śrīdevīvirāḍrūpadarśanasahitaṃ devakṛtatatstavavarṇanam
devyuvāca
manmāyāśaktisaṃklṛptaṃ jagatsarvaṃ carācaram |
sāpi mattaḥ pṛthaṅmāyā nāstyeva paramārthataḥ
||1||मन्मायाशक्तिसंक्लृप्तं जगत्सर्वं चराचरम् ।
सापि मत्तः पृथङ्माया नास्त्येव परमार्थतः
vyavahāradṛśā seyaṃ vidyā māyeti viśrutā |
tattvadṛṣṭyā tu nāstyeva tattvamevāsti kevalam
||2||व्यवहारदृशा सेयं विद्या मायेति विश्रुता ।
तत्त्वदृष्ट्या तु नास्त्येव तत्त्वमेवास्ति केवलम्
sāhaṃ sarvaṃ jagatsṛṣṭvā tadantaḥ praviśāmyaham |
māyākarmādisahitā gire prāṇapuraḥsarā
||3||साहं सर्वं जगत्सृष्ट्वा तदन्तः प्रविशाम्यहम् ।
मायाकर्मादिसहिता गिरे प्राणपुरःसरा
lokāntaragatirnocetkathaṃ syāditi hetunā |
yathā yathā bhavantyeva māyābhedāstathā tathā
||4||लोकान्तरगतिर्नोचेत्कथं स्यादिति हेतुना ।
यथा यथा भवन्त्येव मायाभेदास्तथा तथा
upādhibhedādbhinnāhaṃ ghaṭākāśādayo yathā |
uccanīcādivastūni bhāsayanbhāskaraḥ sadā
||5||उपाधिभेदाद्भिन्नाहं घटाकाशादयो यथा ।
उच्चनीचादिवस्तूनि भासयन्भास्करः सदा
na duṣyati tathaivāhaṃ doṣairliptā kadāpi na |
mayi buddhyādikartṛtvamadhyasyaivāpare janāḥ
||6||न दुष्यति तथैवाहं दोषैर्लिप्ता कदापि न ।
मयि बुद्ध्यादिकर्तृत्वमध्यस्यैवापरे जनाः
vadanti cātmā karmeti vimūḍhā na subuddhayaḥ |
ajñānabhedatastadvanmāyāyā bhedatastathā
||7||वदन्ति चात्मा कर्मेति विमूढा न सुबुद्धयः ।
अज्ञानभेदतस्तद्वन्मायाया भेदतस्तथा
jīveśvaravibhāgaśca kalpito māyayaiva tu |
ghaṭākāśamahākāśavibhāgaḥ kalpito yathā
||8||जीवेश्वरविभागश्च कल्पितो माययैव तु ।
घटाकाशमहाकाशविभागः कल्पितो यथा
tathaiva kalpito bhedo jīvātmaparamātmanoḥ |
yathā jīvabahūtvaṃ ca māyayaiva na ca svataḥ
||9||तथैव कल्पितो भेदो जीवात्मपरमात्मनोः ।
यथा जीवबहूत्वं च माययैव न च स्वतः
tatheśvarabahutvaṃ ca māyayā na svabhāvataḥ |
dehendriyādisaṅghātavāsanābhedabheditā
||10||तथेश्वरबहुत्वं च मायया न स्वभावतः ।
देहेन्द्रियादिसङ्घातवासनाभेदभेदिता
avidyā jīvabhedasya heturnānyaḥ prakīrtitaḥ |
guṇānāṃ vāsanābhedabheditā yā dharādhara
||11||अविद्या जीवभेदस्य हेतुर्नान्यः प्रकीर्तितः ।
गुणानां वासनाभेदभेदिता या धराधर
māyā sā parabhedasya heturnānyaḥ kadācana |
mayi sarvamidaṃ protamotaṃ ca dharaṇīdhara
||12||माया सा परभेदस्य हेतुर्नान्यः कदाचन ।
मयि सर्वमिदं प्रोतमोतं च धरणीधर
īśvaro'haṃ ca sūtrātmā virāḍātmāhamasmi ca |
brahmāhaṃ viṣṇurudrau ca gaurī brāhmī ca vaiṣṇāvī
||13||ईश्वरोऽहं च सूत्रात्मा विराडात्माहमस्मि च ।
ब्रह्माहं विष्णुरुद्रौ च गौरी ब्राह्मी च वैष्णावी
sūryo'haṃ tārakāścāhaṃ tārakeśastathāsmyaham |
paśupakṣisvarūpāhaṃ cāṇḍālo'haṃ ca taskaraḥ
||14||सूर्योऽहं तारकाश्चाहं तारकेशस्तथास्म्यहम् ।
पशुपक्षिस्वरूपाहं चाण्डालोऽहं च तस्करः
vyādho'haṃ krūrakarmāhaṃ satkarmāhaṃ mahājanaḥ |
strīpunnapuṃsakākāro'pyahameva na saṃśayaḥ
||15||व्याधोऽहं क्रूरकर्माहं सत्कर्माहं महाजनः ।
स्त्रीपुन्नपुंसकाकारोऽप्यहमेव न संशयः
yacca kiñcitkvacidvastu dṛśyate śrūyate'pi vā |
antarbahiśca tatsarvaṃ vyāpyāhaṃ sarvadā sthitā
||16||यच्च किञ्चित्क्वचिद्वस्तु दृश्यते श्रूयतेऽपि वा ।
अन्तर्बहिश्च तत्सर्वं व्याप्याहं सर्वदा स्थिता
na tadasti mayā tyaktaṃ vastu kiñciccarācaram |
yadyasti cettacchūnyaṃ syādvandhyāputropamaṃ hi tat
||17||न तदस्ति मया त्यक्तं वस्तु किञ्चिच्चराचरम् ।
यद्यस्ति चेत्तच्छून्यं स्याद्वन्ध्यापुत्रोपमं हि तत्
rajjuryathā sarpamālābhedairekā vibhāti hi |
tathaiveśādirūpeṇa bhāmyahaṃ nātra saṃśayaḥ
||18||रज्जुर्यथा सर्पमालाभेदैरेका विभाति हि ।
तथैवेशादिरूपेण भाम्यहं नात्र संशयः
adhiṣṭhānātirekeṇa kalpitaṃ tanna bhāsate |
tasmānmatsattayaivaitatsattāvānnānyathā bhavet
||19||अधिष्ठानातिरेकेण कल्पितं तन्न भासते ।
तस्मान्मत्सत्तयैवैतत्सत्तावान्नान्यथा भवेत्
himālaya uvāca
yathā vadasi deveśi samaṣṭyā''tmavapustvidam |
tathaiva draṣṭumicchāmi yadi devi kṛpā mayi
||20||यथा वदसि देवेशि समष्ट्याऽऽत्मवपुस्त्विदम् ।
तथैव द्रष्टुमिच्छामि यदि देवि कृपा मयि
vyāsa uvāca
iti tasya vacaḥ śrutvā sarve devāḥ saviṣṇavaḥ |
nanandurmuditātmānaḥ pūjayantaśca tadvacaḥ
||21||इति तस्य वचः श्रुत्वा सर्वे देवाः सविष्णवः ।
ननन्दुर्मुदितात्मानः पूजयन्तश्च तद्वचः
atha devamataṃ jñātvā bhaktakāmadughā śivā |
adarśayannijaṃ rūpaṃ bhaktakāmaprapūriṇī
||22||अथ देवमतं ज्ञात्वा भक्तकामदुघा शिवा ।
अदर्शयन्निजं रूपं भक्तकामप्रपूरिणी
apaśyaṃste mahādevyā virāḍrūpaṃ parātparam |
dyaurmastakaṃ bhavedyasya candrasūryau ca cakṣuṣī
||23||अपश्यंस्ते महादेव्या विराड्रूपं परात्परम् ।
द्यौर्मस्तकं भवेद्यस्य चन्द्रसूर्यौ च चक्षुषी
diśaḥ śrotre vaco devāḥ prāṇo vāyuḥ prakīrtitaḥ |
viśvaṃ hṛdayamityāhuḥ pṛthivī jaghanaṃ smṛtam
||24||दिशः श्रोत्रे वचो देवाः प्राणो वायुः प्रकीर्तितः ।
विश्वं हृदयमित्याहुः पृथिवी जघनं स्मृतम्
nabhastalaṃ nābhisaro jyotiścakramuraḥsthalam |
maharlokastu grīvā syājjanoloko mukhaṃ smṛtam
||25||नभस्तलं नाभिसरो ज्योतिश्चक्रमुरःस्थलम् ।
महर्लोकस्तु ग्रीवा स्याज्जनोलोको मुखं स्मृतम्
tapoloko rarāṭistu satyalokādadhaḥ sthitaḥ |
indrādayo bāhavaḥ syuḥ śabdaḥ śrotraṃ maheśituḥ
||26||तपोलोको रराटिस्तु सत्यलोकादधः स्थितः ।
इन्द्रादयो बाहवः स्युः शब्दः श्रोत्रं महेशितुः
nāsatyadasrau nāse sto gandho ghrāṇaṃ smṛto budhaiḥ |
mukhamagniḥ samākhyāto divārātrī ca pakṣmaṇī
||27||नासत्यदस्रौ नासे स्तो गन्धो घ्राणं स्मृतो बुधैः ।
मुखमग्निः समाख्यातो दिवारात्री च पक्ष्मणी
brahmasthānaṃ bhrūvijṛmbho'pyāpastāluḥ prkīrtitāḥ |
raso jihvā samākhyātā yamo daṃṣṭrāḥ prakīrtitāḥ
||28||ब्रह्मस्थानं भ्रूविजृम्भोऽप्यापस्तालुः प्र्कीर्तिताः ।
रसो जिह्वा समाख्याता यमो दंष्ट्राः प्रकीर्तिताः
dantāḥ snehakalā yasya hāso māyā prakīrtitā |
sargastvapāṅgamokṣaḥ syād vrīḍordhvoṣṭho maheśituḥ
||29||दन्ताः स्नेहकला यस्य हासो माया प्रकीर्तिता ।
सर्गस्त्वपाङ्गमोक्षः स्याद् व्रीडोर्ध्वोष्ठो महेशितुः
lobhaḥ syādadharoṣṭho'syādharmamārgastu pṛṣṭhabhūḥ |
prajāpatiśca meḍhraṃ syādyaḥ sraṣṭā jagatītale
||30||लोभः स्यादधरोष्ठोऽस्याधर्ममार्गस्तु पृष्ठभूः ।
प्रजापतिश्च मेढ्रं स्याद्यः स्रष्टा जगतीतले
kukṣiḥ samudrā girayo'sthīni devyā maheśituḥ |
nadyo nāḍyaḥ samākhyātā vṛkṣāḥ keśāḥ prakīrtitāḥ
||31||कुक्षिः समुद्रा गिरयोऽस्थीनि देव्या महेशितुः ।
नद्यो नाड्यः समाख्याता वृक्षाः केशाः प्रकीर्तिताः
kaumārayauvanajarā vayo'sya gatiruttamā |
balāhakāstu keśāḥ syuḥ sandhye te vāsasī vibho
||32||कौमारयौवनजरा वयोऽस्य गतिरुत्तमा ।
बलाहकास्तु केशाः स्युः सन्ध्ये ते वाससी विभो
rājañchrījagadambāyāścandramāstu manaḥ smṛtaḥ |
vijñānaśaktistu harī rudro'ntaḥkaraṇaṃ smṛtam
||33||राजञ्छ्रीजगदम्बायाश्चन्द्रमास्तु मनः स्मृतः ।
विज्ञानशक्तिस्तु हरी रुद्रोऽन्तःकरणं स्मृतम्
aśvā hi jātayaḥ sarvāḥ śroṇideśe sthitā vibhoḥ |
atalādimahālokāḥ kaṭyadhobhāgatāṃ gatāḥ
||34||अश्वा हि जातयः सर्वाः श्रोणिदेशे स्थिता विभोः ।
अतलादिमहालोकाः कट्यधोभागतां गताः
etādṛśaṃ mahārūpaṃ dadṛśuḥ surapuṅgavāḥ |
jvālāmālāsahasrāḍhyaṃ lelihānaṃ ca jihvayā
||35||एतादृशं महारूपं ददृशुः सुरपुङ्गवाः ।
ज्वालामालासहस्राढ्यं लेलिहानं च जिह्वया
daṃṣṭrākaṭakaṭārāvaṃ vamantaṃ vahnimakṣibhiḥ |
nānāyudhadharaṃ vīraṃ brahmakṣatraudanaṃ ca yat
||36||दंष्ट्राकटकटारावं वमन्तं वह्निमक्षिभिः ।
नानायुधधरं वीरं ब्रह्मक्षत्रौदनं च यत्
sahasraśīrṣanayanaṃ sahasracaraṇaṃ tathā |
koṭisūryapratīkāśaṃ vidyutkoṭisamaprabham
||37||सहस्रशीर्षनयनं सहस्रचरणं तथा ।
कोटिसूर्यप्रतीकाशं विद्युत्कोटिसमप्रभम्
bhayaṅkaraṃ mahāghoraṃ hṛdakṣṇostrāsakārakam |
dadṛśuste surāḥ sarve hāhākāraṃ ca cakrire
||38||भयङ्करं महाघोरं हृदक्ष्णोस्त्रासकारकम् ।
ददृशुस्ते सुराः सर्वे हाहाकारं च चक्रिरे
vikampamānahṛdayā mūrcchāmāpurduratyayām |
smaraṇaṃ ca gataṃ teṣāṃ jagadambeyamityapi
||39||विकम्पमानहृदया मूर्च्छामापुर्दुरत्ययाम् ।
स्मरणं च गतं तेषां जगदम्बेयमित्यपि
atha te ye sthitā vedāścaturdikṣu mahāvibhoḥ |
bodhayāmāsuratyugraṃ mūrchāto mūrcchitānsurān
||40||अथ ते ये स्थिता वेदाश्चतुर्दिक्षु महाविभोः ।
बोधयामासुरत्युग्रं मूर्छातो मूर्च्छितान्सुरान्
atha te dhairyamālambya labdhvā ca śrutimuttamām |
premāśrupūrṇanayanā ruddhakaṇṭhāstu nirjarāḥ
||41||अथ ते धैर्यमालम्ब्य लब्ध्वा च श्रुतिमुत्तमाम् ।
प्रेमाश्रुपूर्णनयना रुद्धकण्ठास्तु निर्जराः
bāṣpagadgadayā vācā stotuṃ samupacakrire |
devā ūcuḥ |
aparādhaṃ kṣamasvāmba pāhi dīnāṃstvadudbhavān
||42||बाष्पगद्गदया वाचा स्तोतुं समुपचक्रिरे ।
देवा ऊचुः ।
अपराधं क्षमस्वाम्ब पाहि दीनांस्त्वदुद्भवान्
kopaṃ saṃhara deveśi sabhayā rūpadarśanāt |
kā te stutiḥ prakartavyā pāmarairnirjarairiha
||43||कोपं संहर देवेशि सभया रूपदर्शनात् ।
का ते स्तुतिः प्रकर्तव्या पामरैर्निर्जरैरिह
svasyāpyajñeya evāsau yāvānyaśca svavikramaḥ |
tadarvāgjāyamānānāṃ kathaṃ sa viṣayo bhavet
||44||स्वस्याप्यज्ञेय एवासौ यावान्यश्च स्वविक्रमः ।
तदर्वाग्जायमानानां कथं स विषयो भवेत्
namaste bhuvaneśāni namaste praṇavātmike |
sarvavedāntasaṃsiddhe namo hrīṅkāramūrtaye
||45||नमस्ते भुवनेशानि नमस्ते प्रणवात्मिके ।
सर्ववेदान्तसंसिद्धे नमो ह्रीङ्कारमूर्तये
yasmādagniḥ samutpanno yasmātsūryaśca candramāḥ |
yasmādoṣadhayaḥ sarvāstasmai sarvātmane namaḥ
||46||यस्मादग्निः समुत्पन्नो यस्मात्सूर्यश्च चन्द्रमाः ।
यस्मादोषधयः सर्वास्तस्मै सर्वात्मने नमः
yasmācca devāḥ sambhūtāḥ sādhyāḥ pakṣiṇa eva ca |
paśavaśca manuṣyāśca tasmai sarvātmane namaḥ
||47||यस्माच्च देवाः सम्भूताः साध्याः पक्षिण एव च ।
पशवश्च मनुष्याश्च तस्मै सर्वात्मने नमः
prāṇāpānau vrīhiyavau tapaḥ śraddhā ṛtaṃ tathā |
brahmacaryaṃ vidhiścaiva yasmāttasmai namo namaḥ
||48||प्राणापानौ व्रीहियवौ तपः श्रद्धा ऋतं तथा ।
ब्रह्मचर्यं विधिश्चैव यस्मात्तस्मै नमो नमः
sapta prāṇārciṣo yasmātsamidhaḥ sapta eva ca |
homāḥ sapta tathā lokāstasmai sarvātmane namaḥ
||49||सप्त प्राणार्चिषो यस्मात्समिधः सप्त एव च ।
होमाः सप्त तथा लोकास्तस्मै सर्वात्मने नमः
yasmātsamudrā girayaḥ sindhavaḥ pracaranti ca |
yasmādoṣadhayaḥ sarvā rasāstasmai namo namaḥ
||50||यस्मात्समुद्रा गिरयः सिन्धवः प्रचरन्ति च ।
यस्मादोषधयः सर्वा रसास्तस्मै नमो नमः
yasmādyajñaḥ samudbhūto dīkṣā yūpaśca dakṣiṇāḥ |
ṛco yajūṃṣi sāmāni tasmai sarvātmane namaḥ
||51||यस्माद्यज्ञः समुद्भूतो दीक्षा यूपश्च दक्षिणाः ।
ऋचो यजूंषि सामानि तस्मै सर्वात्मने नमः
namaḥ purastātpṛṣṭhe ca namaste pārśvayordvayoḥ |
adha ūrdhvaṃ caturdikṣu mātarbhūyo namo namaḥ
||52||नमः पुरस्तात्पृष्ठे च नमस्ते पार्श्वयोर्द्वयोः ।
अध ऊर्ध्वं चतुर्दिक्षु मातर्भूयो नमो नमः
upasaṃhara deveśi rūpametadalaukikam |
tadeva darśayāsmākaṃ rūpaṃ sundarasundaram
||53||उपसंहर देवेशि रूपमेतदलौकिकम् ।
तदेव दर्शयास्माकं रूपं सुन्दरसुन्दरम्
vyāsa uvāca
iti bhītānsurāndṛṣṭvā jagadambā kṛpārṇavā |
saṃhṛtya rūpaṃ ghoraṃ taddarśayāmāsa sundaram
||54||इति भीतान्सुरान्दृष्ट्वा जगदम्बा कृपार्णवा ।
संहृत्य रूपं घोरं तद्दर्शयामास सुन्दरम्
pāśāṅkuśavarābhītidharaṃ sarvāṅgakomalam |
karuṇāpūrṇanayanaṃ mandasmitamukhāmbujam
||55||पाशाङ्कुशवराभीतिधरं सर्वाङ्गकोमलम् ।
करुणापूर्णनयनं मन्दस्मितमुखाम्बुजम्
dṛṣṭvā tatsundaraṃ rūpaṃ tadā bhītivivarjitāḥ |
śāntacittāḥ praṇemuste harṣagadgadaniḥsvanāḥ
||56||दृष्ट्वा तत्सुन्दरं रूपं तदा भीतिविवर्जिताः ।
शान्तचित्ताः प्रणेमुस्ते हर्षगद्गदनिःस्वनाः
iti śrīdevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ saptamaskandhe śrīdevīvirāḍrūpadarśanasahitaṃ devakṛtatatstavavarṇanaṃ nāma trayastriṃśo'dhyāyaḥ || 33 ||