satyavratāya rājanītyupadeśavarṇanam
janamejaya uvāca
vasiṣṭhena ca śapto'sau triśaṅkurnṛpateḥ sutaḥ |
kathaṃ śāpādvinirmuktastanme brūhi mahāmate
||1||वसिष्ठेन च शप्तोऽसौ त्रिशङ्कुर्नृपतेः सुतः ।
कथं शापाद्विनिर्मुक्तस्तन्मे ब्रूहि महामते
vyāsa uvāca
satyavratastathā śaptaḥ piśācatvamavāptavān |
tasminnevāśrame tasthau devībhaktiparāyaṇaḥ
||2||सत्यव्रतस्तथा शप्तः पिशाचत्वमवाप्तवान् ।
तस्मिन्नेवाश्रमे तस्थौ देवीभक्तिपरायणः
kadācinnṛpatistatra japtvā mantraṃ navākṣaram |
homārthaṃ brāhmaṇāngatvā praṇamyovāca bhaktitaḥ
||3||कदाचिन्नृपतिस्तत्र जप्त्वा मन्त्रं नवाक्षरम् ।
होमार्थं ब्राह्मणान्गत्वा प्रणम्योवाच भक्तितः
bhūmidevāḥ śṛṇudhvaṃ vai vacanaṃ praṇatasya me |
ṛtvijo mama sarve'tra bhavantaḥ prabhavantu ha
||4||भूमिदेवाः शृणुध्वं वै वचनं प्रणतस्य मे ।
ऋत्विजो मम सर्वेऽत्र भवन्तः प्रभवन्तु ह
japasya ca daśāṃśena homaḥ kāryo vidhānataḥ |
bhavadbhiḥ kāryasiddhyarthaṃ vedavidbhiḥ kṛpāparaiḥ
||5||जपस्य च दशांशेन होमः कार्यो विधानतः ।
भवद्भिः कार्यसिद्ध्यर्थं वेदविद्भिः कृपापरैः
satyavrato'haṃ nṛpateḥ putro brahmavidāṃvarāḥ |
kāryaṃ mama vidhātavyaṃ sarvathā sukhahetave
||6||सत्यव्रतोऽहं नृपतेः पुत्रो ब्रह्मविदांवराः ।
कार्यं मम विधातव्यं सर्वथा सुखहेतवे
tacchrutvā brāhmaṇāstatra tamūcurnṛpateḥ sutam |
śaptastvaṃ guruṇā prāptaṃ piśācatvaṃ tvayādhunā
||7||तच्छ्रुत्वा ब्राह्मणास्तत्र तमूचुर्नृपतेः सुतम् ।
शप्तस्त्वं गुरुणा प्राप्तं पिशाचत्वं त्वयाधुना
na yāgārho'si tasmāttvaṃ vedeṣvanadhikārataḥ |
piśācatvamanuprāptaṃ sarvalokeṣu garhitam
||8||न यागार्होऽसि तस्मात्त्वं वेदेष्वनधिकारतः ।
पिशाचत्वमनुप्राप्तं सर्वलोकेषु गर्हितम्
vyāsa uvāca
tanniśamya vacasteṣāṃ rājā duḥkhamavāpa ha |
dhigjīvitamidaṃ me'dya kiṃ karomi vane sthitaḥ
||9||तन्निशम्य वचस्तेषां राजा दुःखमवाप ह ।
धिग्जीवितमिदं मेऽद्य किं करोमि वने स्थितः
pitrā cāhaṃ parityaktaḥ śaptaśca guruṇā bhṛśam |
rājyādbhraṣṭaḥ piśācatvamanuprāptaḥ karomi kim
||10||पित्रा चाहं परित्यक्तः शप्तश्च गुरुणा भृशम् ।
राज्याद्भ्रष्टः पिशाचत्वमनुप्राप्तः करोमि किम्
tadā pṛthutarāṃ kṛtvā citāṃ kāṣṭhairnṛpātmajaḥ |
sasmāra caṇḍikāṃ devīṃ praveśamanucintayan
||11||तदा पृथुतरां कृत्वा चितां काष्ठैर्नृपात्मजः ।
सस्मार चण्डिकां देवीं प्रवेशमनुचिन्तयन्
smṛtā devīṃ mahāmāyāṃ citāṃ prajvalitāṃ puraḥ |
kṛtvā snātvā praveśārthaṃ sthitaḥ prāñjaliragrataḥ
||12||स्मृता देवीं महामायां चितां प्रज्वलितां पुरः ।
कृत्वा स्नात्वा प्रवेशार्थं स्थितः प्राञ्जलिरग्रतः
jñātvā bhagavatī taṃ tu martukāmaṃ mahīpatim |
ājagāma tadā''kāśaṃ pratyakṣaṃ tasya cāgrataḥ
||13||ज्ञात्वा भगवती तं तु मर्तुकामं महीपतिम् ।
आजगाम तदाऽऽकाशं प्रत्यक्षं तस्य चाग्रतः
dattvātha darśanaṃ devī tamuvāca nṛpātmajam |
siṃhārūḍhā mahārāja meghagambhīrayā girā
||14||दत्त्वाथ दर्शनं देवी तमुवाच नृपात्मजम् ।
सिंहारूढा महाराज मेघगम्भीरया गिरा
devyuvāca
kiṃ te vyavasitaṃ sādho hutāśe mā tanuṃ tyaja |
sthiro bhava mahābhāga pitā te jarasānvitaḥ
||15||किं ते व्यवसितं साधो हुताशे मा तनुं त्यज ।
स्थिरो भव महाभाग पिता ते जरसान्वितः
rājyaṃ dattvā vane tubhyaṃ gantāsti tapase kila |
viṣādaṃ tyaja he vīra paraśvo'hani bhūpate
||16||राज्यं दत्त्वा वने तुभ्यं गन्तास्ति तपसे किल ।
विषादं त्यज हे वीर परश्वोऽहनि भूपते
netuṃ tvāmāgamiṣyanti sacivāśva pitustava |
matprasādātpitā ca tvāmabhiṣicya nṛpāsane
||17||नेतुं त्वामागमिष्यन्ति सचिवाश्व पितुस्तव ।
मत्प्रसादात्पिता च त्वामभिषिच्य नृपासने
jitvā kāmaṃ brahmalokaṃ gamiṣyetyeṣa niścayaḥ |
vyāsa uvāca |
ityuktvā taṃ tadā devī tatraivāntaradhīyata
||18||जित्वा कामं ब्रह्मलोकं गमिष्येत्येष निश्चयः ।
व्यास उवाच ।
इत्युक्त्वा तं तदा देवी तत्रैवान्तरधीयत
rājaputro viramito maraṇātpāvakāttataḥ |
ayodhyāyāṃ tadā''gatya nāradena mahātmanā
||19||राजपुत्रो विरमितो मरणात्पावकात्ततः ।
अयोध्यायां तदाऽऽगत्य नारदेन महात्मना
vṛttāntaḥ kathitaḥ sarvo rājñe satvaramāditaḥ |
śrutvā rājātha putrasya taṃ tathā maraṇodyamam
||20||वृत्तान्तः कथितः सर्वो राज्ञे सत्वरमादितः ।
श्रुत्वा राजाथ पुत्रस्य तं तथा मरणोद्यमम्
khedamādhāya manasi śuśoca bahudhā nṛpaḥ |
sacivānāha dharmātmā putraśokapariplutaḥ
||21||खेदमाधाय मनसि शुशोच बहुधा नृपः ।
सचिवानाह धर्मात्मा पुत्रशोकपरिप्लुतः
jñātaṃ bhavadbhiratyugraṃ putrasya mama ceṣṭitam |
tyakto mayā vane dhīmānputraḥ satyavrato mama
||22||ज्ञातं भवद्भिरत्युग्रं पुत्रस्य मम चेष्टितम् ।
त्यक्तो मया वने धीमान्पुत्रः सत्यव्रतो मम
ājñayāsau gataḥ sadyo rājyārhaḥ paramārthavit |
sthitastatraiva vijñāne dhanahīnaḥ kṣamānvitaḥ
||23||आज्ञयासौ गतः सद्यो राज्यार्हः परमार्थवित् ।
स्थितस्तत्रैव विज्ञाने धनहीनः क्षमान्वितः
vasiṣṭhena tathā śaptaḥ piśācasadṛśaḥ kṛtaḥ |
so'dya duḥkhena santaptaḥ praveṣṭuñca hutāśanam
||24||वसिष्ठेन तथा शप्तः पिशाचसदृशः कृतः ।
सोऽद्य दुःखेन सन्तप्तः प्रवेष्टुञ्च हुताशनम्
udyataḥ śrīmahādevyā niṣiddhaḥ saṃsthitaḥ punaḥ |
tasmād gacchantu taṃ śīghraṃ jyeṣṭhaputraṃ mahābalam
||25||उद्यतः श्रीमहादेव्या निषिद्धः संस्थितः पुनः ।
तस्माद् गच्छन्तु तं शीघ्रं ज्येष्ठपुत्रं महाबलम्
āśvāsya vacanairatra tarasaivānayantviha |
abhiṣicya sutaṃ rājye aurasaṃ pālanakṣamam
||26||आश्वास्य वचनैरत्र तरसैवानयन्त्विह ।
अभिषिच्य सुतं राज्ये औरसं पालनक्षमम्
vanaṃ yāsyāmi śānto'haṃ tapase kṛtaniścayaḥ |
ityuktvā mantriṇaḥ sarvānpreṣayāmāsa pārthivaḥ
||27||वनं यास्यामि शान्तोऽहं तपसे कृतनिश्चयः ।
इत्युक्त्वा मन्त्रिणः सर्वान्प्रेषयामास पार्थिवः
tasyaivānayanārthaṃ hi prītipravaṇamānasaḥ |
te gatvā taṃ samāśvāsya mantriṇaḥ pārthivātmajam
||28||तस्यैवानयनार्थं हि प्रीतिप्रवणमानसः ।
ते गत्वा तं समाश्वास्य मन्त्रिणः पार्थिवात्मजम्
ayodhyāyāṃ mahātmānaṃ mānapūrvaṃ samānayan |
dṛṣṭvā satyavrataṃ rājā durbalaṃ malināmbaram
||29||अयोध्यायां महात्मानं मानपूर्वं समानयन् ।
दृष्ट्वा सत्यव्रतं राजा दुर्बलं मलिनाम्बरम्
jaṭājūṭadharaṃ krūraṃ cintāturamacintayat |
kiṃ kṛtaṃ niṣṭhuraṃ karma mayā putro vivāsitaḥ
||30||जटाजूटधरं क्रूरं चिन्तातुरमचिन्तयत् ।
किं कृतं निष्ठुरं कर्म मया पुत्रो विवासितः
rājyārhaścātimedhāvī jānatā dharmaniścayam |
iti sañcintya manasā tamāliṅya mahīpatiḥ
||31||राज्यार्हश्चातिमेधावी जानता धर्मनिश्चयम् ।
इति सञ्चिन्त्य मनसा तमालिङ्य महीपतिः
āsane svasamīpaśe samāśvāsyopaveśayat |
upaviṣṭaṃ sutaṃ rājā premapūrvamuvāca ha
||32||आसने स्वसमीपशे समाश्वास्योपवेशयत् ।
उपविष्टं सुतं राजा प्रेमपूर्वमुवाच ह
premagadgadayā vācā nītiśāstraviśāradaḥ |
rājovāca |
putra dharme matiḥ kāryā mānanīyā mukhodbhavāḥ
||33||प्रेमगद्गदया वाचा नीतिशास्त्रविशारदः ।
राजोवाच ।
पुत्र धर्मे मतिः कार्या माननीया मुखोद्भवाः
nyāyāgataṃ dhanaṃ grāhyaṃ rakṣaṇīyāḥ sadā prajāḥ |
nāsatyaṃ kvāpi vaktavyaṃ nāmārge gamanaṃ kvacit
||34||न्यायागतं धनं ग्राह्यं रक्षणीयाः सदा प्रजाः ।
नासत्यं क्वापि वक्तव्यं नामार्गे गमनं क्वचित्
śiṣṭaproktaṃ prakartavyaṃ pūjanīyāstapasvinaḥ |
hantavyā dasyavaḥ krūrā indriyāṇāṃ tathā jayaḥ
||35||शिष्टप्रोक्तं प्रकर्तव्यं पूजनीयास्तपस्विनः ।
हन्तव्या दस्यवः क्रूरा इन्द्रियाणां तथा जयः
kartavyaṃ kāryasiddhyarthaṃ rājñā putra sadaiva hi |
mantrastu sarvathā gopyaḥ kartavyaḥ sacivaiḥ saha
||36||कर्तव्यं कार्यसिद्ध्यर्थं राज्ञा पुत्र सदैव हि ।
मन्त्रस्तु सर्वथा गोप्यः कर्तव्यः सचिवैः सह
nopekṣyo'lpo'pi kṛtinā ripuḥ sarvātmanā suta |
na viśvasetparāsaktaṃ sacivaṃ ca tathā natam
||37||नोपेक्ष्योऽल्पोऽपि कृतिना रिपुः सर्वात्मना सुत ।
न विश्वसेत्परासक्तं सचिवं च तथा नतम्
cārāḥ sarvatra yoktavyāḥ śatrumitreṣu sarvathā |
dharme matiḥ sadā kāryā dānaṃ dadyācca nityaśaḥ
||38||चाराः सर्वत्र योक्तव्याः शत्रुमित्रेषु सर्वथा ।
धर्मे मतिः सदा कार्या दानं दद्याच्च नित्यशः
śuṣkavādo na kartavyo duṣṭasaṅgaṃ ca varjayet |
yaṣṭavyā vividhā yajñāḥ pūjanīyā maharṣayaḥ
||39||शुष्कवादो न कर्तव्यो दुष्टसङ्गं च वर्जयेत् ।
यष्टव्या विविधा यज्ञाः पूजनीया महर्षयः
na viśvasetstriyaṃ kvāpi straiṇaṃ dyūtarataṃ naram |
atyādaro na kartavyo mṛgayāyāṃ kadācana
||40||न विश्वसेत्स्त्रियं क्वापि स्त्रैणं द्यूतरतं नरम् ।
अत्यादरो न कर्तव्यो मृगयायां कदाचन
dyūte madye tathā geye nūnaṃ vāravadhūṣu ca |
svayaṃ tadvimukho bhūyāt prajāstebhyaśca rakṣayet
||41||द्यूते मद्ये तथा गेये नूनं वारवधूषु च ।
स्वयं तद्विमुखो भूयात् प्रजास्तेभ्यश्च रक्षयेत्
brāhme muhūrte kartavyamutthānaṃ sarvathā sadā |
snānādikaṃ sarvavidhiṃ vidhāya vidhivadyathā
||42||ब्राह्मे मुहूर्ते कर्तव्यमुत्थानं सर्वथा सदा ।
स्नानादिकं सर्वविधिं विधाय विधिवद्यथा
parāśakteḥ parāṃ pūjāṃ bhaktyā kuryātsudīkṣitaḥ |
putraitajjanmasāphalyaṃ parāśakteḥ padārcanam
||43||पराशक्तेः परां पूजां भक्त्या कुर्यात्सुदीक्षितः ।
पुत्रैतज्जन्मसाफल्यं पराशक्तेः पदार्चनम्
sakṛtkṛtvā mahāpūjāṃ daivīpādajalaṃ piban |
na jātu jananīgarbhe gacchediti viniścayaḥ
||44||सकृत्कृत्वा महापूजां दैवीपादजलं पिबन् ।
न जातु जननीगर्भे गच्छेदिति विनिश्चयः
sarvaṃ dṛśyaṃ mahādevī draṣṭā sākṣī ca saiva hi |
iti tadbhāvabharitastiṣṭhennirbhayacetasā
||45||सर्वं दृश्यं महादेवी द्रष्टा साक्षी च सैव हि ।
इति तद्भावभरितस्तिष्ठेन्निर्भयचेतसा
kṛtvā nityavidhiṃ samyaggantavyaṃ sadasi dvijān |
samāhūya ca praṣṭavyo dharmaśāstravinirṇayaḥ
||46||कृत्वा नित्यविधिं सम्यग्गन्तव्यं सदसि द्विजान् ।
समाहूय च प्रष्टव्यो धर्मशास्त्रविनिर्णयः
sampūjya brāhmaṇānpūjyānvedavedāntapāragān |
gobhūhiraṇyādikaṃ ca deyaṃ pātreṣu sarvadā
||47||सम्पूज्य ब्राह्मणान्पूज्यान्वेदवेदान्तपारगान् ।
गोभूहिरण्यादिकं च देयं पात्रेषु सर्वदा
avidvānbrāhmaṇaḥ ko'pi naiva pūjyaḥ kadācana |
āhārādadhikaṃ naiva deyaṃ mūrkhāya karhicit
||48||अविद्वान्ब्राह्मणः कोऽपि नैव पूज्यः कदाचन ।
आहारादधिकं नैव देयं मूर्खाय कर्हिचित्
na vā lobhāttvayā putra kartavyaṃ dharmalaṅghanam |
ataḥ paraṃ na kartavyaṃ kvacidviprāvamānanam
||49||न वा लोभात्त्वया पुत्र कर्तव्यं धर्मलङ्घनम् ।
अतः परं न कर्तव्यं क्वचिद्विप्रावमाननम्
brāhmaṇā bhūmidevāśca mānanīyāḥ prayatnataḥ |
kāraṇaṃ kṣatriyāṇāṃ ca dvijā eva na saṃśayaḥ
||50||ब्राह्मणा भूमिदेवाश्च माननीयाः प्रयत्नतः ।
कारणं क्षत्रियाणां च द्विजा एव न संशयः
adbhyo'gnirbrahmaṇaḥ kṣatramaśmano lohamutthitam |
teṣāṃ sarvatragaṃ tejaḥ svāsu yoniṣu śāmyati
||51||अद्भ्योऽग्निर्ब्रह्मणः क्षत्रमश्मनो लोहमुत्थितम् ।
तेषां सर्वत्रगं तेजः स्वासु योनिषु शाम्यति
tasmādrājñā viśeṣeṇa mānanīyā mukhodbhavāḥ |
dānena vinayenaiva sarvathā bhūtimicchatā
||52||तस्माद्राज्ञा विशेषेण माननीया मुखोद्भवाः ।
दानेन विनयेनैव सर्वथा भूतिमिच्छता
daṇḍanītiḥ sadā kāryā dharmaśāstrānusārataḥ |
kośasya saṃgrahaḥ kāryo nūnaṃ nyāyāgatasya ha
||53||दण्डनीतिः सदा कार्या धर्मशास्त्रानुसारतः ।
कोशस्य संग्रहः कार्यो नूनं न्यायागतस्य ह
iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ saptamaskandhe satyavratāya rājanītyupadeśavarṇanaṃ nāmaikādaśo'dhyāyaḥ || 11 ||