revatasya revatīvarārthaṃ brahmalokagamanavarṇanam
vyāsa uvāca
datte grahe tu rājendra vāsavaḥ kupitau bhṛśam |
provāca cyavanaṃ tatra darśayanbalamātmanaḥ
||1||दत्ते ग्रहे तु राजेन्द्र वासवः कुपितौ भृशम् ।
प्रोवाच च्यवनं तत्र दर्शयन्बलमात्मनः
mā brahmabandho maryādāmimāṃ tvaṃ karttumarhasi |
vadhiṣyāmi dviṣantaṃ tvāṃ viśvarūpamivā'param
||2||मा ब्रह्मबन्धो मर्यादामिमां त्वं कर्त्तुमर्हसि ।
वधिष्यामि द्विषन्तं त्वां विश्वरूपमिवाऽपरम्
cyavana uvāca
māvamaṃsthā mahātmānau rūpadraviṇavarcasā |
yau cakraturmāṃ maghavan vṛndārakamivāparam
||3||मावमंस्था महात्मानौ रूपद्रविणवर्चसा ।
यौ चक्रतुर्मां मघवन् वृन्दारकमिवापरम्
ṛte tvāṃ vibudhāścānye kathaṃ vādadate graham |
aśvināvapi devendra devau viddhi parantapau
||4||ऋते त्वां विबुधाश्चान्ये कथं वाददते ग्रहम् ।
अश्विनावपि देवेन्द्र देवौ विद्धि परन्तपौ
indra uvāca
bhiṣajau nārhataḥ kāmaṃ grahaṃ yajñe kathañcana |
yadi ditsasi mandātman śiraśchetsyāmi sāmpratam
||5||भिषजौ नार्हतः कामं ग्रहं यज्ञे कथञ्चन ।
यदि दित्ससि मन्दात्मन् शिरश्छेत्स्यामि साम्प्रतम्
vyāsa uvāca
anādṛtya tu tadvākyaṃ vāsavasya ca bhārgavaḥ |
grahaṃ tu grāhayāmāsa bhartsayanniva taṃ bhṛśam
||6||अनादृत्य तु तद्वाक्यं वासवस्य च भार्गवः ।
ग्रहं तु ग्राहयामास भर्त्सयन्निव तं भृशम्
somapātraṃ yadā tābhyāṃ gṛhītaṃ tu pipāsayā |
samīkṣya balabhiddeva idaṃ vacanamabravīt
||7||सोमपात्रं यदा ताभ्यां गृहीतं तु पिपासया ।
समीक्ष्य बलभिद्देव इदं वचनमब्रवीत्
ābhyamarthāya somaṃ tvaṃ grāhayiṣyasi cetsvayam |
vajraṃ tu prahariṣyāmi viśvarūpamivāparam
||8||आभ्यमर्थाय सोमं त्वं ग्राहयिष्यसि चेत्स्वयम् ।
वज्रं तु प्रहरिष्यामि विश्वरूपमिवापरम्
vāsavenaivamuktastu bhārgavaścātigarvitaḥ |
jagrāha vidhivatsomamaśvibhyāmatimanyumān
||9||वासवेनैवमुक्तस्तु भार्गवश्चातिगर्वितः ।
जग्राह विधिवत्सोममश्विभ्यामतिमन्युमान्
indro'pi prākṣipatkopādvajramasmai svamāyudham |
paśyatāṃ sarvadevānāṃ sūryakoṭisamaprabham
||10||इन्द्रोऽपि प्राक्षिपत्कोपाद्वज्रमस्मै स्वमायुधम् ।
पश्यतां सर्वदेवानां सूर्यकोटिसमप्रभम्
preritaṃ cāśaniṃ prekṣya cyavanastapasā tataḥ |
stambhayāmāsa vajraṃ sa śakrasyāmitatejasaḥ
||11||प्रेरितं चाशनिं प्रेक्ष्य च्यवनस्तपसा ततः ।
स्तम्भयामास वज्रं स शक्रस्यामिततेजसः
kṛtyayā sa mahābāhurindraṃ hantumihodyataḥ |
juhāvāgnau śrutaṃ havyaṃ mantreṇa munisattamaḥ
||12||कृत्यया स महाबाहुरिन्द्रं हन्तुमिहोद्यतः ।
जुहावाग्नौ श्रुतं हव्यं मन्त्रेण मुनिसत्तमः
tatra kṛtyā samutpannā cyavanasya tapobalāt |
prabalaḥ puruṣaḥ krūro bṛhatkāyo mahāsuraḥ
||13||तत्र कृत्या समुत्पन्ना च्यवनस्य तपोबलात् ।
प्रबलः पुरुषः क्रूरो बृहत्कायो महासुरः
mado nāma mahāghoro bhayadaḥ prāṇināmiha |
śarīre parvatākārastīkṣṇadaṃṣṭro mayānakaḥ
||14||मदो नाम महाघोरो भयदः प्राणिनामिह ।
शरीरे पर्वताकारस्तीक्ष्णदंष्ट्रो मयानकः
catasraścāyatā daṃṣṭrā yojanānāṃ śataṃ śatam |
itare tvasya daśanā babhūvurdaśayojanāḥ
||15||चतस्रश्चायता दंष्ट्रा योजनानां शतं शतम् ।
इतरे त्वस्य दशना बभूवुर्दशयोजनाः
bāhū parvatasaṃkāśāvāyatau krūradarśanau |
jihvā tu bhīṣaṇā krūrā lelihānā nabhastalam
||16||बाहू पर्वतसंकाशावायतौ क्रूरदर्शनौ ।
जिह्वा तु भीषणा क्रूरा लेलिहाना नभस्तलम्
grīvā tu giriśṛṅgābhā kaṭhinā bhīṣaṇā bhṛśam |
nakhā vyāghranakhaprakhyāḥ keśāścātīvabhīṣaṇāḥ
||17||ग्रीवा तु गिरिशृङ्गाभा कठिना भीषणा भृशम् ।
नखा व्याघ्रनखप्रख्याः केशाश्चातीवभीषणाः
śarīraṃ kajjalābhaṃ ca tasya cāsyaṃ bhayānakam |
netre dāvānalaprakhye bhīṣaṇe'tibhayānake
||18||शरीरं कज्जलाभं च तस्य चास्यं भयानकम् ।
नेत्रे दावानलप्रख्ये भीषणेऽतिभयानके
hanurekā sthitā tasya bhūmāvekā divaṃ gatā |
evaṃvidhaḥ samutpanno mado nāma bṛhattanuḥ
||19||हनुरेका स्थिता तस्य भूमावेका दिवं गता ।
एवंविधः समुत्पन्नो मदो नाम बृहत्तनुः
taṃ vilokya surāḥ sarve bhayamājagmuraṃhasā |
indro'pi bhayasaṃtrasto yuddhāya na mano dadhe
||20||तं विलोक्य सुराः सर्वे भयमाजग्मुरंहसा ।
इन्द्रोऽपि भयसंत्रस्तो युद्धाय न मनो दधे
daityo'pi vadane kāmaṃ vajramādāya saṃsthitaḥ |
vyāptaṃ nabho ghoradṛṣṭirgrasanniva jagattrayam
||21||दैत्योऽपि वदने कामं वज्रमादाय संस्थितः ।
व्याप्तं नभो घोरदृष्टिर्ग्रसन्निव जगत्त्रयम्
sa bhakṣyayiṣyansaṃkruddhaḥ śatakratumupādravat |
cakruśuśca surāḥ sarve hā hatāḥ smeti saṃsthitāḥ
||22||स भक्ष्ययिष्यन्संक्रुद्धः शतक्रतुमुपाद्रवत् ।
चक्रुशुश्च सुराः सर्वे हा हताः स्मेति संस्थिताः
indraḥ stambhitabāhustu mumukṣurvajramantikāt |
na śaśāka paviṃ tasminprahartuṃ pākaśāsanaḥ
||23||इन्द्रः स्तम्भितबाहुस्तु मुमुक्षुर्वज्रमन्तिकात् ।
न शशाक पविं तस्मिन्प्रहर्तुं पाकशासनः
vajrahastaḥ sureśānastaṃ vīkṣya kālasannibham |
sasmāra manasā tatra guruṃ samayakovidam
||24||वज्रहस्तः सुरेशानस्तं वीक्ष्य कालसन्निभम् ।
सस्मार मनसा तत्र गुरुं समयकोविदम्
smaraṇādājagāmāśu bṛhaspatirudāradhīḥ |
gurustatsamayaṃ dṛṣṭvā vipattisadṛśaṃ mahat
||25||स्मरणादाजगामाशु बृहस्पतिरुदारधीः ।
गुरुस्तत्समयं दृष्ट्वा विपत्तिसदृशं महत्
vicārya manasā kṛtyaṃ tamuvāca śacīpatim |
duḥsādhyo'yaṃ mahāmantraistvayaṃ vajreṇa vāsava
||26||विचार्य मनसा कृत्यं तमुवाच शचीपतिम् ।
दुःसाध्योऽयं महामन्त्रैस्त्वयं वज्रेण वासव
asuro madasaṃjñastu yajñakuṇḍātsamutthitaḥ |
tapobalamṛṣeḥ samyak cyavanasya mahābalaḥ
||27||असुरो मदसंज्ञस्तु यज्ञकुण्डात्समुत्थितः ।
तपोबलमृषेः सम्यक् च्यवनस्य महाबलः
anivāryo hyayaṃ śatrustvayā devaistathā mayā |
śaraṇaṃ yāhi deveśa cyavanasya mahātmanaḥ
||28||अनिवार्यो ह्ययं शत्रुस्त्वया देवैस्तथा मया ।
शरणं याहि देवेश च्यवनस्य महात्मनः
sa nivārayitā nūnaṃ kṛtyāmātmakṛtāṃ kila |
na nivārayituṃ śaktāḥ śaktibhaktaruṣaṃ kvacit
||29||स निवारयिता नूनं कृत्यामात्मकृतां किल ।
न निवारयितुं शक्ताः शक्तिभक्तरुषं क्वचित्
vyāsa uvāca
ityukto guruṇā śakrastadāgacchanmuniṃ prati |
praṇamya śirasā namraḥ tamuvāca bhayānvitaḥ
||30||इत्युक्तो गुरुणा शक्रस्तदागच्छन्मुनिं प्रति ।
प्रणम्य शिरसा नम्रः तमुवाच भयान्वितः
kṣamasva muniśārdūla śamayāsuramudyatam |
prasanno bhava sarvajña vacanaṃ te karomyaham
||31||क्षमस्व मुनिशार्दूल शमयासुरमुद्यतम् ।
प्रसन्नो भव सर्वज्ञ वचनं ते करोम्यहम्
somārhāvaśvināvetāvadyaprabhṛti bhārgava |
bhaviṣyataḥ satyametadvaco vipra prasīda me
||32||सोमार्हावश्विनावेतावद्यप्रभृति भार्गव ।
भविष्यतः सत्यमेतद्वचो विप्र प्रसीद मे
mithyā te nodyamo hyeṣa bhavatyeva tapodhana |
jāne tvamapi dharmajña mithyā naiva kariṣyasi
||33||मिथ्या ते नोद्यमो ह्येष भवत्येव तपोधन ।
जाने त्वमपि धर्मज्ञ मिथ्या नैव करिष्यसि
somapāvaśvināvetau tvatkṛtau ca sadaive hi |
bhaviṣyataśca śaryāteḥ kīrtistu vipulā bhavet
||34||सोमपावश्विनावेतौ त्वत्कृतौ च सदैवे हि ।
भविष्यतश्च शर्यातेः कीर्तिस्तु विपुला भवेत्
mayā yaddhi kṛtaṃ karma sarvathā munisattama |
parīkṣārthaṃ tu vijñeyaṃ tava vīryaprakāśanam
||35||मया यद्धि कृतं कर्म सर्वथा मुनिसत्तम ।
परीक्षार्थं तु विज्ञेयं तव वीर्यप्रकाशनम्
prasādaṃ kuru me brahman madaṃ saṃhara cotthitam |
kalyāṇaṃ sarvadevānāṃ tathā bhūyo vidhīyatām
||36||प्रसादं कुरु मे ब्रह्मन् मदं संहर चोत्थितम् ।
कल्याणं सर्वदेवानां तथा भूयो विधीयताम्
evamuktastu śakreṇa cyavanaḥ paramārthavit |
saṃjahāra tapaḥ kopaṃ samutpannaṃ virodhajam
||37||एवमुक्तस्तु शक्रेण च्यवनः परमार्थवित् ।
संजहार तपः कोपं समुत्पन्नं विरोधजम्
devamāśvāsya saṃvignaṃ bhārgavastu madaṃ tataḥ |
vyabhajatstrīṣu pāneṣu dyūteṣu mṛgayāsu ca
||38||देवमाश्वास्य संविग्नं भार्गवस्तु मदं ततः ।
व्यभजत्स्त्रीषु पानेषु द्यूतेषु मृगयासु च
madaṃ vibhajya devendramāśvāsya cakitaṃ bhiyā |
saṃsthāpya ca surānsarvānmakhaṃ tasya nyavartayat
||39||मदं विभज्य देवेन्द्रमाश्वास्य चकितं भिया ।
संस्थाप्य च सुरान्सर्वान्मखं तस्य न्यवर्तयत्
tatastu saṃskṛtaṃ somaṃ vāsavāya mahātmane |
aśvibhyāṃ sarvadharmātmā pāyayāmāsa bhārgavaḥ
||40||ततस्तु संस्कृतं सोमं वासवाय महात्मने ।
अश्विभ्यां सर्वधर्मात्मा पाययामास भार्गवः
evaṃ tau cyavanenāryāvaśvinau raviputrakau |
vihitau somapau rājan sarvathā tapaso balāt
||41||एवं तौ च्यवनेनार्यावश्विनौ रविपुत्रकौ ।
विहितौ सोमपौ राजन् सर्वथा तपसो बलात्
sarastadapi vikhyātaṃ jātaṃ yūpavimaṇḍitam |
āśramastu muneḥ samyak pṛthivyāṃ viśruto'bhavat
||42||सरस्तदपि विख्यातं जातं यूपविमण्डितम् ।
आश्रमस्तु मुनेः सम्यक् पृथिव्यां विश्रुतोऽभवत्
śaryātirapi santuṣṭo hyabhavattena karmaṇā |
yajñaṃ samāpya nagare jagāma sacivairvṛtaḥ
||43||शर्यातिरपि सन्तुष्टो ह्यभवत्तेन कर्मणा ।
यज्ञं समाप्य नगरे जगाम सचिवैर्वृतः
rājyaṃ cakāra dharmajño manuputraḥ pratāpavān |
ānartastasya putro'bhūdānartādrevato'bhavat
||44||राज्यं चकार धर्मज्ञो मनुपुत्रः प्रतापवान् ।
आनर्तस्तस्य पुत्रोऽभूदानर्ताद्रेवतोऽभवत्
so'ntaḥsamudre nagarīṃ vinirmāya kuśasthalīm |
āsthito'bhuṅkta viṣayānānartādīnarindamaḥ
||45||सोऽन्तःसमुद्रे नगरीं विनिर्माय कुशस्थलीम् ।
आस्थितोऽभुङ्क्त विषयानानर्तादीनरिन्दमः
tasya putraśataṃ jajñe kakudmijyeṣṭhamuttamam |
putrī ca revatī nāmnā sundarī śubhalakṣaṇā
||46||तस्य पुत्रशतं जज्ञे ककुद्मिज्येष्ठमुत्तमम् ।
पुत्री च रेवती नाम्ना सुन्दरी शुभलक्षणा
varayogyā yadā jātā tadā rājā ca revataḥ |
cintayāmāsa rājendro rājaputrānkulodbhavān
||47||वरयोग्या यदा जाता तदा राजा च रेवतः ।
चिन्तयामास राजेन्द्रो राजपुत्रान्कुलोद्भवान्
raivataṃ nāma ca girimāśritaḥ pṛthivīpatiḥ |
cakāra rājyaṃ balavānānarteṣu narādhipaḥ
||48||रैवतं नाम च गिरिमाश्रितः पृथिवीपतिः ।
चकार राज्यं बलवानानर्तेषु नराधिपः
vicintya manasā rājā kasmai deyā mayā sutā |
gatvā pṛcchāmi brahmāṇaṃ sarvajñaṃ surapūjitam
||49||विचिन्त्य मनसा राजा कस्मै देया मया सुता ।
गत्वा पृच्छामि ब्रह्माणं सर्वज्ञं सुरपूजितम्
iti sañcintya bhūpālaḥ sutāmādāya revatīm |
brahmalokaṃ jagāmāśu praṣṭukāmaḥ pitāmaham
||50||इति सञ्चिन्त्य भूपालः सुतामादाय रेवतीम् ।
ब्रह्मलोकं जगामाशु प्रष्टुकामः पितामहम्
yatra devāśca yajñāśca chandāṃsi parvatāstathā |
abdhayaḥ siddhagandharvāḥ divyarūpadharāḥ sthitāḥ
||51||यत्र देवाश्च यज्ञाश्च छन्दांसि पर्वतास्तथा ।
अब्धयः सिद्धगन्धर्वाः दिव्यरूपधराः स्थिताः
ṛṣayaḥ siddhagandharvāḥ pannagāścāraṇāstathā |
tasthuḥ prāñjalayaḥ sarve stuvantaśca purātanāḥ
||52||ऋषयः सिद्धगन्धर्वाः पन्नगाश्चारणास्तथा ।
तस्थुः प्राञ्जलयः सर्वे स्तुवन्तश्च पुरातनाः
iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ saptamaskandhe revatasya revatīvarārthaṃ brahmalokagamanavarṇanaṃ nāma saptamo'dhyāyaḥ || 7 ||