hariścandrasya patnīputravikrayavarṇanam
vyāsa uvāca
sa tayā nodyamānastu rājā patnyā punaḥ punaḥ |
prāha bhadre karomyeṣa vikrayaṃ te sunirghṛṇaḥ
||1||स तया नोद्यमानस्तु राजा पत्न्या पुनः पुनः ।
प्राह भद्रे करोम्येष विक्रयं ते सुनिर्घृणः
nṛśaṃsairapi yatkartuṃ na śakyaṃ tatkaromyaham |
yadi te bhrājate vāṇī vaktumīdṛksuniṣṭhuram
||2||नृशंसैरपि यत्कर्तुं न शक्यं तत्करोम्यहम् ।
यदि ते भ्राजते वाणी वक्तुमीदृक्सुनिष्ठुरम्
evamuktvā tato rājā gatvā nagaramāturaḥ |
avatārya tadā raṅge tāṃ bhāryāṃ nṛpasattamaḥ |
bāṣpagadgadakaṇṭhastu tato vacanamabravīt |
bho bho nāgarikāḥ sarve śṛṇudhvaṃ vacanaṃ mama
||4||एवमुक्त्वा ततो राजा गत्वा नगरमातुरः ।
अवतार्य तदा रङ्गे तां भार्यां नृपसत्तमः ।
बाष्पगद्गदकण्ठस्तु ततो वचनमब्रवीत् ।
भो भो नागरिकाः सर्वे शृणुध्वं वचनं मम
kasyacidyadi kāryaṃ syāddāsyā prāṇeṣṭayā mama |
sa bravītu tvarāyukto yāvatsvaṃ dhārayāmyaham
||5||कस्यचिद्यदि कार्यं स्याद्दास्या प्राणेष्टया मम ।
स ब्रवीतु त्वरायुक्तो यावत्स्वं धारयाम्यहम्
te'bruvanpaṇḍitāḥ kastvaṃ patnīṃ vikretumāgataḥ |
rājovāca |
kiṃ māṃ pṛcchatha kastvaṃ bho nṛśaṃso'hamamānuṣaḥ
||6||तेऽब्रुवन्पण्डिताः कस्त्वं पत्नीं विक्रेतुमागतः ।
राजोवाच ।
किं मां पृच्छथ कस्त्वं भो नृशंसोऽहममानुषः
rākṣaso vāsmi kaṭhinastataḥ pāpaṃ karomyaham |
vyāsa uvāca |
taṃ śabdaṃ sahasā śrutvā kauśiko viprarūpadhṛk
||7||राक्षसो वास्मि कठिनस्ततः पापं करोम्यहम् ।
व्यास उवाच ।
तं शब्दं सहसा श्रुत्वा कौशिको विप्ररूपधृक्
vṛddharūpaṃ samāsthāya hariścandramabhāṣata |
samarpayasva me dāsīmahaṃ kretā dhanapradaḥ
||8||वृद्धरूपं समास्थाय हरिश्चन्द्रमभाषत ।
समर्पयस्व मे दासीमहं क्रेता धनप्रदः
asti me vittamatulaṃ sukumārī ca me priyā |
gṛhakarma na śaknoti kartumasmātprayaccha me
||9||अस्ति मे वित्तमतुलं सुकुमारी च मे प्रिया ।
गृहकर्म न शक्नोति कर्तुमस्मात्प्रयच्छ मे
ahaṃ gṛhṇāmi dāsīṃ tu kati dāsyāmi te dhanam |
evamukte tu vipreṇa hariścandrasya bhūpateḥ
||10||अहं गृह्णामि दासीं तु कति दास्यामि ते धनम् ।
एवमुक्ते तु विप्रेण हरिश्चन्द्रस्य भूपतेः
vidīrṇaṃ tu mano duḥkhānna cainaṃ kiñcidabravīt |
vipra uvāca |
karmaṇaśca vayorūpaśīlānāṃ tava yoṣitaḥ
||11||विदीर्णं तु मनो दुःखान्न चैनं किञ्चिदब्रवीत् ।
विप्र उवाच ।
कर्मणश्च वयोरूपशीलानां तव योषितः
anurūpamidaṃ vittaṃ gṛhāṇārpaya me'balām |
dharmaśāstreṣu yad dṛṣṭaṃ striyo maulyaṃ narasya ca
||12||अनुरूपमिदं वित्तं गृहाणार्पय मेऽबलाम् ।
धर्मशास्त्रेषु यद् दृष्टं स्त्रियो मौल्यं नरस्य च
dvātriṃśallakṣaṇopetā dakṣā śīlaguṇānvitā |
koṭimaulyaṃ suvarṇasya striyaḥ puṃsastathārbudam
||13||द्वात्रिंशल्लक्षणोपेता दक्षा शीलगुणान्विता ।
कोटिमौल्यं सुवर्णस्य स्त्रियः पुंसस्तथार्बुदम्
ityākarṇa vacastasya hariścandro mahīpatiḥ |
duḥkhena mahatā''viṣṭo na cainaṃ kiñcidabravīt
||14||इत्याकर्ण वचस्तस्य हरिश्चन्द्रो महीपतिः ।
दुःखेन महताऽऽविष्टो न चैनं किञ्चिदब्रवीत्
tataḥ sa vipro nṛpateḥ purato valkalopari |
dhanaṃ nidhāya keśeṣu dhṛtvā rājñīmakarṣayat
||15||ततः स विप्रो नृपतेः पुरतो वल्कलोपरि ।
धनं निधाय केशेषु धृत्वा राज्ञीमकर्षयत्
rājñyuvāca
muñca muñcārya māṃ sadyo yāvatpaśyāmyahaṃ sutam |
durlabhaṃ darśanaṃ vipra punarasya bhaviṣyati
||16||मुञ्च मुञ्चार्य मां सद्यो यावत्पश्याम्यहं सुतम् ।
दुर्लभं दर्शनं विप्र पुनरस्य भविष्यति
paśyeha putra māmevaṃ mātaraṃ dāsyatāṃ gatām |
māṃ māsprākṣī rājaputra na spṛśyāhaṃ tvayādhunā
||17||पश्येह पुत्र मामेवं मातरं दास्यतां गताम् ।
मां मास्प्राक्षी राजपुत्र न स्पृश्याहं त्वयाधुना
tataḥ sa bālaḥ sahasā dṛṣṭvā''kṛṣṭāṃ tu mātaram |
samabhyadhāvadambeti vadansāśruvilocanaḥ
||18||ततः स बालः सहसा दृष्ट्वाऽऽकृष्टां तु मातरम् ।
समभ्यधावदम्बेति वदन्साश्रुविलोचनः
haste vastraṃ samākarṣan kākapakṣadharaḥ skhalan |
tamāgataṃ dvijaḥ krodhād bālamapyāhanattadā
||19||हस्ते वस्त्रं समाकर्षन् काकपक्षधरः स्खलन् ।
तमागतं द्विजः क्रोधाद् बालमप्याहनत्तदा
vadaṃstathāpi so'mbeti naiva muñcati mātaram |
rājñyuvāca |
prasādaṃ kuru me nātha krīṇīṣvemaṃ hi bālakam
||20||वदंस्तथापि सोऽम्बेति नैव मुञ्चति मातरम् ।
राज्ञ्युवाच ।
प्रसादं कुरु मे नाथ क्रीणीष्वेमं हि बालकम्
krītāpi nāhaṃ bhavitā vinainaṃ kāryasādhikā |
itthaṃ mamālpabhāgyāyāḥ prasādaṃ kuru me prabho
||21||क्रीतापि नाहं भविता विनैनं कार्यसाधिका ।
इत्थं ममाल्पभाग्यायाः प्रसादं कुरु मे प्रभो
brāhmaṇa uvāca
gṛhyatāṃ vittametatte dīyatāṃ mama bālakaḥ |
strīpuṃsordharmaśāstrajñaiḥ kṛtameva hi vetanam
||22||गृह्यतां वित्तमेतत्ते दीयतां मम बालकः ।
स्त्रीपुंसोर्धर्मशास्त्रज्ञैः कृतमेव हि वेतनम्
śataṃ sahasraṃ lakṣaṃ ca koṭimaulyaṃ tathāparaiḥ |
dvātriṃśallakṣaṇopetā dakṣā śīlaguṇānvitā
||23||शतं सहस्रं लक्षं च कोटिमौल्यं तथापरैः ।
द्वात्रिंशल्लक्षणोपेता दक्षा शीलगुणान्विता
koṭimaulyaṃ striyaḥ proktaṃ puruṣasya tathārbudam |
sūta uvāca |
tathaiva tasya tadvittaṃ puraḥ kṣiptaṃ paṭe punaḥ
||24||कोटिमौल्यं स्त्रियः प्रोक्तं पुरुषस्य तथार्बुदम् ।
सूत उवाच ।
तथैव तस्य तद्वित्तं पुरः क्षिप्तं पटे पुनः
pragṛhya bālakaṃ mātrā sahaikasthamabandhayat |
pratasthe sa gṛhaṃ kṣipraṃ tayā saha mudānvitaḥ
||25||प्रगृह्य बालकं मात्रा सहैकस्थमबन्धयत् ।
प्रतस्थे स गृहं क्षिप्रं तया सह मुदान्वितः
pradakṣiṇāṃ tu sā kṛtvā jānubhyāṃ praṇatā sthitā |
bāṣpaparyākulā dīnā tvidaṃ vacanamabravīt
||26||प्रदक्षिणां तु सा कृत्वा जानुभ्यां प्रणता स्थिता ।
बाष्पपर्याकुला दीना त्विदं वचनमब्रवीत्
yadi dattaṃ yadi hutaṃ brāhmaṇāstarpitā yadi |
tena puṇyena me bhartā hariścandro'stu vai punaḥ
||27||यदि दत्तं यदि हुतं ब्राह्मणास्तर्पिता यदि ।
तेन पुण्येन मे भर्ता हरिश्चन्द्रोऽस्तु वै पुनः
pādayoḥ patitāṃ dṛṣṭvā prāṇebhyo'pi garīyasīm |
hāheti ca vadan rājā vilalāpākulendriyaḥ
||28||पादयोः पतितां दृष्ट्वा प्राणेभ्योऽपि गरीयसीम् ।
हाहेति च वदन् राजा विललापाकुलेन्द्रियः
viyukteyaṃ kathaṃ jātā satyaśīlaguṇānvitā |
vṛkṣacchāyāpi vṛkṣaṃ taṃ na jahāti kadācana
||29||वियुक्तेयं कथं जाता सत्यशीलगुणान्विता ।
वृक्षच्छायापि वृक्षं तं न जहाति कदाचन
evaṃ bhāryāṃ vaditvātha susambaddhaṃ parasparam |
putraṃ ca tamuvācedaṃ māṃ tvaṃ hitvā kva yāsyasi
||30||एवं भार्यां वदित्वाथ सुसम्बद्धं परस्परम् ।
पुत्रं च तमुवाचेदं मां त्वं हित्वा क्व यास्यसि
kāṃ diśaṃ prati yāsyāmi ko me duḥkhaṃ nivārayet |
rājyatyāge na me duḥkhaṃ vanavāse na me dvija
||31||कां दिशं प्रति यास्यामि को मे दुःखं निवारयेत् ।
राज्यत्यागे न मे दुःखं वनवासे न मे द्विज
yatputreṇa viyogo me evamāha sa bhūpatiḥ |
sadbhartṛbhogyā hi sadā loke bhāryā bhavanti hi
||32||यत्पुत्रेण वियोगो मे एवमाह स भूपतिः ।
सद्भर्तृभोग्या हि सदा लोके भार्या भवन्ति हि
mayā tyaktāsi kalyāṇi duḥkhena viniyojitā |
ikṣvākuvaṃśasambhūtaṃ sarvarājyasukhocitam
||33||मया त्यक्तासि कल्याणि दुःखेन विनियोजिता ।
इक्ष्वाकुवंशसम्भूतं सर्वराज्यसुखोचितम्
māmīdṛśāṃ patiṃ prāpya dāsībhāvaṃ gatā hyasi |
īdṛśe majjamānaṃ māṃ sumahacchokasāgare
||34||मामीदृशां पतिं प्राप्य दासीभावं गता ह्यसि ।
ईदृशे मज्जमानं मां सुमहच्छोकसागरे
ko māmuddharate devi paurāṇākhyānavistaraiḥ |
sūta uvāca |
paśyatastasya rājarṣeḥ kaśāghātaiḥ sudāruṇaiḥ
||35||को मामुद्धरते देवि पौराणाख्यानविस्तरैः ।
सूत उवाच ।
पश्यतस्तस्य राजर्षेः कशाघातैः सुदारुणैः
ghātayitvā tu vipreśo netuṃ samupacakrame |
nīyamānau tu tau dṛṣṭvā bhāryāputrau sa pārthivaḥ
||36||घातयित्वा तु विप्रेशो नेतुं समुपचक्रमे ।
नीयमानौ तु तौ दृष्ट्वा भार्यापुत्रौ स पार्थिवः
vilalāpātiduḥkhārto niḥśvasyoṣṇaṃ punaḥ punaḥ |
yāṃ na vāyurna vā''dityo na candro na pṛthgjanāḥ
||37||विललापातिदुःखार्तो निःश्वस्योष्णं पुनः पुनः ।
यां न वायुर्न वाऽऽदित्यो न चन्द्रो न पृथ्ग्जनाः
dṛṣṭavantaḥ purā patnīṃ seyaṃ dāsītvamāgatā |
sūryavaṃśaprasūto'yaṃ sukumārakarāṅguliḥ
||38||दृष्टवन्तः पुरा पत्नीं सेयं दासीत्वमागता ।
सूर्यवंशप्रसूतोऽयं सुकुमारकराङ्गुलिः
samprāpto vikrayaṃ bālo dhiṅmāmastu sudurmatim |
hā priye hā śiśo vatsa mamānāryasya durnayaḥ
||39||सम्प्राप्तो विक्रयं बालो धिङ्मामस्तु सुदुर्मतिम् ।
हा प्रिये हा शिशो वत्स ममानार्यस्य दुर्नयः
daivādhīnadaśāṃ prāpto na mṛto'smi tathāpi dhik |
vyāsa uvāca |
evaṃ vilapito rājño'gre vipro'ntaradhīyata
||40||दैवाधीनदशां प्राप्तो न मृतोऽस्मि तथापि धिक् ।
व्यास उवाच ।
एवं विलपितो राज्ञोऽग्रे विप्रोऽन्तरधीयत
vṛkṣagehādibhistuṅgaistāvādāya tvarānvitaḥ |
atrāntare muniśreṣṭhastvājagāma mahātapāḥ
||41||वृक्षगेहादिभिस्तुङ्गैस्तावादाय त्वरान्वितः ।
अत्रान्तरे मुनिश्रेष्ठस्त्वाजगाम महातपाः
saśiṣyaḥ kauśikendro'sau niṣṭhuraḥ krūradarśanaḥ |
viśvāmitra uvāca |
yā tvayoktā purā rājan rājasūyasya dakṣiṇā
||42||सशिष्यः कौशिकेन्द्रोऽसौ निष्ठुरः क्रूरदर्शनः ।
विश्वामित्र उवाच ।
या त्वयोक्ता पुरा राजन् राजसूयस्य दक्षिणा
tāṃ dadasva mahābāho yadi satyaṃ puraskṛtam |
hariścandra uvāca |
namaskaromi rājarṣe gṛhāṇemāṃ svadakṣiṇām
||43||तां ददस्व महाबाहो यदि सत्यं पुरस्कृतम् ।
हरिश्चन्द्र उवाच ।
नमस्करोमि राजर्षे गृहाणेमां स्वदक्षिणाम्
rājasūyasya yāgasya yā mayoktā purānagha |
viśvāmitra uvāca |
kuto labdhamidaṃ dravyaṃ dakṣiṇārthe pradīyate
||44||राजसूयस्य यागस्य या मयोक्ता पुरानघ ।
विश्वामित्र उवाच ।
कुतो लब्धमिदं द्रव्यं दक्षिणार्थे प्रदीयते
etadācakṣva rājendra yathā dravyaṃ tvayārjitam |
rājovāca |
kimanena mahābhāga kathitena tavānagha
||45||एतदाचक्ष्व राजेन्द्र यथा द्रव्यं त्वयार्जितम् ।
राजोवाच ।
किमनेन महाभाग कथितेन तवानघ
śokastu vardhate vipra śrutenānena suvrata |
ṛṣiruvāca |
aśastaṃ naiva gṛhṇāmi śastameva prayaccha me
||46||शोकस्तु वर्धते विप्र श्रुतेनानेन सुव्रत ।
ऋषिरुवाच ।
अशस्तं नैव गृह्णामि शस्तमेव प्रयच्छ मे
dravyasyāgamanaṃ rājan kathayasva yathātatham |
rājovāca |
mayā devī tu sā bhāryā vikrītā koṭisammitaiḥ |
niṣkaiḥ putro rohitākhyo vikrīto'rbudasaṃkhyayā |
vipraikādaśakoṭyastvaṃ suvarṇasya gṛhāṇa me
||48||द्रव्यस्यागमनं राजन् कथयस्व यथातथम् ।
राजोवाच ।
मया देवी तु सा भार्या विक्रीता कोटिसम्मितैः ।
निष्कैः पुत्रो रोहिताख्यो विक्रीतोऽर्बुदसंख्यया ।
विप्रैकादशकोट्यस्त्वं सुवर्णस्य गृहाण मे
sūta uvāca
tadvittaṃ svaplamālakṣya dāravikrayasambhavam |
śokābhibhūtaṃ rājānaṃ kupitaḥ kauśiko'bravīt
||49||तद्वित्तं स्वप्लमालक्ष्य दारविक्रयसम्भवम् ।
शोकाभिभूतं राजानं कुपितः कौशिकोऽब्रवीत्
ṛṣiruvāca
rājasūyasya yajñasya naiṣā bhavati dakṣiṇā |
anyadutpādaya kṣipraṃ sampūrṇā yena sā bhavet
||50||राजसूयस्य यज्ञस्य नैषा भवति दक्षिणा ।
अन्यदुत्पादय क्षिप्रं सम्पूर्णा येन सा भवेत्
kṣatrabandho mamemāṃ tvaṃ sadṛśīṃ yadi dakṣiṇām |
manyase tarhi tatkṣipraṃ paśya tvaṃ me paraṃ balam
||51||क्षत्रबन्धो ममेमां त्वं सदृशीं यदि दक्षिणाम् ।
मन्यसे तर्हि तत्क्षिप्रं पश्य त्वं मे परं बलम्
tapaso'sya sutaptasya brāhmaṇasyāmalasya ca |
matprabhāvasya cograsya śuddhasyādhyayanasya ca
||52||तपसोऽस्य सुतप्तस्य ब्राह्मणस्यामलस्य च ।
मत्प्रभावस्य चोग्रस्य शुद्धस्याध्ययनस्य च
rājovāca
anyaddāsyāmi bhagavan kālaḥ kaścitpratīkṣyatām |
adhunaivāsti vikrītā patnī putraśca bālakaḥ
||53||अन्यद्दास्यामि भगवन् कालः कश्चित्प्रतीक्ष्यताम् ।
अधुनैवास्ति विक्रीता पत्नी पुत्रश्च बालकः
viśvāmitra uvāca
caturbhāgaḥ sthito yo'yaṃ divasasya narādhipa |
eṣa eva pratīkṣyo me vaktavyaṃ nottaraṃ tvayā
||54||चतुर्भागः स्थितो योऽयं दिवसस्य नराधिप ।
एष एव प्रतीक्ष्यो मे वक्तव्यं नोत्तरं त्वया
iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ saptamaskandhe hariścandrasya patnīputravikrayavarṇanaṃ nāma dvāviṃśo'dhyāyaḥ || 22 ||