्वेद्धव्यं सौम्य विद्धि
dhanurgṛhītvaupaniṣadaṃ mahāstraṃ śaraṃ hyupāsāniśitaṃ sandhayīta |
āyamya tadbhāvagatena cetasā lakṣyaṃ tadevākṣaraṃ saumya viddhi
||5||धनुर्गृहीत्वौपनिषदं महास्त्रं शरं ह्युपासानिशितं सन्धयीत ।
आयम्य तद्भावगतेन चेतसा लक्ष्यं तदेवाक्षरं सौम्य विद्धि
praṇavo dhanuḥ śaro hyātmā brahma tallakṣyamucyate |
apramattena veddhavyaṃ śaravattanmayo bhavet
||6||प्रणवो धनुः शरो ह्यात्मा ब्रह्म तल्लक्ष्यमुच्यते ।
अप्रमत्तेन वेद्धव्यं शरवत्तन्मयो भवेत्
yasmin dyauśca pṛthivī cāntarikṣa- motaṃ manaḥ saha prāṇaiśca sarvaiḥ |
tamevaikaṃ jānathātmānaṃ anyā vāco vimuñcathāmṛtasyaiṣa setuḥ
||7||यस्मिन् द्यौश्च पृथिवी चान्तरिक्ष- मोतं मनः सह प्राणैश्च सर्वैः ।
तमेवैकं जानथात्मानं अन्या वाचो विमुञ्चथामृतस्यैष सेतुः
arā iva rathanābhau saṃhatā yatra nāḍyaḥ |
sa eṣo'ntaścarate bahudhā jāyamānaḥ
||8||अरा इव रथनाभौ संहता यत्र नाड्यः ।
स एषोऽन्तश्चरते बहुधा जायमानः
omityevaṃ dhyāyathātmānaṃ svasti vaḥ pārāya tamasaḥ parastāt |
divye brahmapure vyomni ātmā sampratiṣṭhitaḥ
||9||ओमित्येवं ध्यायथात्मानं स्वस्ति वः पाराय तमसः परस्तात् ।
दिव्ये ब्रह्मपुरे व्योम्नि आत्मा सम्प्रतिष्ठितः
manomayaḥ prāṇaśarīranetā pratiṣṭhito'nne hṛdayaṃ sannidhāya |
tadvijñānena paripaśyanti dhīrā ānandarūpamamṛtaṃ yadvibhāti
||10||मनोमयः प्राणशरीरनेता प्रतिष्ठितोऽन्ने हृदयं सन्निधाय ।
तद्विज्ञानेन परिपश्यन्ति धीरा आनन्दरूपममृतं यद्विभाति
bhidyate hṛdayagranthiśchidyante sarvasaṃśayāḥ |
kṣīyante cāsya karmāṇi tasmindṛṣṭe parāvare
||11||भिद्यते हृदयग्रन्थिश्छिद्यन्ते सर्वसंशयाः ।
क्षीयन्ते चास्य कर्माणि तस्मिन्दृष्टे परावरे
hiraṇmaye pare kośe virājaṃ brahma niṣkalam |
tacchubhraṃ jyotiṣāṃ jyotistadyadātmavido viduḥ
||12||हिरण्मये परे कोशे विराजं ब्रह्म निष्कलम् ।
तच्छुभ्रं ज्योतिषां ज्योतिस्तद्यदात्मविदो विदुः
na tatra sūryo bhāti na candratārakaṃ nemā vidyuto bhānti kuto'yamagniḥ |
tameva bhāntamanubhāti sarvaṃ tasya bhāsā sarvamidaṃ vibhāti
||13||न तत्र सूर्यो भाति न चन्द्रतारकं नेमा विद्युतो भान्ति कुतोऽयमग्निः ।
तमेव भान्तमनुभाति सर्वं तस्य भासा सर्वमिदं विभाति
brahmaivedamamṛtaṃ purastādbrahma paścādbrahma dakṣiṇataścottareṇa |
adhaścordhvaṃ ca prasṛtaṃ brahmaivedaṃ viśvaṃ variṣṭham
||14||ब्रह्मैवेदममृतं पुरस्ताद्ब्रह्म पश्चाद्ब्रह्म दक्षिणतश्चोत्तरेण ।
अधश्चोर्ध्वं च प्रसृतं ब्रह्मैवेदं विश्वं वरिष्ठम्
etādṛganubhavo yasya sa kṛtārtho narottamaḥ |
brahmabhūtaḥ prasannātmā na śocati na kāṅkṣati
||15||एतादृगनुभवो यस्य स कृतार्थो नरोत्तमः ।
ब्रह्मभूतः प्रसन्नात्मा न शोचति न काङ्क्षति
dvitīyādvai bhayaṃ rājaṃstadabhāvād bibheti na |
na tadviyogo me'pyasti madviyogo'pi tasya na
||16||द्वितीयाद्वै भयं राजंस्तदभावाद् बिभेति न ।
न तद्वियोगो मेऽप्यस्ति मद्वियोगोऽपि तस्य न
ahameva sa so'haṃ vai niścitaṃ viddhi parvata |
maddarśanaṃ tu tatra syādyatra jñānī sthito mama
||17||अहमेव स सोऽहं वै निश्चितं विद्धि पर्वत ।
मद्दर्शनं तु तत्र स्याद्यत्र ज्ञानी स्थितो मम
nāhaṃ tīrthe na kailāse vaikuṇṭhe vā na karhicit |
vasāmi kintu majjñānihṛdayāmbhojamadhyame
||18||नाहं तीर्थे न कैलासे वैकुण्ठे वा न कर्हिचित् ।
वसामि किन्तु मज्ज्ञानिहृदयाम्भोजमध्यमे
matpūjākoṭiphaladaṃ sakṛnmajjñānino'rcanam |
kulaṃ pavitraṃ tasyāsti jananī kṛtakṛtyakā
||19||मत्पूजाकोटिफलदं सकृन्मज्ज्ञानिनोऽर्चनम् ।
कुलं पवित्रं तस्यास्ति जननी कृतकृत्यका
viśvambharā puṇyavatī cillayo yasya cetasaḥ |
brahmajñānaṃ tu yatpṛṣṭaṃ tvayā parvatasattama
||20||विश्वम्भरा पुण्यवती चिल्लयो यस्य चेतसः ।
ब्रह्मज्ञानं तु यत्पृष्टं त्वया पर्वतसत्तम
kathitaṃ tanmayā sarvaṃ nāto vaktavyamasti hi |
idaṃ jyeṣṭhāya putrāya bhaktiyuktāya śīline
||21||कथितं तन्मया सर्वं नातो वक्तव्यमस्ति हि ।
इदं ज्येष्ठाय पुत्राय भक्तियुक्ताय शीलिने
śiṣyāya ca yathoktāya vaktavyaṃ nānyathā kvacit |
yasya deve parā bhaktiryathā deve tathā gurau
||22||शिष्याय च यथोक्ताय वक्तव्यं नान्यथा क्वचित् ।
यस्य देवे परा भक्तिर्यथा देवे तथा गुरौ
tasyaite kathitā hyarthāḥ prakāśante mahātmanaḥ |
yenopadiṣṭā vidyeyaṃ sa eva parameśvaraḥ
||23||तस्यैते कथिता ह्यर्थाः प्रकाशन्ते महात्मनः ।
येनोपदिष्टा विद्येयं स एव परमेश्वरः
yasyāyaṃ sukṛtaṃ kartumasamarthastato ṛṇī |
pitrorapyadhikaḥ prokto brahmajanmapradāyakaḥ
||24||यस्यायं सुकृतं कर्तुमसमर्थस्ततो ऋणी ।
पित्रोरप्यधिकः प्रोक्तो ब्रह्मजन्मप्रदायकः
pitṛjātaṃ janma naṣṭaṃ netthaṃ jātaṃ kadācana |
tasmai na druhyedityādi nigamo'pyavadannaga
||25||पितृजातं जन्म नष्टं नेत्थं जातं कदाचन ।
तस्मै न द्रुह्येदित्यादि निगमोऽप्यवदन्नग
tasmācchāstrasya siddhānto brahmadātā guruḥ paraḥ |
śive ruṣṭe gurustrātā gurau ruṣṭe na śaṅkaraḥ
||26||तस्माच्छास्त्रस्य सिद्धान्तो ब्रह्मदाता गुरुः परः ।
शिवे रुष्टे गुरुस्त्राता गुरौ रुष्टे न शङ्करः
tasmātsarvaprayatnena śrīguruṃ toṣayennaga |
kāyena manasā vācā sarvadā tatparo bhavet
||27||तस्मात्सर्वप्रयत्नेन श्रीगुरुं तोषयेन्नग ।
कायेन मनसा वाचा सर्वदा तत्परो भवेत्
anyathā tu kṛtaghnaḥ syātkṛtaghne nāsti niṣkṛtiḥ |
indreṇātharvaṇāyoktā śiraśchedapratijñayā
||28||अन्यथा तु कृतघ्नः स्यात्कृतघ्ने नास्ति निष्कृतिः ।
इन्द्रेणाथर्वणायोक्ता शिरश्छेदप्रतिज्ञया
aśvibhyāṃ kathane tasya śiraśchinnaṃ ca vajriṇā |
aśvīyaṃ tacchiro naṣṭaṃ dṛṣṭvā vaidyau surottamau
||29||अश्विभ्यां कथने तस्य शिरश्छिन्नं च वज्रिणा ।
अश्वीयं तच्छिरो नष्टं दृष्ट्वा वैद्यौ सुरोत्तमौ
punaḥ saṃyojitaṃ svīyaṃ tābhyāṃ muniśirastadā |
iti saṅkaṭasampādyā brahmavidyā nagādhipa |
labdhā yena sa dhanyaḥ syātkṛtakṛtyaśca bhūdhara
||30||पुनः संयोजितं स्वीयं ताभ्यां मुनिशिरस्तदा ।
इति सङ्कटसम्पाद्या ब्रह्मविद्या नगाधिप ।
लब्धा येन स धन्यः स्यात्कृतकृत्यश्च भूधर
iti śrīdevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ saptamaskandhe devīgītāyāṃ brahmavidyopadeśavarṇanaṃ nāma ṣaṭtriṃśo'dhyāyaḥ || 36 ||