triśaṅkūpākhyānavarṇanam
evaṃ prabodhitaḥ pitrā triśaṅkuḥ praṇato nṛpaḥ |
tatheti pitaraṃ prāha premagadgadayā girā
||1||एवं प्रबोधितः पित्रा त्रिशङ्कुः प्रणतो नृपः ।
तथेति पितरं प्राह प्रेमगद्गदया गिरा
viprānāhūya mantrajñānvedaśāstraviśāradān |
abhiṣekāya sambhārān kārayāmāsa satvaram
||2||विप्रानाहूय मन्त्रज्ञान्वेदशास्त्रविशारदान् ।
अभिषेकाय सम्भारान् कारयामास सत्वरम्
salilaṃ sarvatīrthānāṃ samānāyya viśāṃpatiḥ |
prakṛtīśca samāhūya sāmantānbhūpatīṃstathā
||3||सलिलं सर्वतीर्थानां समानाय्य विशांपतिः ।
प्रकृतीश्च समाहूय सामन्तान्भूपतींस्तथा
puṇye'hni vidhivattasmai dadāvāsanamuttamam |
abhiṣicya sutaṃ rājye triśaṅkuṃ vidhivatpitā
||4||पुण्येऽह्नि विधिवत्तस्मै ददावासनमुत्तमम् ।
अभिषिच्य सुतं राज्ये त्रिशङ्कुं विधिवत्पिता
tṛtīyamāśramaṃ puṇyaṃ jagrāha bhāryayā yutaḥ |
vane tripathagākūle cacāra duścaraṃ tapaḥ
||5||तृतीयमाश्रमं पुण्यं जग्राह भार्यया युतः ।
वने त्रिपथगाकूले चचार दुश्चरं तपः
kāle prāpte yayau svargaṃ pūjitastridaśairapi |
indrāsanasamīpastho rarāja ravivatsadā
||6||काले प्राप्ते ययौ स्वर्गं पूजितस्त्रिदशैरपि ।
इन्द्रासनसमीपस्थो रराज रविवत्सदा
rājovāca pūrvaṃ bhagavatā proktaṃ kathāyogena sāmpratam |
satyavrato vasiṣṭhena śapto dogdhrīvadhātkila
||7||राजोवाच पूर्वं भगवता प्रोक्तं कथायोगेन साम्प्रतम् ।
सत्यव्रतो वसिष्ठेन शप्तो दोग्ध्रीवधात्किल
kupitene piśācatvaṃ prāpito guruṇā tataḥ |
kathaṃ muktaḥ piśācatvādityetatsaṃśayaḥ prabho
||8||कुपितेने पिशाचत्वं प्रापितो गुरुणा ततः ।
कथं मुक्तः पिशाचत्वादित्येतत्संशयः प्रभो
na siṃhāsanayogyo hi bhavecchāpasamanvitaḥ |
muninā mocitaḥ śāpātkenānyena ca karmaṇā
||9||न सिंहासनयोग्यो हि भवेच्छापसमन्वितः ।
मुनिना मोचितः शापात्केनान्येन च कर्मणा
etanme brūhi viprarṣe śāpamokṣaṇakāraṇam |
ānītastu kathaṃ pitrā svagṛhe tādṛśākṛtiḥ
||10||एतन्मे ब्रूहि विप्रर्षे शापमोक्षणकारणम् ।
आनीतस्तु कथं पित्रा स्वगृहे तादृशाकृतिः
vyāsa uvāca
vasiṣṭhena ca śapto'sau sadyaḥ paiśācatāṃ gataḥ |
durveṣaścātidurdharṣaḥ sarvalokabhayaṅkaraḥ
||11||वसिष्ठेन च शप्तोऽसौ सद्यः पैशाचतां गतः ।
दुर्वेषश्चातिदुर्धर्षः सर्वलोकभयङ्करः
yadaivopāsitā devī bhaktyā satyavratena ha |
tayā prasannayā rājan divyadehaḥ kṛtaḥ kṣaṇāt
||12||यदैवोपासिता देवी भक्त्या सत्यव्रतेन ह ।
तया प्रसन्नया राजन् दिव्यदेहः कृतः क्षणात्
piśācatvaṃ gataṃ tasya pāpaṃ caiva kṣayaṃ gatam |
vipāpmā cātitejasvī sambhūtastatkṛpāmṛtāt
||13||पिशाचत्वं गतं तस्य पापं चैव क्षयं गतम् ।
विपाप्मा चातितेजस्वी सम्भूतस्तत्कृपामृतात्
vasiṣṭho'pi prasannātmā jātaḥ śaktiprasādataḥ |
pitāpi ca babhūvāsya premayuktastvanugrahāt
||14||वसिष्ठोऽपि प्रसन्नात्मा जातः शक्तिप्रसादतः ।
पितापि च बभूवास्य प्रेमयुक्तस्त्वनुग्रहात्
rājyaṃ śaśāsa dharmātmā mṛte pitari pārthivaḥ |
īje ca vividhairyajñairdevadevīṃ sanātanīm
||15||राज्यं शशास धर्मात्मा मृते पितरि पार्थिवः ।
ईजे च विविधैर्यज्ञैर्देवदेवीं सनातनीम्
tasya putro babhūvātha hariścandraḥ suśobhanaḥ |
lakṣaṇaiḥ śāstranirdiṣṭaiḥ saṃyutaścātisundaraḥ
||16||तस्य पुत्रो बभूवाथ हरिश्चन्द्रः सुशोभनः ।
लक्षणैः शास्त्रनिर्दिष्टैः संयुतश्चातिसुन्दरः
yuvarājaṃ sutaṃ kṛtvā triśaṅkuḥ pṛthivīpatiḥ |
mānuṣeṇa śarīreṇa svargaṃ bhoktuṃ mano dadhe
||17||युवराजं सुतं कृत्वा त्रिशङ्कुः पृथिवीपतिः ।
मानुषेण शरीरेण स्वर्गं भोक्तुं मनो दधे
vasiṣṭhasyāśramaṃ gatvā praṇamya vidhivannṛpaḥ |
uvāca vacanaṃ prītaḥ kṛtāñjalipuṭastadā
||18||वसिष्ठस्याश्रमं गत्वा प्रणम्य विधिवन्नृपः ।
उवाच वचनं प्रीतः कृताञ्जलिपुटस्तदा
rājovāca
brahmaputra mahābhāga sarvamantraviśārada |
vijñaptiṃ me sumanasā śrotumarhasi tāpasa
||19||ब्रह्मपुत्र महाभाग सर्वमन्त्रविशारद ।
विज्ञप्तिं मे सुमनसा श्रोतुमर्हसि तापस
icchā me'dya samutpannā svargalokasukhāya ca |
anenaiva śarīreṇa bhogānbhoktumamānuṣān
||20||इच्छा मेऽद्य समुत्पन्ना स्वर्गलोकसुखाय च ।
अनेनैव शरीरेण भोगान्भोक्तुममानुषान्
apsarobhiśca saṃvāsaḥ krīḍituṃ nandane vane |
devagandharvagānaṃ ca śrotavyaṃ madhuraṃ kila
||21||अप्सरोभिश्च संवासः क्रीडितुं नन्दने वने ।
देवगन्धर्वगानं च श्रोतव्यं मधुरं किल
yājaya tvaṃ makhenāśu tādṛśena mahāmune |
yathānena śarīreṇa vase lokaṃ triviṣṭapam
||22||याजय त्वं मखेनाशु तादृशेन महामुने ।
यथानेन शरीरेण वसे लोकं त्रिविष्टपम्
samartho'si muniśreṣṭha kuru kāryaṃ mamādhunā |
prāpayāśu makhaṃ kṛtvā devalokaṃ durāsadam
||23||समर्थोऽसि मुनिश्रेष्ठ कुरु कार्यं ममाधुना ।
प्रापयाशु मखं कृत्वा देवलोकं दुरासदम्
vasiṣṭha uvāca
rājan mānuṣadehena svarge vāsaḥ sudurlabhaḥ |
mṛtasya hi dhruvaṃ svargaḥ kathitaḥ puṇyakarmaṇā
||24||राजन् मानुषदेहेन स्वर्गे वासः सुदुर्लभः ।
मृतस्य हि ध्रुवं स्वर्गः कथितः पुण्यकर्मणा
tasmād bibhemi sarvajña durlabhācca manorathāt |
apsarobhiśca saṃvāso jīvamānasya durlabhaḥ
||25||तस्माद् बिभेमि सर्वज्ञ दुर्लभाच्च मनोरथात् ।
अप्सरोभिश्च संवासो जीवमानस्य दुर्लभः
kuru yajñānmahābhāga mṛtaḥ svargamavāpsyasi |
vyāsa uvāca |
ityākarṇya vacastasya rājā paramadurmanāḥ
||26||कुरु यज्ञान्महाभाग मृतः स्वर्गमवाप्स्यसि ।
व्यास उवाच ।
इत्याकर्ण्य वचस्तस्य राजा परमदुर्मनाः
uvāca vacanaṃ bhūyo vasiṣṭhaṃ pūrvaroṣitam |
na tvaṃ yājayase brahman garvāveśācca māṃ yadi
||27||उवाच वचनं भूयो वसिष्ठं पूर्वरोषितम् ।
न त्वं याजयसे ब्रह्मन् गर्वावेशाच्च मां यदि
anyaṃ purohitaṃ kṛtvā yakṣye'haṃ kila sāmpratam |
tacchrutvā vacanaṃ tasya vasiṣṭhaḥ kopasaṃyutaḥ
||28||अन्यं पुरोहितं कृत्वा यक्ष्येऽहं किल साम्प्रतम् ।
तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य वसिष्ठः कोपसंयुतः
śaśāpa bhūpatiṃ ceti cāṇḍālo bhava durmate |
anena tvaṃ śarīreṇa śvapaco bhava satvaram
||29||शशाप भूपतिं चेति चाण्डालो भव दुर्मते ।
अनेन त्वं शरीरेण श्वपचो भव सत्वरम्
svargakṛntana pāpiṣṭha surabhīvadhadūṣita |
brahmapatnīharocchinna dharmamārgavidūṣaka
||30||स्वर्गकृन्तन पापिष्ठ सुरभीवधदूषित ।
ब्रह्मपत्नीहरोच्छिन्न धर्ममार्गविदूषक
na te svargagatiḥ pāpa mṛtasyāpi kathañcana |
vyāsa uvāca |
ityukto guruṇā rājaṃstriśaṅkustatkṣaṇādapi
||31||न ते स्वर्गगतिः पाप मृतस्यापि कथञ्चन ।
व्यास उवाच ।
इत्युक्तो गुरुणा राजंस्त्रिशङ्कुस्तत्क्षणादपि
tatra tena śarīreṇa babhūva śvapacākṛtiḥ |
kuṇḍale'śmamaye vāpi jāte tasya ca tatkṣaṇāt
||32||तत्र तेन शरीरेण बभूव श्वपचाकृतिः ।
कुण्डलेऽश्ममये वापि जाते तस्य च तत्क्षणात्
dehe candanagandhaśca vigandho hyabhavattadā |
nīlavarṇe'tha sañjāte divye pītāmbare tanau
||33||देहे चन्दनगन्धश्च विगन्धो ह्यभवत्तदा ।
नीलवर्णेऽथ सञ्जाते दिव्ये पीताम्बरे तनौ
rājavarṇo'bhavaddehaḥ śāpāttasya mahātmanaḥ |
śaktyupāsakaroṣeṇa phalametadabhūnnṛpa
||34||राजवर्णोऽभवद्देहः शापात्तस्य महात्मनः ।
शक्त्युपासकरोषेण फलमेतदभून्नृप
tasmācchrīśaktibhakto hi nāvamānyaḥ kadācana |
gāyatrījapaniṣṭho hi vasiṣṭho munisattamaḥ
||35||तस्माच्छ्रीशक्तिभक्तो हि नावमान्यः कदाचन ।
गायत्रीजपनिष्ठो हि वसिष्ठो मुनिसत्तमः
dṛṣṭvā nindyaṃ nijaṃ dehaṃ rājā duḥkhamavāptavān |
na jagāma gṛhe dīno vanamevābhito yayau
||36||दृष्ट्वा निन्द्यं निजं देहं राजा दुःखमवाप्तवान् ।
न जगाम गृहे दीनो वनमेवाभितो ययौ
cintayāmāsa duḥkhārtāstriśaṅkuḥ śokavihvalaḥ |
kiṃ karomi kva gacchāmi deho me'tīva ninditaḥ
||37||चिन्तयामास दुःखार्तास्त्रिशङ्कुः शोकविह्वलः ।
किं करोमि क्व गच्छामि देहो मेऽतीव निन्दितः
kartavyaṃ naiva paśyāmi yena me duḥkhasaṃkṣayaḥ |
gṛhe gacchāmi cetputraḥ pīḍito'dya bhaviṣyati
||38||कर्तव्यं नैव पश्यामि येन मे दुःखसंक्षयः ।
गृहे गच्छामि चेत्पुत्रः पीडितोऽद्य भविष्यति
bhāryāpi śvapacaṃ dṛṣṭvā nāṅgīkāraṃ kariṣyati |
sacivā nādariṣyanti vīkṣya māmīdṛśaṃ punaḥ
||39||भार्यापि श्वपचं दृष्ट्वा नाङ्गीकारं करिष्यति ।
सचिवा नादरिष्यन्ति वीक्ष्य मामीदृशं पुनः
jñātayo bandhuvargaśca saṅgato na bhajiṣyati |
sarvaistaktasya me nūnaṃ jīvitānmaraṇaṃ varam
||40||ज्ञातयो बन्धुवर्गश्च सङ्गतो न भजिष्यति ।
सर्वैस्तक्तस्य मे नूनं जीवितान्मरणं वरम्
viṣaṃ vā bhakṣayitvādya patitvā vā jalāśaye |
kṛtvā vā kaṇṭhapāśaṃ ca dehatyāgaṃ karomyaham
||41||विषं वा भक्षयित्वाद्य पतित्वा वा जलाशये ।
कृत्वा वा कण्ठपाशं च देहत्यागं करोम्यहम्
agnau vā jvalite dehaṃ juhomi vidhivad balāt |
kṛtvā vānaśanaṃ prāṇāṃstyajāmi dūṣitānbhṛśam
||42||अग्नौ वा ज्वलिते देहं जुहोमि विधिवद् बलात् ।
कृत्वा वानशनं प्राणांस्त्यजामि दूषितान्भृशम्
ātmahatyā bhavennūnaṃ punarjanmani janmani |
śvapacatvaṃ ca śāpaśca hatyādoṣādbhavedapi
||43||आत्महत्या भवेन्नूनं पुनर्जन्मनि जन्मनि ।
श्वपचत्वं च शापश्च हत्यादोषाद्भवेदपि
punarvicārya bhūpālaścetasā samacintayat |
ātmahatyā na kartavyā sarvathaiva mayādhunā
||44||पुनर्विचार्य भूपालश्चेतसा समचिन्तयत् ।
आत्महत्या न कर्तव्या सर्वथैव मयाधुना
bhoktavyaṃ svakṛtaṃ karma dehenānena kānane |
bhogenāsya vipākasya bhavitā sarvathā kṣayaḥ
||45||भोक्तव्यं स्वकृतं कर्म देहेनानेन कानने ।
भोगेनास्य विपाकस्य भविता सर्वथा क्षयः
prārabdhakarmaṇāṃ bhogādanyathā na kṣayo bhavet |
tasmānmayātra bhoktavyaṃ kṛtaṃ karma śubhāśubham
||46||प्रारब्धकर्मणां भोगादन्यथा न क्षयो भवेत् ।
तस्मान्मयात्र भोक्तव्यं कृतं कर्म शुभाशुभम्
kurvanpuṇyāśramābhyāśe tīrthānāṃ sevanaṃ tathā |
smaraṇaṃ cāmbikāyāstu sādhūnāṃ sevanaṃ tathā
||47||कुर्वन्पुण्याश्रमाभ्याशे तीर्थानां सेवनं तथा ।
स्मरणं चाम्बिकायास्तु साधूनां सेवनं तथा
evaṃ karmakṣayaṃ nūnaṃ kariṣyāmi vane vasan |
bhāgyayogātkadācittu bhavetsādhusamāgamaḥ
||48||एवं कर्मक्षयं नूनं करिष्यामि वने वसन् ।
भाग्ययोगात्कदाचित्तु भवेत्साधुसमागमः
iti sañcintya manasā tyaktvā svanagaraṃ nṛpaḥ |
gaṅgātīre gataḥ kāmaṃ śocaṃstatraiva saṃsthitaḥ
||49||इति सञ्चिन्त्य मनसा त्यक्त्वा स्वनगरं नृपः ।
गङ्गातीरे गतः कामं शोचंस्तत्रैव संस्थितः
hariścandrastadā jñātvā pituḥ śāpasya kāraṇam |
duḥkhitaḥ sacivāṃstatra preṣayāmāsa pārthivaḥ
||50||हरिश्चन्द्रस्तदा ज्ञात्वा पितुः शापस्य कारणम् ।
दुःखितः सचिवांस्तत्र प्रेषयामास पार्थिवः
sacivāstatra gatvā''śu tamūcuḥ praśrayānvitāḥ |
praṇamya śvapacākāraṃ niḥśvasantaṃ muhurmuhuḥ
||51||सचिवास्तत्र गत्वाऽऽशु तमूचुः प्रश्रयान्विताः ।
प्रणम्य श्वपचाकारं निःश्वसन्तं मुहुर्मुहुः
rājan putreṇa te nūnaṃ preṣitānsamupāgatān |
avehi sacivāṃstvaṃ no hariścandrājñayā sthitān
||52||राजन् पुत्रेण ते नूनं प्रेषितान्समुपागतान् ।
अवेहि सचिवांस्त्वं नो हरिश्चन्द्राज्ञया स्थितान्
yuvarājasutaḥ prāha yattacchṛṇu narādhipa |
ānayadhvaṃ nṛpaṃ yūyaṃ sammānya pitaraṃ mama
||53||युवराजसुतः प्राह यत्तच्छृणु नराधिप ।
आनयध्वं नृपं यूयं सम्मान्य पितरं मम
tasmādrājan samāgaccha rājyaṃ prati gatavyathaḥ |
sevāṃ sarve kariṣyanti sacivāśca prajāstathā
||54||तस्माद्राजन् समागच्छ राज्यं प्रति गतव्यथः ।
सेवां सर्वे करिष्यन्ति सचिवाश्च प्रजास्तथा
guruṃ prasādayiṣyāmaḥ sa yathā tu dayeta vai |
prasanno'sau mahātejā duḥkhasyāntaṃ kariṣyati
||55||गुरुं प्रसादयिष्यामः स यथा तु दयेत वै ।
प्रसन्नोऽसौ महातेजा दुःखस्यान्तं करिष्यति
iti putreṇa te rājan kathitaṃ bahudhā kila |
tasmād gamanamevāśu rocatāṃ nijasadmani
||56||इति पुत्रेण ते राजन् कथितं बहुधा किल ।
तस्माद् गमनमेवाशु रोचतां निजसद्मनि
vyāsa uvāca
iti teṣāṃ nṛpaḥ śrutvā bhāṣitaṃ śvapacākṛtiḥ |
svagṛhaṃ gamanāyāsau na matiṃ kṛtavānataḥ
||57||इति तेषां नृपः श्रुत्वा भाषितं श्वपचाकृतिः ।
स्वगृहं गमनायासौ न मतिं कृतवानतः
tānuvāca tadā vākyaṃ vrajantu sacivāḥ puram |
gatvā puraṃ mahābhāgā bruvantu vacanācca me
||58||तानुवाच तदा वाक्यं व्रजन्तु सचिवाः पुरम् ।
गत्वा पुरं महाभागा ब्रुवन्तु वचनाच्च मे
nāgamiṣyāmyahaṃ putra kuru rājyamatandritaḥ |
mānayanbrāhmaṇāndevānyajanyajñairanekaśaḥ
||59||नागमिष्याम्यहं पुत्र कुरु राज्यमतन्द्रितः ।
मानयन्ब्राह्मणान्देवान्यजन्यज्ञैरनेकशः
nāhaṃ śvapacaveṣeṇa garhitena mahātmabhiḥ |
āgamiṣyāmyayodhyāyāṃ sarve gacchantu mā ciram
||60||नाहं श्वपचवेषेण गर्हितेन महात्मभिः ।
आगमिष्याम्ययोध्यायां सर्वे गच्छन्तु मा चिरम्
putraṃ siṃhāsane sthāpya hariścandraṃ mahābalam |
kurvantu rājyakarmāṇi yūyaṃ tatra mamājñayā
||61||पुत्रं सिंहासने स्थाप्य हरिश्चन्द्रं महाबलम् ।
कुर्वन्तु राज्यकर्माणि यूयं तत्र ममाज्ञया
ityādiṣṭāstataste tu ruruduścāturā bhṛśam |
sacivā niryayustūrṇaṃ natvā taṃ ca vanāśramāt
||62||इत्यादिष्टास्ततस्ते तु रुरुदुश्चातुरा भृशम् ।
सचिवा निर्ययुस्तूर्णं नत्वा तं च वनाश्रमात्
ayodhyāyāmupāgatya puṇye'hni vidhipūrvakam |
abhiṣekaṃ tadā cakrurhariścandrasya mūrdhni te
||63||अयोध्यायामुपागत्य पुण्येऽह्नि विधिपूर्वकम् ।
अभिषेकं तदा चक्रुर्हरिश्चन्द्रस्य मूर्ध्नि ते
abhiṣiktastu tejasvī sacivaiśca nṛpājñayā |
rājyaṃ cakāra dharmiṣṭhaḥ pitaraṃ cintayanbhṛśam
||64||अभिषिक्तस्तु तेजस्वी सचिवैश्च नृपाज्ञया ।
राज्यं चकार धर्मिष्ठः पितरं चिन्तयन्भृशम्
iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ saptamaskandhe triśaṅkūpākhyānavarṇanaṃ nāma dvādaśo'dhyāyaḥ || 12 ||