aśvinīkumārayoḥ sukanyāṃ prati bodhavacanavarṇanam
vyāsa uvāca
gate rājani sā bālā patisevāparāyaṇā |
babhūva ca tathāgnīnāṃ sevane dharmatatparā
||1||गते राजनि सा बाला पतिसेवापरायणा ।
बभूव च तथाग्नीनां सेवने धर्मतत्परा
phalānyādāya svādūni mūlāni vividhāni ca |
dadau sā munaye bālā patisevāparāyaṇā
||2||फलान्यादाय स्वादूनि मूलानि विविधानि च ।
ददौ सा मुनये बाला पतिसेवापरायणा
patiṃ taptodakenāśu snāpayitvā mṛgatvacā |
pariveṣṭya śubhāyāṃ tu bṛsyāṃ sthāpitavatyapi
||3||पतिं तप्तोदकेनाशु स्नापयित्वा मृगत्वचा ।
परिवेष्ट्य शुभायां तु बृस्यां स्थापितवत्यपि
tilān yavakuśānagre parikalpya kamaṇḍalum |
tamuvāca nityakarma kuruṣva munisattama
||4||तिलान् यवकुशानग्रे परिकल्प्य कमण्डलुम् ।
तमुवाच नित्यकर्म कुरुष्व मुनिसत्तम
tamutthāpya kare kṛtvā samāpte nityakarmaṇi |
bṛsyāṃ vā saṃstare bālā bhartāraṃ saṃnyaveśayat
||5||तमुत्थाप्य करे कृत्वा समाप्ते नित्यकर्मणि ।
बृस्यां वा संस्तरे बाला भर्तारं संन्यवेशयत्
paścādānīya pakvāni phalāni ca nṛpātmajā |
bhojayāmāsa cyavanaṃ nīvārānnaṃ susaṃskṛtam
||6||पश्चादानीय पक्वानि फलानि च नृपात्मजा ।
भोजयामास च्यवनं नीवारान्नं सुसंस्कृतम्
bhuktavantaṃ patiṃ tṛptaṃ dattvācamanamādarāt |
paścācca pūgaṃ patrāṇi dadau cādarasaṃyutā
||7||भुक्तवन्तं पतिं तृप्तं दत्त्वाचमनमादरात् ।
पश्चाच्च पूगं पत्राणि ददौ चादरसंयुता
gṛhītamukhavāsaṃ taṃ saṃveśya ca śubhāsane |
gṛhītvā''jñāṃ śarīrasya cakāra sādhanaṃ tataḥ
||8||गृहीतमुखवासं तं संवेश्य च शुभासने ।
गृहीत्वाऽऽज्ञां शरीरस्य चकार साधनं ततः
phalāhāraṃ svayaṃ kṛtvā punargatvā ca sannidhau |
provāca praṇayopetā kimājñāpayase prabho
||9||फलाहारं स्वयं कृत्वा पुनर्गत्वा च सन्निधौ ।
प्रोवाच प्रणयोपेता किमाज्ञापयसे प्रभो
pādasaṃvāhanaṃ te'dya karomi yadi manyase |
evaṃ sevāparā nityaṃ babhūva patitatparā
||10||पादसंवाहनं तेऽद्य करोमि यदि मन्यसे ।
एवं सेवापरा नित्यं बभूव पतितत्परा
sāyaṃ homāvasāne sā phalānyāhṛtya sundarī |
arpayāmāsa munaye svādūni ca mṛdūni ca
||11||सायं होमावसाने सा फलान्याहृत्य सुन्दरी ।
अर्पयामास मुनये स्वादूनि च मृदूनि च
tataḥ śeṣāṇi bubhuje premayuktā tadājñayā |
susparśāstaraṇaṃ kṛtvā śāyayāmāsa taṃ mudā
||12||ततः शेषाणि बुभुजे प्रेमयुक्ता तदाज्ञया ।
सुस्पर्शास्तरणं कृत्वा शाययामास तं मुदा
supte sukhaṃ priye kāntā padasaṃvāhanaṃ tadā |
cakāra pṛcchatī dharmaṃ kulastrīṇāṃ kṛśodarī
||13||सुप्ते सुखं प्रिये कान्ता पदसंवाहनं तदा ।
चकार पृच्छती धर्मं कुलस्त्रीणां कृशोदरी
pādasaṃvāhanaṃ kṛtvā niśi bhaktiparāyaṇā |
nidritaṃ ca muniṃ jñātvā suṣvāpa caraṇāntike
||14||पादसंवाहनं कृत्वा निशि भक्तिपरायणा ।
निद्रितं च मुनिं ज्ञात्वा सुष्वाप चरणान्तिके
śucau pratiṣṭhitaṃ vīkṣya tālavṛntena bhāminī |
kurvāṇā śītalaṃ vāyuṃ siṣeve svapatiṃ tadā
||15||शुचौ प्रतिष्ठितं वीक्ष्य तालवृन्तेन भामिनी ।
कुर्वाणा शीतलं वायुं सिषेवे स्वपतिं तदा
hemante kāṣṭhasambhāraṃ kṛtvāgnijvalanaṃ puraḥ |
sthāpayitvā tathāpṛcchatsukhaṃ te'stīti cāsakṛt
||16||हेमन्ते काष्ठसम्भारं कृत्वाग्निज्वलनं पुरः ।
स्थापयित्वा तथापृच्छत्सुखं तेऽस्तीति चासकृत्
brāhme muhūrte cotthāya jalaṃ pātraṃ ca mṛttikām |
samarpayitvā śaucārthaṃ samutthāpya patiṃ priyā
||17||ब्राह्मे मुहूर्ते चोत्थाय जलं पात्रं च मृत्तिकाम् ।
समर्पयित्वा शौचार्थं समुत्थाप्य पतिं प्रिया
sthānāddūre ca saṃsthāpya dūraṃ gatvā sthirābhavat |
kṛtaśaucaṃ patiṃ jñātvā gatvā jagrāha taṃ punaḥ
||18||स्थानाद्दूरे च संस्थाप्य दूरं गत्वा स्थिराभवत् ।
कृतशौचं पतिं ज्ञात्वा गत्वा जग्राह तं पुनः
ānīyāśramamavyagrā copaveśyāsane śubhe |
mṛjjalābhyāṃ ca prakṣālya pādāvasya yathāvidhi
||19||आनीयाश्रममव्यग्रा चोपवेश्यासने शुभे ।
मृज्जलाभ्यां च प्रक्षाल्य पादावस्य यथाविधि
dattvā''camanapātraṃ tu dantadhāvanamāharat |
samarpya dantakāṣṭhaṃ ca yathoktaṃ nṛpanandinī
||20||दत्त्वाऽऽचमनपात्रं तु दन्तधावनमाहरत् ।
समर्प्य दन्तकाष्ठं च यथोक्तं नृपनन्दिनी
cakāroṣṇaṃ jalaṃ śuddhaṃ samānītaṃ supāvanam |
snānārthaṃ jalamāhṛtya papraccha praṇayānvitā
||21||चकारोष्णं जलं शुद्धं समानीतं सुपावनम् ।
स्नानार्थं जलमाहृत्य पप्रच्छ प्रणयान्विता
kimājñāpayase brahman kṛtaṃ vai dantadhāvanam |
uṣṇodakaṃ susampannaṃ kuru snānaṃ samantrakam
||22||किमाज्ञापयसे ब्रह्मन् कृतं वै दन्तधावनम् ।
उष्णोदकं सुसम्पन्नं कुरु स्नानं समन्त्रकम्
vartate homakālo'yaṃ sandhyā pūrvā pravartate |
vidhivadhavanaṃ kṛtvā devatāpūjanaṃ kuru
||23||वर्तते होमकालोऽयं सन्ध्या पूर्वा प्रवर्तते ।
विधिवद्हवनं कृत्वा देवतापूजनं कुरु
evaṃ kanyā patiṃ labdhvā tapasvinamaninditā |
nityaṃ paryacaratprītyā tapasā niyamena ca
||24||एवं कन्या पतिं लब्ध्वा तपस्विनमनिन्दिता ।
नित्यं पर्यचरत्प्रीत्या तपसा नियमेन च
agnīnāmatithīnāṃ ca śuśrūṣāṃ kurvatī sadā |
ārādhayāmāsa mudā cyavanaṃ sā śubhānanā
||25||अग्नीनामतिथीनां च शुश्रूषां कुर्वती सदा ।
आराधयामास मुदा च्यवनं सा शुभानना
kasmiṃścidatha kāle tu ravijāvaśvināvubhau |
cyavanasyāśramābhyāśe krīḍamānau samagatau
||26||कस्मिंश्चिदथ काले तु रविजावश्विनावुभौ ।
च्यवनस्याश्रमाभ्याशे क्रीडमानौ समगतौ
jale snātvā tu tāṃ kanyāṃ nivṛttāṃ svāśramaṃ prati |
gacchantīṃ cārusarvāṅgīṃ raviputrāvapaśyatām
||27||जले स्नात्वा तु तां कन्यां निवृत्तां स्वाश्रमं प्रति ।
गच्छन्तीं चारुसर्वाङ्गीं रविपुत्रावपश्यताम्
tāṃ dṛṣṭvā devakanyābhāṃ gatvā cāntikamādarāt |
ūcatuḥ samabhidrutya nāsatyāvatimohitau
||28||तां दृष्ट्वा देवकन्याभां गत्वा चान्तिकमादरात् ।
ऊचतुः समभिद्रुत्य नासत्यावतिमोहितौ
kṣaṇaṃ tiṣṭha varārohe praṣṭuṃ tvāṃ gajagāmini |
āvāṃ devasutau prāptau brūhi satyaṃ śucismite
||29||क्षणं तिष्ठ वरारोहे प्रष्टुं त्वां गजगामिनि ।
आवां देवसुतौ प्राप्तौ ब्रूहि सत्यं शुचिस्मिते
putrī kasya patiḥ kaste kathamudyānamāgatā |
ekākinī taḍāge'smin snānārthaṃ cārulocane
||30||पुत्री कस्य पतिः कस्ते कथमुद्यानमागता ।
एकाकिनी तडागेऽस्मिन् स्नानार्थं चारुलोचने
dvitīyā śrīrivābhāsi kāntyā kamalalocane |
icchāmastu vayaṃ jñātuṃ tattvamākhyāhi śobhane
||31||द्वितीया श्रीरिवाभासि कान्त्या कमललोचने ।
इच्छामस्तु वयं ज्ञातुं तत्त्वमाख्याहि शोभने
komalau caraṇau kānte sthitau bhūmāvanāvṛtau |
hṛdāye kurutaḥ pīḍāṃ calantau calalocane
||32||कोमलौ चरणौ कान्ते स्थितौ भूमावनावृतौ ।
हृदाये कुरुतः पीडां चलन्तौ चललोचने
vimānārhāsi tanvaṅgi kathaṃ padbhyāṃ vrajasyadaḥ |
anāvṛtātra vipine kimarthaṃ gamanaṃ tava
||33||विमानार्हासि तन्वङ्गि कथं पद्भ्यां व्रजस्यदः ।
अनावृतात्र विपिने किमर्थं गमनं तव
dāsīśatasamāyuktā kathaṃ ca tvaṃ vinirgatā |
rājaputryapsarā vāsi vada satyaṃ varānane
||34||दासीशतसमायुक्ता कथं च त्वं विनिर्गता ।
राजपुत्र्यप्सरा वासि वद सत्यं वरानने
dhanyā mātā yato jātā dhanyo'sau janakastava |
vaktuṃ tvāṃ naiva śaktau ca bharturbhāgyaṃ tavānaghe
||35||धन्या माता यतो जाता धन्योऽसौ जनकस्तव ।
वक्तुं त्वां नैव शक्तौ च भर्तुर्भाग्यं तवानघे
devalikādhikā bhūmiriyaṃ caiva sulocane |
pracalaṃścaraṇaste'dya sampāvayati bhūtalam
||36||देवलिकाधिका भूमिरियं चैव सुलोचने ।
प्रचलंश्चरणस्तेऽद्य सम्पावयति भूतलम्
saubhāgyāśca mṛgāḥ kāmaṃ ye tvāṃ paśyanti vai vane |
ye cānye pakṣiṇaḥ sarve bhūriyaṃ cātipāvanā
||37||सौभाग्याश्च मृगाः कामं ये त्वां पश्यन्ति वै वने ।
ये चान्ये पक्षिणः सर्वे भूरियं चातिपावना
stutyālaṃ tava cātyarthaṃ satyaṃ brūhi sulocane |
pitā kaste patiḥ kvāsau draṣṭumicchāsti sādaram
||38||स्तुत्यालं तव चात्यर्थं सत्यं ब्रूहि सुलोचने ।
पिता कस्ते पतिः क्वासौ द्रष्टुमिच्छास्ति सादरम्
vyāsa uvāca
tayoriti vacaḥ śrutvā rājakanyātisundarī |
tāvuvāca trapākrāntā devaputrī nṛpātmajā
||39||तयोरिति वचः श्रुत्वा राजकन्यातिसुन्दरी ।
तावुवाच त्रपाक्रान्ता देवपुत्री नृपात्मजा
śaryātitanayāṃ māṃ vāṃ vittaṃ bhāryāṃ muneriha |
cyavanasya satīṃ kāntāṃ pitrā dattāṃ yadṛcchayā
||40||शर्यातितनयां मां वां वित्तं भार्यां मुनेरिह ।
च्यवनस्य सतीं कान्तां पित्रा दत्तां यदृच्छया
patirandho'sti me devau vṛddhaścātīva tāpasaḥ |
tasya sevāmahorātraṃ karomi prītimānasā
||41||पतिरन्धोऽस्ति मे देवौ वृद्धश्चातीव तापसः ।
तस्य सेवामहोरात्रं करोमि प्रीतिमानसा
kau yuvāṃ kimihāyātau patistiṣṭhati cāśrame |
tatrāgatya prakurutamāśramaṃ cādya pāvanam
||42||कौ युवां किमिहायातौ पतिस्तिष्ठति चाश्रमे ।
तत्रागत्य प्रकुरुतमाश्रमं चाद्य पावनम्
tadākarṇya vaco dasrāvūcatustāṃ narādhipa |
kathaṃ tvamapi kalyāṇi pitā dattā tapasvine
||43||तदाकर्ण्य वचो दस्रावूचतुस्तां नराधिप ।
कथं त्वमपि कल्याणि पिता दत्ता तपस्विने
bhrājase'sminvanoddeśe vidyutsaudāminī yathā |
na deveṣvapi tulyā hi tava dṛṣṭāsti bhāmini
||44||भ्राजसेऽस्मिन्वनोद्देशे विद्युत्सौदामिनी यथा ।
न देवेष्वपि तुल्या हि तव दृष्टास्ति भामिनि
tvaṃ divyāmbarayogyāsi śobhase nājinairvṛtā |
sarvābharaṇasaṃyuktā nīlālakavarūthinī
||45||त्वं दिव्याम्बरयोग्यासि शोभसे नाजिनैर्वृता ।
सर्वाभरणसंयुक्ता नीलालकवरूथिनी
aho vidherduṣkalitaṃ viceṣṭitaṃ yadatra rambhoru vane viṣīdasi |
viśālanetre'ndhamimaṃ patiṃ priye muniṃ samāsādya jarāturaṃ bhṛśam
||46||अहो विधेर्दुष्कलितं विचेष्टितं यदत्र रम्भोरु वने विषीदसि ।
विशालनेत्रेऽन्धमिमं पतिं प्रिये मुनिं समासाद्य जरातुरं भृशम्
vṛthā vratastena bhṛśaṃ na śobhase navaṃ vayaḥ prāpya sunṛtyapaṇḍite |
manobhavenāśu śarāḥ susandhitāḥ patanti kasminpatirīdṛśastava
||47||वृथा व्रतस्तेन भृशं न शोभसे नवं वयः प्राप्य सुनृत्यपण्डिते ।
मनोभवेनाशु शराः सुसन्धिताः पतन्ति कस्मिन्पतिरीदृशस्तव
tvamandhabhāryā navayauvanānvitā kṛtāsi dhātrā nanu mandabuddhinā |
na cainamarhasyasitāyatekṣaṇe patiṃ tvamanyaṃ kuru cārulocane
||48||त्वमन्धभार्या नवयौवनान्विता कृतासि धात्रा ननु मन्दबुद्धिना ।
न चैनमर्हस्यसितायतेक्षणे पतिं त्वमन्यं कुरु चारुलोचने
vṛthaiva te jīvitamambujekṣaṇe patiṃ ca samprāpya muniṃ gatekṣaṇam |
vane nivāsaṃ ca tathājināmbara- pradhāraṇaṃ yogyataraṃ na manmahe
||49||वृथैव ते जीवितमम्बुजेक्षणे पतिं च सम्प्राप्य मुनिं गतेक्षणम् ।
वने निवासं च तथाजिनाम्बर- प्रधारणं योग्यतरं न मन्महे
ato'navadyāṅgyubhayostvamekaṃ varaṃ kuruṣāvahitā sulocane |
kiṃ yauvanaṃ mānini saṅkaroṣi vṛthā muniṃ sundari sevamānā
||50||अतोऽनवद्याङ्ग्युभयोस्त्वमेकं वरं कुरुषावहिता सुलोचने ।
किं यौवनं मानिनि सङ्करोषि वृथा मुनिं सुन्दरि सेवमाना
kiṃ sevase bhāgyavivarjitaṃ taṃ samujjhitaṃ poṣaṇarakṣaṇābhyām |
tyaktvā muniṃ sarvasukhāpavarjitaṃ bhajānavadyāṅgyubhayostvamekam
||51||किं सेवसे भाग्यविवर्जितं तं समुज्झितं पोषणरक्षणाभ्याम् ।
त्यक्त्वा मुनिं सर्वसुखापवर्जितं भजानवद्याङ्ग्युभयोस्त्वमेकम्
tvaṃ nandane caitrarathe vane ca kuruṣva kānte prathitaṃ vihāram |
andhena vṛddhena kathaṃ hi kālaṃ vineṣyase mānini mānahīnam
||52||त्वं नन्दने चैत्ररथे वने च कुरुष्व कान्ते प्रथितं विहारम् ।
अन्धेन वृद्धेन कथं हि कालं विनेष्यसे मानिनि मानहीनम्
bhūpātmajā tvaṃ śubhalakṣaṇā ca jānāsi saṃsāravihārabhāvam |
bhāgyena hīnā vijane vane'tra kālaṃ kathaṃ vāhayase vṛthā ca
||53||भूपात्मजा त्वं शुभलक्षणा च जानासि संसारविहारभावम् ।
भाग्येन हीना विजने वनेऽत्र कालं कथं वाहयसे वृथा च
tasmādbhajasva pikabhāṣiṇi cāruvaktre evaṃ dvayostava sukhāya viśālanetre |
devālayuṣe ca kṛśodari bhuṅkṣva bhogān tyaktvā muniṃ jaraṭhamāśu nṛpendraputri
||54||तस्माद्भजस्व पिकभाषिणि चारुवक्त्रे एवं द्वयोस्तव सुखाय विशालनेत्रे ।
देवालयुषे च कृशोदरि भुङ्क्ष्व भोगान् त्यक्त्वा मुनिं जरठमाशु नृपेन्द्रपुत्रि
kiṃ te sukhaṃ cātra vane sukeśi vṛddhena sārdhaṃ vijane mṛgākṣi |
sevā tathāndhasya navaṃ vayaśca kiṃ te mataṃ bhūpatiputri duḥkham
||55||किं ते सुखं चात्र वने सुकेशि वृद्धेन सार्धं विजने मृगाक्षि ।
सेवा तथान्धस्य नवं वयश्च किं ते मतं भूपतिपुत्रि दुःखम्
śaśimukhi tvamatīva sukomalā phalajalāharaṇaṃ tava nocitam
||56||शशिमुखि त्वमतीव सुकोमला फलजलाहरणं तव नोचितम्
iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ saptamaskandhe aśvinīkumārayoḥ sukanyāṃ prati bodhavacanavarṇanaṃ nāma caturtho'dhyāyaḥ || 4 ||