hariścandropākhyānavarṇanam
etasminnantare prāpto viśvāmitro mahātapāḥ |
antakena samaḥ kruddho dhanaṃ svaṃ yācituṃ hṛdā
||1||एतस्मिन्नन्तरे प्राप्तो विश्वामित्रो महातपाः ।
अन्तकेन समः क्रुद्धो धनं स्वं याचितुं हृदा
tamālokya hariścandraḥ papāta bhuvi mūrcchitaḥ |
sa vāriṇā tamabhyukṣya rājānamidamabravīt
||2||तमालोक्य हरिश्चन्द्रः पपात भुवि मूर्च्छितः ।
स वारिणा तमभ्युक्ष्य राजानमिदमब्रवीत्
uttiṣṭhottiṣṭha rājendra svāṃ dadasveṣṭadakṣiṇām |
ṛṇaṃ dhārayatāṃ duḥkhamahanyahani vardhate
||3||उत्तिष्ठोत्तिष्ठ राजेन्द्र स्वां ददस्वेष्टदक्षिणाम् ।
ऋणं धारयतां दुःखमहन्यहनि वर्धते
āpyāyamānaḥ sa tadā himaśītena vāriṇā |
avāpya cetanāṃ rājā viśvāmitramavekṣya ca
||4||आप्यायमानः स तदा हिमशीतेन वारिणा ।
अवाप्य चेतनां राजा विश्वामित्रमवेक्ष्य च
punarmohaṃ samāpede hyatha krodhaṃ yayau muniḥ samāśvāsya ca rājānaṃ vākyamāha dvijottamaḥ
||5||पुनर्मोहं समापेदे ह्यथ क्रोधं ययौ मुनिः समाश्वास्य च राजानं वाक्यमाह द्विजोत्तमः
viśvāmitra uvāca
dīyatāṃ dakṣiṇā sā me yadi dhairyamavekṣase |
satyenārkaḥ pratapati satye tiṣṭhati medinī
||6||दीयतां दक्षिणा सा मे यदि धैर्यमवेक्षसे ।
सत्येनार्कः प्रतपति सत्ये तिष्ठति मेदिनी
satye proktaḥ paro dharmaḥ svargaḥ satye pratiṣṭhitaḥ |
aśvamedhasahasraṃ tu satyaṃ ca tulayā dhṛtam
||7||सत्ये प्रोक्तः परो धर्मः स्वर्गः सत्ये प्रतिष्ठितः ।
अश्वमेधसहस्रं तु सत्यं च तुलया धृतम्
aśvamedhasahasrāddhi satyamekaṃ viśiṣyate |
athavā kiṃ mamaitena proktenāsti prayojanam
||8||अश्वमेधसहस्राद्धि सत्यमेकं विशिष्यते ।
अथवा किं ममैतेन प्रोक्तेनास्ति प्रयोजनम्
madīyāṃ dakṣiṇāṃ rājanna dāsyati bhavānyadi |
astācalagate hyarke śapsyāmi tvāmato dhruvam
||9||मदीयां दक्षिणां राजन्न दास्यति भवान्यदि ।
अस्ताचलगते ह्यर्के शप्स्यामि त्वामतो ध्रुवम्
ityuktvā sa yayau vipro rājā cāsīdbhayāturaḥ |
duḥkhībhūto'vanau niḥsvo nṛśaṃsamuninārditaḥ
||10||इत्युक्त्वा स ययौ विप्रो राजा चासीद्भयातुरः ।
दुःखीभूतोऽवनौ निःस्वो नृशंसमुनिनार्दितः
sūta uvāca
etasminnantare tatra brāhmaṇo vedapāragaḥ |
brāhmaṇairbahubhiḥ sārdhaṃ niryayau svagṛhād bahiḥ
||11||एतस्मिन्नन्तरे तत्र ब्राह्मणो वेदपारगः ।
ब्राह्मणैर्बहुभिः सार्धं निर्ययौ स्वगृहाद् बहिः
tato rājñī tu taṃ dṛṣṭvā āyāntaṃ tāpasaṃ sthitam |
uvāca vākyaṃ rājānaṃ dharmārthasahitaṃ tadā
||12||ततो राज्ञी तु तं दृष्ट्वा आयान्तं तापसं स्थितम् ।
उवाच वाक्यं राजानं धर्मार्थसहितं तदा
trayāṇāmapi varṇānāṃ pitā brāhmaṇa ucyate |
pitṛdravyaṃ hi putreṇa grahītavyaṃ na saṃśayaḥ
||13||त्रयाणामपि वर्णानां पिता ब्राह्मण उच्यते ।
पितृद्रव्यं हि पुत्रेण ग्रहीतव्यं न संशयः
tasmādayaṃ prārthanīyo dhanārthamiti me matiḥ |
rājovāca |
nāhaṃ pratigrahaṃ kāṅkṣe kṣatriyo'haṃ sumadhyame
||14||तस्मादयं प्रार्थनीयो धनार्थमिति मे मतिः ।
राजोवाच ।
नाहं प्रतिग्रहं काङ्क्षे क्षत्रियोऽहं सुमध्यमे
yācanaṃ khalu viprāṇāṃ kṣatriyāṇāṃ na vidyate |
gururhi vipro varṇānāṃ pūjanīyo'sti sarvadā
||15||याचनं खलु विप्राणां क्षत्रियाणां न विद्यते ।
गुरुर्हि विप्रो वर्णानां पूजनीयोऽस्ति सर्वदा
tasmād gururna yācyaḥ syātkṣatriyāṇāṃ viśeṣataḥ |
yajanādhyayanaṃ dānaṃ kṣatriyasya vidhīyate
||16||तस्माद् गुरुर्न याच्यः स्यात्क्षत्रियाणां विशेषतः ।
यजनाध्ययनं दानं क्षत्रियस्य विधीयते
śaraṇāgatānāmabhayaṃ prajānāṃ pratipālanam |
na cāpyevaṃ tu vaktavyaṃ dehīti kṛpaṇaṃ vacaḥ
||17||शरणागतानामभयं प्रजानां प्रतिपालनम् ।
न चाप्येवं तु वक्तव्यं देहीति कृपणं वचः
dadāmītyeva me devi hṛdaye nihitaṃ vacaḥ |
arjitaṃ kutracid dravyaṃ brāhmaṇāya dadāmyaham
||18||ददामीत्येव मे देवि हृदये निहितं वचः ।
अर्जितं कुत्रचिद् द्रव्यं ब्राह्मणाय ददाम्यहम्
patnyuvāca
kālaḥ samaviṣamakaraḥ paribhavasammānamānadaḥ kālaḥ |
kālaḥ karoti puruṣaṃ dātāraṃ yācitāraṃ ca
||19||कालः समविषमकरः परिभवसम्मानमानदः कालः ।
कालः करोति पुरुषं दातारं याचितारं च
vipreṇa viduṣā rājā kruddhenātibalīyasā |
rājyānnirastaḥ saukhyācca paśya kālasya ceṣṭitam
||20||विप्रेण विदुषा राजा क्रुद्धेनातिबलीयसा ।
राज्यान्निरस्तः सौख्याच्च पश्य कालस्य चेष्टितम्
rājovāca
asinā tīkṣṇadhāreṇa varaṃ jihvā dvidhā kṛtā |
na tu mānaṃ parityajya dehi dehīti bhāṣitam
||21||असिना तीक्ष्णधारेण वरं जिह्वा द्विधा कृता ।
न तु मानं परित्यज्य देहि देहीति भाषितम्
kṣatriyo'haṃ mahābhāge na yāce kiñcidapyaham |
dadāmi vāhaṃ nityaṃ hi bhujavīryārjitaṃ dhanam
||22||क्षत्रियोऽहं महाभागे न याचे किञ्चिदप्यहम् ।
ददामि वाहं नित्यं हि भुजवीर्यार्जितं धनम्
patnyuvāca
yadi te hi mahārāja yācituṃ na kṣamaṃ manaḥ |
ahaṃ tu nyāyato dattā devairapi savāsavaiḥ
||23||यदि ते हि महाराज याचितुं न क्षमं मनः ।
अहं तु न्यायतो दत्ता देवैरपि सवासवैः
ahaṃ śāsyā ca patyā ca rakṣyā caiva mahādyute |
manmaulyaṃ saṃgṛhītvātha gurvarthaṃ sampradīyatām
||24||अहं शास्या च पत्या च रक्ष्या चैव महाद्युते ।
मन्मौल्यं संगृहीत्वाथ गुर्वर्थं सम्प्रदीयताम्
etadvākyamupaśrutya hariścandro mahīpatiḥ |
kaṣṭaṃ kaṣṭamiti procya vilalāpātiduḥkhitaḥ
||25||एतद्वाक्यमुपश्रुत्य हरिश्चन्द्रो महीपतिः ।
कष्टं कष्टमिति प्रोच्य विललापातिदुःखितः
bhāryā ca bhūyaḥ prāhedaṃ kriyatāṃ vacanaṃ mama |
vipraśāpāgnidagdhatvānnīcatvamupayāsyasi
||26||भार्या च भूयः प्राहेदं क्रियतां वचनं मम ।
विप्रशापाग्निदग्धत्वान्नीचत्वमुपयास्यसि
na dyutahetorna ca madyaheto- rna rājyahetorna ca bhogahetoḥ |
dadasva gurvarthamato mayā tvaṃ satyavratatvaṃ saphalaṃ kuruṣva
||27||न द्युतहेतोर्न च मद्यहेतो- र्न राज्यहेतोर्न च भोगहेतोः ।
ददस्व गुर्वर्थमतो मया त्वं सत्यव्रतत्वं सफलं कुरुष्व
iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ saptamaskandhe hariścandropākhyānavarṇanaṃ nāma ekaviṃśo'dhyāyaḥ || 21 ||