hariścandropākhyānavarṇanam
hariścandra uvāca
adattvā te hiraṇyaṃ vai na kariṣyāmi bhojanam |
pratijñā me muniśreṣṭha viṣādaṃ tyaja suvrata
||1||अदत्त्वा ते हिरण्यं वै न करिष्यामि भोजनम् ।
प्रतिज्ञा मे मुनिश्रेष्ठ विषादं त्यज सुव्रत
sūryavaṃśasamudbhūtaḥ kṣatriyo'haṃ mahīpatiḥ |
rājasūyasya yajñasya kartā vāñchitado nṛṣu
||2||सूर्यवंशसमुद्भूतः क्षत्रियोऽहं महीपतिः ।
राजसूयस्य यज्ञस्य कर्ता वाञ्छितदो नृषु
kathaṃ karomi nākāraṃ svāmindattvā yadṛcchayā |
avaśyameva dātavyamṛṇaṃ te dvijasattama
||3||कथं करोमि नाकारं स्वामिन्दत्त्वा यदृच्छया ।
अवश्यमेव दातव्यमृणं ते द्विजसत्तम
svastho bhava pradāsyāmi suvarṇaṃ manasepsitam |
kañcitkālaṃ pratīkṣasva yāvatprāpsyāmyahaṃ dhanam
||4||स्वस्थो भव प्रदास्यामि सुवर्णं मनसेप्सितम् ।
कञ्चित्कालं प्रतीक्षस्व यावत्प्राप्स्याम्यहं धनम्
viśvāmitra uvāca
kutaste bhavitā rājan dhanaprāptirataḥ param |
gataṃ rājyaṃ tathā kośo balaṃ caivārthasādhanam
||5||कुतस्ते भविता राजन् धनप्राप्तिरतः परम् ।
गतं राज्यं तथा कोशो बलं चैवार्थसाधनम्
vṛthāśā te mahīpāla dhanārthe kiṃ karomyaham |
nirdhanaṃ tvāṃ ca lobhena pīḍayāmi kathaṃ nṛpa
||6||वृथाशा ते महीपाल धनार्थे किं करोम्यहम् ।
निर्धनं त्वां च लोभेन पीडयामि कथं नृप
tasmātkathaya bhūpāla na dāsyāmīti sāmpratam |
tyaktvā''śāṃ mahatīṃ kāmaṃ gacchāmyahamataḥ param
||7||तस्मात्कथय भूपाल न दास्यामीति साम्प्रतम् ।
त्यक्त्वाऽऽशां महतीं कामं गच्छाम्यहमतः परम्
yatheṣṭaṃ vraja rājendra bhāryāputrasamanvitaḥ |
suvarṇaṃ nāsti kiṃ tubhyaṃ dadāmīti vadādhunā
||8||यथेष्टं व्रज राजेन्द्र भार्यापुत्रसमन्वितः ।
सुवर्णं नास्ति किं तुभ्यं ददामीति वदाधुना
gacchanvākyamidaṃ śrutvā brāhmaṇasya ca bhūpatiḥ |
pratyuvāca muniṃ brahman dhairyaṃ kuru dadāmyaham
||9||गच्छन्वाक्यमिदं श्रुत्वा ब्राह्मणस्य च भूपतिः ।
प्रत्युवाच मुनिं ब्रह्मन् धैर्यं कुरु ददाम्यहम्
mama deho'sti bhāryāyāḥ purasya ca hyanāmayaḥ |
krītvā dehaṃ tu taṃ nūnamṛṇaṃ dāsyāmi te dvija
||10||मम देहोऽस्ति भार्यायाः पुरस्य च ह्यनामयः ।
क्रीत्वा देहं तु तं नूनमृणं दास्यामि ते द्विज
grāhakaṃ paśya viprendra vārāṇasyāṃ puri prabho |
dāsabhāvaṃ gamiṣyāmi sadāro'haṃ saputrakaḥ
||11||ग्राहकं पश्य विप्रेन्द्र वाराणस्यां पुरि प्रभो ।
दासभावं गमिष्यामि सदारोऽहं सपुत्रकः
gṛhāṇa kāñcanaṃ pūrṇaṃ sārdhaṃ bhāradvayaṃ mune |
maulyena dattvā sarvānnaḥ santuṣṭo bhava bhūdhara
||12||गृहाण काञ्चनं पूर्णं सार्धं भारद्वयं मुने ।
मौल्येन दत्त्वा सर्वान्नः सन्तुष्टो भव भूधर
iti bruvañjagāmātha saha patnyā sutānvitaḥ |
umayā kāntayā sārdhaṃ yatrāste śaṅkaraḥ svayam
||13||इति ब्रुवञ्जगामाथ सह पत्न्या सुतान्वितः ।
उमया कान्तया सार्धं यत्रास्ते शङ्करः स्वयम्
tāṃ dṛṣṭvā ca purīṃ ramyāṃ manaso hlādakāriṇīm |
uvāca sa kṛtārtho'smi purīṃ paśyansuvarcasam
||14||तां दृष्ट्वा च पुरीं रम्यां मनसो ह्लादकारिणीम् ।
उवाच स कृतार्थोऽस्मि पुरीं पश्यन्सुवर्चसम्
tato bhāgīrathīṃ prāpya snātvā devāditarpaṇam |
devārcanaṃ ca nirvartya kṛtavān digvilokanam
||15||ततो भागीरथीं प्राप्य स्नात्वा देवादितर्पणम् ।
देवार्चनं च निर्वर्त्य कृतवान् दिग्विलोकनम्
praviśya vasudhāpālo divyāṃ vārāṇasīṃ purīm |
naiṣā manuṣyabhukteti śūlapāṇeḥ parigrahaḥ
||16||प्रविश्य वसुधापालो दिव्यां वाराणसीं पुरीम् ।
नैषा मनुष्यभुक्तेति शूलपाणेः परिग्रहः
jagāma padbhyāṃ duḥkhārtaḥ saha patnyā samākulaḥ |
purīṃ praviśya sa nṛpo viśvāsamakarottadā
||17||जगाम पद्भ्यां दुःखार्तः सह पत्न्या समाकुलः ।
पुरीं प्रविश्य स नृपो विश्वासमकरोत्तदा
dadṛśe'tha muniśreṣṭhaṃ brāhmaṇaṃ dakṣiṇārthinam |
taṃ dṛṣṭvā samanuprāptaṃ vinayāvanato'bhavat
||18||ददृशेऽथ मुनिश्रेष्ठं ब्राह्मणं दक्षिणार्थिनम् ।
तं दृष्ट्वा समनुप्राप्तं विनयावनतोऽभवत्
prāha caivāñjaliṃ kṛtvā hariścandro mahāmunim |
ime prāṇāḥ sutaścāyaṃ priyā patnī mune mama
||19||प्राह चैवाञ्जलिं कृत्वा हरिश्चन्द्रो महामुनिम् ।
इमे प्राणाः सुतश्चायं प्रिया पत्नी मुने मम
yena te kṛtyamastyāśu gṛhāṇādya dvijottama |
yaccānyatkāryamasmābhistanmamākhyātumarhasi
||20||येन ते कृत्यमस्त्याशु गृहाणाद्य द्विजोत्तम ।
यच्चान्यत्कार्यमस्माभिस्तन्ममाख्यातुमर्हसि
viśvāmitra uvāca
pūrṇaḥ sa māso bhadraṃ te dīyatāṃ mama dakṣiṇā |
pūrvaṃ tasya nimittaṃ hi smaryate svavaco yadi
||21||पूर्णः स मासो भद्रं ते दीयतां मम दक्षिणा ।
पूर्वं तस्य निमित्तं हि स्मर्यते स्ववचो यदि
rājovāca
brahmannādyāpi sampūrṇo māso jñānatapobala |
tiṣṭhatyekadinārdhaṃ yattapratīkṣasva nāparam
||22||ब्रह्मन्नाद्यापि सम्पूर्णो मासो ज्ञानतपोबल ।
तिष्ठत्येकदिनार्धं यत्तप्रतीक्षस्व नापरम्
viśvāmitra uvāca
evamastu mahārāja āgamiṣyāmyahaṃ punaḥ |
śāpaṃ tava pradāsyāmi na cedadya prayacchasi
||23||एवमस्तु महाराज आगमिष्याम्यहं पुनः ।
शापं तव प्रदास्यामि न चेदद्य प्रयच्छसि
ityuktvātha yayau vipro rājā cācintayattadā |
kathamasmai prayacchāmi dakṣiṇā yā pratiśrutā
||24||इत्युक्त्वाथ ययौ विप्रो राजा चाचिन्तयत्तदा ।
कथमस्मै प्रयच्छामि दक्षिणा या प्रतिश्रुता
kutaḥ puṣṭāni mitrāṇi kutrārthaḥ sāmprataṃ mama |
pratigrahaḥ praduṣṭo me tatra yāñcā kathaṃ bhavet
||25||कुतः पुष्टानि मित्राणि कुत्रार्थः साम्प्रतं मम ।
प्रतिग्रहः प्रदुष्टो मे तत्र याञ्चा कथं भवेत्
rājñāṃ vṛttitrayaṃ proktaṃ dharmaśāstreṣu niścitam |
yadi prāṇānvimuñcāmi hyapradāya ca dakṣiṇām
||26||राज्ञां वृत्तित्रयं प्रोक्तं धर्मशास्त्रेषु निश्चितम् ।
यदि प्राणान्विमुञ्चामि ह्यप्रदाय च दक्षिणाम्
brahmasvahā kṛmiḥ pāpo bhaviṣyāmyadhamādhamaḥ |
athavā pretatāṃ yāsye vara evātmavikrayaḥ
||27||ब्रह्मस्वहा कृमिः पापो भविष्याम्यधमाधमः ।
अथवा प्रेततां यास्ये वर एवात्मविक्रयः
sūta uvāca
rājānaṃ vyākulaṃ dīnaṃ cintayānamadhomukham |
pratyuvāca tadā patnī bāṣpagadgadayā girā
||28||राजानं व्याकुलं दीनं चिन्तयानमधोमुखम् ।
प्रत्युवाच तदा पत्नी बाष्पगद्गदया गिरा
tyaja cintāṃ mahārāja svadharmamanupālaya |
pretavadvarjanīyo hi naraḥ satyabahiṣkṛtaḥ
||29||त्यज चिन्तां महाराज स्वधर्ममनुपालय ।
प्रेतवद्वर्जनीयो हि नरः सत्यबहिष्कृतः
nātaḥ parataraṃ dharmaṃ vadanti puruṣasya ca |
yādṛśaṃ puruṣavyāghra svasatyasyānupālanam
||30||नातः परतरं धर्मं वदन्ति पुरुषस्य च ।
यादृशं पुरुषव्याघ्र स्वसत्यस्यानुपालनम्
agnihotramadhītaṃ ca dānādyāḥ sakalāḥ kriyāḥ |
bhavanti tasya vaiphalyaṃ vākyaṃ yasyānṛtaṃ bhavet
||31||अग्निहोत्रमधीतं च दानाद्याः सकलाः क्रियाः ।
भवन्ति तस्य वैफल्यं वाक्यं यस्यानृतं भवेत्
satyamatyantamuditaṃ dharmaśāstreṣu dhīmatām |
tāraṇāyānṛtaṃ tadvatpātanāyākṛtātmanām
||32||सत्यमत्यन्तमुदितं धर्मशास्त्रेषु धीमताम् ।
तारणायानृतं तद्वत्पातनायाकृतात्मनाम्
śatāśvamedhānādṛtya rājasūyaṃ ca pārthivaḥ |
kṛtvā rājā sakṛtsvargādasatyavacanāccyutaḥ
||33||शताश्वमेधानादृत्य राजसूयं च पार्थिवः ।
कृत्वा राजा सकृत्स्वर्गादसत्यवचनाच्च्युतः
rājovāca
vaṃśavṛddhikaraścāyaṃ putrastiṣṭhati bālakaḥ |
ucyatāṃ vaktukāmāsi yadvākyaṃ gajagāmini
||34||वंशवृद्धिकरश्चायं पुत्रस्तिष्ठति बालकः ।
उच्यतां वक्तुकामासि यद्वाक्यं गजगामिनि
patnyuvāca
rājan mābhūdasatyaṃ te puṃsāṃ putraphalāḥ striyaḥ |
tanmāṃ pradāya vittena dehi viprāya dakṣiṇām
||35||राजन् माभूदसत्यं ते पुंसां पुत्रफलाः स्त्रियः ।
तन्मां प्रदाय वित्तेन देहि विप्राय दक्षिणाम्
vyāsa uvāca
etadvākyamupaśrutya yayau mohaṃ mahīpatiḥ |
pratilabhya ca saṃjñāṃ vai vilalāpātiduḥkhitaḥ
||36||एतद्वाक्यमुपश्रुत्य ययौ मोहं महीपतिः ।
प्रतिलभ्य च संज्ञां वै विललापातिदुःखितः
mahaddukhaḥmidaṃ bhadre yattvamevaṃ bravīṣi me |
kiṃ tava smitasaṃllāpā mama pāpasya vismṛtāḥ
||37||महद्दुखःमिदं भद्रे यत्त्वमेवं ब्रवीषि मे ।
किं तव स्मितसंल्लापा मम पापस्य विस्मृताः
hā hā tvayā kathaṃ yogyaṃ vaktumetacchucismite |
durvācyametadvacanaṃ kathaṃ vadasi bhāmini
||38||हा हा त्वया कथं योग्यं वक्तुमेतच्छुचिस्मिते ।
दुर्वाच्यमेतद्वचनं कथं वदसि भामिनि
ityuktvā nṛpatiśreṣṭho na dhīro dāravikraye |
nipapāta mahīpṛṣṭhe mūrcchayātipariplutaḥ
||39||इत्युक्त्वा नृपतिश्रेष्ठो न धीरो दारविक्रये ।
निपपात महीपृष्ठे मूर्च्छयातिपरिप्लुतः
śayānaṃ bhuvi taṃ dṛṣṭvā mūrcchayāpi mahīpatim |
uvācedaṃ sukaruṇaṃ rājaputrī suduḥkhitā
||40||शयानं भुवि तं दृष्ट्वा मूर्च्छयापि महीपतिम् ।
उवाचेदं सुकरुणं राजपुत्री सुदुःखिता
hā mahārāja kasyedamapadhyānādupāgatam |
yastvaṃ nipatito bhūmau raṅkavaccharaṇocitaḥ
||41||हा महाराज कस्येदमपध्यानादुपागतम् ।
यस्त्वं निपतितो भूमौ रङ्कवच्छरणोचितः
yenaiva koṭiśo vittaṃ viprāṇāmapavarjitam |
sa eva pṛthivīnātho bhuvi svapiti me patiḥ
||42||येनैव कोटिशो वित्तं विप्राणामपवर्जितम् ।
स एव पृथिवीनाथो भुवि स्वपिति मे पतिः
hā kaṣṭaṃ kiṃ tavānena kṛtaṃ daiva mahīkṣitā |
yadindropendratulyo'yaṃ nītaḥ pāpāmimāṃ daśām
||43||हा कष्टं किं तवानेन कृतं दैव महीक्षिता ।
यदिन्द्रोपेन्द्रतुल्योऽयं नीतः पापामिमां दशाम्
ityuktvā sāpi suśroṇī mūrcchitā nipapāta ha |
bharturduḥkhamahābhāreṇāsahyenātipīḍitā
||44||इत्युक्त्वा सापि सुश्रोणी मूर्च्छिता निपपात ह ।
भर्तुर्दुःखमहाभारेणासह्येनातिपीडिता
śiśurdṛṣṭvā kṣudhāviṣṭaḥ prāha vākyaṃ suduḥkhitaḥ |
tāta tāta pradehyannaṃ mātarme dehi bhojanam
||45||शिशुर्दृष्ट्वा क्षुधाविष्टः प्राह वाक्यं सुदुःखितः ।
तात तात प्रदेह्यन्नं मातर्मे देहि भोजनम्
kṣunme balavatī jātā jihvāgre me'tiśuṣyati
||46||क्षुन्मे बलवती जाता जिह्वाग्रे मेऽतिशुष्यति
iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ saptamaskandhe hariścandropākhyānavarṇanaṃ nāma viṃśo'dhyāyaḥ || 20 ||