devīgītāyāṃ śrīdevyāḥ pūjāvidhivarṇanam
himālaya uvāca
devadevi maheśāni karuṇāsāgare'mbike |
brūhi pūjāvidhiṃ samyagyathāvadadhunā nijam
||1||देवदेवि महेशानि करुणासागरेऽम्बिके ।
ब्रूहि पूजाविधिं सम्यग्यथावदधुना निजम्
śrīdevyuvāca
vakṣye pūjāvidhiṃ rājannambikāyā yathā priyam |
atyantaśraddhayā sārdhaṃ śṛṇu parvatapuṅgava
||2||वक्ष्ये पूजाविधिं राजन्नम्बिकाया यथा प्रियम् ।
अत्यन्तश्रद्धया सार्धं शृणु पर्वतपुङ्गव
dvividhā mama pūjā syād bāhyā cābhyantarāpi ca |
bāhyāpi dvividhā proktā vaidikī tāntrikī tathā
||3||द्विविधा मम पूजा स्याद् बाह्या चाभ्यन्तरापि च ।
बाह्यापि द्विविधा प्रोक्ता वैदिकी तान्त्रिकी तथा
vaidikyarcāpi dvividhā mūrtibhedena bhūdhara |
vaidikī vaidikaiḥ kāryā vedadīkṣāsamanvitaiḥ
||4||वैदिक्यर्चापि द्विविधा मूर्तिभेदेन भूधर ।
वैदिकी वैदिकैः कार्या वेददीक्षासमन्वितैः
tantroktadīkṣāvadbhistu tāntrikī saṃśritā bhavet |
itthaṃ pūjārahasyaṃ ca na jñātvā viparītakam
||5||तन्त्रोक्तदीक्षावद्भिस्तु तान्त्रिकी संश्रिता भवेत् ।
इत्थं पूजारहस्यं च न ज्ञात्वा विपरीतकम्
karoti yo naro mūḍhaḥ sa patatyeva sarvathā |
tatra yā vaidikī proktā prathamā tāṃ vadāmyaham
||6||करोति यो नरो मूढः स पतत्येव सर्वथा ।
तत्र या वैदिकी प्रोक्ता प्रथमा तां वदाम्यहम्
yanme sākṣātparaṃ rūpaṃ dṛṣṭvānasi bhūdhara |
anantaśīrṣanayanamanantacaraṇaṃ mahat
||7||यन्मे साक्षात्परं रूपं दृष्ट्वानसि भूधर ।
अनन्तशीर्षनयनमनन्तचरणं महत्
sarvaśaktisamāyuktaṃ prerakaṃ yatparātparam |
tadeva pūjayennityaṃ named dhyāyetsmaredapi
||8||सर्वशक्तिसमायुक्तं प्रेरकं यत्परात्परम् ।
तदेव पूजयेन्नित्यं नमेद् ध्यायेत्स्मरेदपि
ityetatprathamārcāyāḥ svarūpaṃ kathitaṃ naga |
śāntaḥ samāhitamanā dambhāhaṅkāravarjitaḥ
||9||इत्येतत्प्रथमार्चायाः स्वरूपं कथितं नग ।
शान्तः समाहितमना दम्भाहङ्कारवर्जितः
tatparo bhava tadyājī tadeva śaraṇaṃ vraja |
tadeva cetasā paśya japa dhyāyasva sarvadā
||10||तत्परो भव तद्याजी तदेव शरणं व्रज ।
तदेव चेतसा पश्य जप ध्यायस्व सर्वदा
ananyayā premayuktabhaktyā madbhāvamāśritaḥ |
yajñairyaja tapodānairmāmeva paritoṣaya
||11||अनन्यया प्रेमयुक्तभक्त्या मद्भावमाश्रितः ।
यज्ञैर्यज तपोदानैर्मामेव परितोषय
itthaṃ mamānugrahato mokṣyase bhavabandhanāt |
matparā ye madāsaktacittā bhaktavarā matāḥ
||12||इत्थं ममानुग्रहतो मोक्ष्यसे भवबन्धनात् ।
मत्परा ये मदासक्तचित्ता भक्तवरा मताः
pratijāne bhavādasmāduddharāmyacireṇa tu |
dhyānena karmayuktena bhaktijñānena vā punaḥ
||13||प्रतिजाने भवादस्मादुद्धराम्यचिरेण तु ।
ध्यानेन कर्मयुक्तेन भक्तिज्ञानेन वा पुनः
prāpyāhaṃ sarvathā rājanna tu kevalakarmabhiḥ |
dharmātsañjāyate bhaktirbhaktyā sañjāyate param
||14||प्राप्याहं सर्वथा राजन्न तु केवलकर्मभिः ।
धर्मात्सञ्जायते भक्तिर्भक्त्या सञ्जायते परम्
śrutismṛtibhyāmuditaṃ yatsa dharmaḥ prakīrtitaḥ |
anyaśāstreṇa yaḥ prokto dharmābhāsaḥ sa ucyate
||15||श्रुतिस्मृतिभ्यामुदितं यत्स धर्मः प्रकीर्तितः ।
अन्यशास्त्रेण यः प्रोक्तो धर्माभासः स उच्यते
sarvajñātsarvaśakteśca matto vedaḥ samutthitaḥ |
ajñānasya mamābhāvādapramāṇā na ca śrutiḥ
||16||सर्वज्ञात्सर्वशक्तेश्च मत्तो वेदः समुत्थितः ।
अज्ञानस्य ममाभावादप्रमाणा न च श्रुतिः
smṛtayaśca śruterarthaṃ gṛhītvaiva ca nirgatāḥ |
manvādīnāṃ śrutīnāṃ ca tataḥ prāmāṇyamiṣyate
||17||स्मृतयश्च श्रुतेरर्थं गृहीत्वैव च निर्गताः ।
मन्वादीनां श्रुतीनां च ततः प्रामाण्यमिष्यते
kvacitkadācittantrārthakaṭākṣeṇa paroditam |
dharmaṃ vadanti soṃ'śastu naiva grāhyo'sti vaidikaiḥ
||18||क्वचित्कदाचित्तन्त्रार्थकटाक्षेण परोदितम् ।
धर्मं वदन्ति सोंऽशस्तु नैव ग्राह्योऽस्ति वैदिकैः
anyeṣāṃ śāstrakartṝṇāmajñānaprabhavatvataḥ |
ajñānadoṣaduṣṭatvāttadukterna pramāṇatā
||19||अन्येषां शास्त्रकर्तॄणामज्ञानप्रभवत्वतः ।
अज्ञानदोषदुष्टत्वात्तदुक्तेर्न प्रमाणता
tasmānmumukṣurdharmārthaṃ sarvathā vedamāśrayet |
rājājñā ca yathā loke hanyate na kadācana
||20||तस्मान्मुमुक्षुर्धर्मार्थं सर्वथा वेदमाश्रयेत् ।
राजाज्ञा च यथा लोके हन्यते न कदाचन
sarveśānyā mamājñā sā śrutistyājyā kathaṃ nṛbhiḥ |
madājñārakṣaṇārthaṃ tu brahmakṣatriyajātayaḥ
||21||सर्वेशान्या ममाज्ञा सा श्रुतिस्त्याज्या कथं नृभिः ।
मदाज्ञारक्षणार्थं तु ब्रह्मक्षत्रियजातयः
mayā sṛṣṭāstato jñeyaṃ rahasyaṃ me śrutervacaḥ |
yadā yadā hi dharmasya glānirbhavati bhūdhara
||22||मया सृष्टास्ततो ज्ञेयं रहस्यं मे श्रुतेर्वचः ।
यदा यदा हि धर्मस्य ग्लानिर्भवति भूधर
abhyutthānamadharmasya tadā veṣānbibharmyaham |
devadaityavibhāgaścāpyata evābhavannṛpa
||23||अभ्युत्थानमधर्मस्य तदा वेषान्बिभर्म्यहम् ।
देवदैत्यविभागश्चाप्यत एवाभवन्नृप
ye na kurvanti taddharmaṃ tacchikṣārthaṃ mayā sadā |
sampāditāstu narakāstrāso yacchravaṇādbhavet
||24||ये न कुर्वन्ति तद्धर्मं तच्छिक्षार्थं मया सदा ।
सम्पादितास्तु नरकास्त्रासो यच्छ्रवणाद्भवेत्
yo vedadharmamujjhitya dharmamanyaṃ samāśrayet |
rājā pravāsayeddeśānnijādetānadharmiṇaḥ
||25||यो वेदधर्ममुज्झित्य धर्ममन्यं समाश्रयेत् ।
राजा प्रवासयेद्देशान्निजादेतानधर्मिणः
brāhmaṇairna ca sambhāṣyāḥ paṅktigrāhyā na ca dvijaiḥ |
anyāni yāni śāstrāṇi loke'sminvividhāni ca
||26||ब्राह्मणैर्न च सम्भाष्याः पङ्क्तिग्राह्या न च द्विजैः ।
अन्यानि यानि शास्त्राणि लोकेऽस्मिन्विविधानि च
śrutismṛtiviruddhāni tāmasānyeva sarvaśaḥ |
vāmaṃ kāpālakaṃ caiva kaulakaṃ bhairavāgamaḥ
||27||श्रुतिस्मृतिविरुद्धानि तामसान्येव सर्वशः ।
वामं कापालकं चैव कौलकं भैरवागमः
śivena mohanārthāya praṇīto nānyahetukaḥ |
dakṣaśāpād bhṛgoḥ śāpāddadhīcasya ca śāpataḥ
||28||शिवेन मोहनार्थाय प्रणीतो नान्यहेतुकः ।
दक्षशापाद् भृगोः शापाद्दधीचस्य च शापतः
dagdhā ye brāhmaṇavarā vedamārgabahiṣkṛtāḥ |
teṣāmuddharaṇārthāya sopānakramataḥ sadā
||29||दग्धा ये ब्राह्मणवरा वेदमार्गबहिष्कृताः ।
तेषामुद्धरणार्थाय सोपानक्रमतः सदा
śaivāśca vaiṣṇavāśścaiva saurāḥ śāktāstathaiva ca |
gāṇapatyā āgamāśca praṇītāḥ śaṅkareṇa tu
||30||शैवाश्च वैष्णवाश्श्चैव सौराः शाक्तास्तथैव च ।
गाणपत्या आगमाश्च प्रणीताः शङ्करेण तु
tatra vedāviruddhāṃśo'pyukta eva kvacitkvacit |
vaidikaistadgrahe deṣo na bhavatyeva karhicit
||31||तत्र वेदाविरुद्धांशोऽप्युक्त एव क्वचित्क्वचित् ।
वैदिकैस्तद्ग्रहे देषो न भवत्येव कर्हिचित्
sarvathā vedabhinnārthe nādhikārī dvijo bhavet |
vedādhikārahīnastu bhavettatrādhikāravān
||32||सर्वथा वेदभिन्नार्थे नाधिकारी द्विजो भवेत् ।
वेदाधिकारहीनस्तु भवेत्तत्राधिकारवान्
tasmātsarvaprayatnena vaidiko vedamāśrayet |
dharmeṇa sahitaṃ jñānaṃ paraṃ brahma prakāśayet
||33||तस्मात्सर्वप्रयत्नेन वैदिको वेदमाश्रयेत् ।
धर्मेण सहितं ज्ञानं परं ब्रह्म प्रकाशयेत्
sarvaiṣaṇāḥ parityajya māmeva śaraṇaṃ gatāḥ |
sarvabhūtadayāvanto mānāhaṅkāravarjitāḥ
||34||सर्वैषणाः परित्यज्य मामेव शरणं गताः ।
सर्वभूतदयावन्तो मानाहङ्कारवर्जिताः
maccittā madgataprāṇā matsthānakathane ratāḥ |
saṃnyāsino vanasthāśca gṛhasthā brahmacāriṇaḥ
||35||मच्चित्ता मद्गतप्राणा मत्स्थानकथने रताः ।
संन्यासिनो वनस्थाश्च गृहस्था ब्रह्मचारिणः
upāsante sadā bhaktyā yogamaiśvarasañjñitam |
teṣāṃ nityābhiyuktānāmahamajñānajaṃ tamaḥ
||36||उपासन्ते सदा भक्त्या योगमैश्वरसञ्ज्ञितम् ।
तेषां नित्याभियुक्तानामहमज्ञानजं तमः
jñānasūryaprakāśena nāśayāmi na saṃśayaḥ |
itthaṃ vaidikapūjāyāḥ prathamāyā nagādhipa
||37||ज्ञानसूर्यप्रकाशेन नाशयामि न संशयः ।
इत्थं वैदिकपूजायाः प्रथमाया नगाधिप
svarūpamuktaṃ saṃkṣepād dvitīyāyā atho bruve |
mūrtau vā sthaṇḍile vāpi tathā sūryendumaṇḍale
||38||स्वरूपमुक्तं संक्षेपाद् द्वितीयाया अथो ब्रुवे ।
मूर्तौ वा स्थण्डिले वापि तथा सूर्येन्दुमण्डले
jale'thavā bāṇaliṅge yantre vāpi mahāpaṭe |
tathā śrīhṛdayāmbhoje dhyātvā devīṃ parātparām
||39||जलेऽथवा बाणलिङ्गे यन्त्रे वापि महापटे ।
तथा श्रीहृदयाम्भोजे ध्यात्वा देवीं परात्पराम्
saguṇāṃ karuṇāpūrṇāṃ taruṇīmaruṇāruṇām |
saundaryasārasīmāṃ tāṃ sarvāvayavasundarīm
||40||सगुणां करुणापूर्णां तरुणीमरुणारुणाम् ।
सौन्दर्यसारसीमां तां सर्वावयवसुन्दरीम्
śṛṅgārarasasampūrṇāṃ sadā bhaktārtikātarām |
prasādasumukhīmambāṃ candrakhaṇḍaśikhaṇḍinīm
||41||शृङ्गाररससम्पूर्णां सदा भक्तार्तिकातराम् ।
प्रसादसुमुखीमम्बां चन्द्रखण्डशिखण्डिनीम्
pāśāṅkuśavarābhītidharāmānandarūpiṇīm |
pūjayedupacāraiśca yathāvittānusārataḥ
||42||पाशाङ्कुशवराभीतिधरामानन्दरूपिणीम् ।
पूजयेदुपचारैश्च यथावित्तानुसारतः
yāvadāntarapūjāyāmadhikāro bhavenna hi |
tāvadbāhyāmimāṃ pūjāṃ śrayejjāte tu tāṃ tyajet
||43||यावदान्तरपूजायामधिकारो भवेन्न हि ।
तावद्बाह्यामिमां पूजां श्रयेज्जाते तु तां त्यजेत्
ābhyantarā tu yā pūjā sā tu saṃvillayaḥ smṛtaḥ |
saṃvideva paraṃ rūpamupādhirahitaṃ mama
||44||आभ्यन्तरा तु या पूजा सा तु संविल्लयः स्मृतः ।
संविदेव परं रूपमुपाधिरहितं मम
ataḥ saṃvidi madrūpe cetaḥ sthāpyaṃ nirāśrayam |
saṃvidrūpātiriktaṃ tu mithyā māyāmayaṃ jagat
||45||अतः संविदि मद्रूपे चेतः स्थाप्यं निराश्रयम् ।
संविद्रूपातिरिक्तं तु मिथ्या मायामयं जगत्
ataḥ saṃsāranāśāya sākṣiṇīmātmarūpiṇīm |
bhāvayennirmanaskena yogayuktena cetasā
||46||अतः संसारनाशाय साक्षिणीमात्मरूपिणीम् ।
भावयेन्निर्मनस्केन योगयुक्तेन चेतसा
ataḥ paraṃ bāhyapūjāvistāraḥ kathyate mayā |
sāvadhānena manasā śṛṇu parvatasattama
||47||अतः परं बाह्यपूजाविस्तारः कथ्यते मया ।
सावधानेन मनसा शृणु पर्वतसत्तम
iti śrīdevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ saptamaskandhe devīgītāyāṃ śrīdevyāḥ pūjāvidhivarṇanaṃ nāmaikonacatvāriṃśo'dhyāyaḥ || 39 ||