varuṇakṛpayā śaivyāyāṃ putroptattivarṇanam
vyāsa uvāca
vicintya manasā kṛtyaṃ gādhisūnurmahātapāḥ |
prakalpya yajñasambhārānmunīnāmantrayattadā
||1||विचिन्त्य मनसा कृत्यं गाधिसूनुर्महातपाः ।
प्रकल्प्य यज्ञसम्भारान्मुनीनामन्त्रयत्तदा
munayastaṃ makhaṃ jñātvā viśvāmitranimantritāḥ |
nāgatāḥ sarva evaite vasiṣṭhena nivāritāḥ
||2||मुनयस्तं मखं ज्ञात्वा विश्वामित्रनिमन्त्रिताः ।
नागताः सर्व एवैते वसिष्ठेन निवारिताः
gādhisūnustadājñāya vimanāścātiduḥkhitaḥ |
ājagāmāśramaṃ tatra yatrāsau nṛpatiḥ sthitaḥ
||3||गाधिसूनुस्तदाज्ञाय विमनाश्चातिदुःखितः ।
आजगामाश्रमं तत्र यत्रासौ नृपतिः स्थितः
tamāha kauśikaḥ kruddho vasiṣṭhena nivāritāḥ |
nāgatāḥ brāhmaṇāḥ sarve yajñārthaṃ nṛpasattama
||4||तमाह कौशिकः क्रुद्धो वसिष्ठेन निवारिताः ।
नागताः ब्राह्मणाः सर्वे यज्ञार्थं नृपसत्तम
paśya me tapasaḥ siddhiṃ yathā tvāṃ surasadmani |
prāpayāmi mahārāja vāñchitaṃ te karomyaham
||5||पश्य मे तपसः सिद्धिं यथा त्वां सुरसद्मनि ।
प्रापयामि महाराज वाञ्छितं ते करोम्यहम्
ityuktvā jalamādāya hastena munisattamaḥ |
dadau puṇyaṃ tadā tasmai gāyatrījapasambhavam
||6||इत्युक्त्वा जलमादाय हस्तेन मुनिसत्तमः ।
ददौ पुण्यं तदा तस्मै गायत्रीजपसम्भवम्
dattvātha sukṛtaṃ rājñe tamuvāca mahīpatim |
yatheṣṭaṃ gaccha rājarṣe triviṣṭapamatandritaḥ
||7||दत्त्वाथ सुकृतं राज्ञे तमुवाच महीपतिम् ।
यथेष्टं गच्छ राजर्षे त्रिविष्टपमतन्द्रितः
puṇyena mama rājendra bahukālārjitena ca |
yāhi śakrapurīṃ prītaḥ svasti te'stu surālaye
||8||पुण्येन मम राजेन्द्र बहुकालार्जितेन च ।
याहि शक्रपुरीं प्रीतः स्वस्ति तेऽस्तु सुरालये
vyāsa uvāca
ityuktavati viprendre triśaṅkustarasā tataḥ |
utpapāta yathā pakṣī vegavāṃstapaso balāt
||9||इत्युक्तवति विप्रेन्द्रे त्रिशङ्कुस्तरसा ततः ।
उत्पपात यथा पक्षी वेगवांस्तपसो बलात्
utpatya gagane rājā gataḥ śakrapurīṃ yadā |
dṛṣṭo devagaṇaistatra krūraścāṇḍālaveṣabhāk
||10||उत्पत्य गगने राजा गतः शक्रपुरीं यदा ।
दृष्टो देवगणैस्तत्र क्रूरश्चाण्डालवेषभाक्
kathito'sau surendrāya ko'yamāyāti satvaraḥ |
gagane devavadvā yo durdarśaḥ śvapacākṛtiḥ
||11||कथितोऽसौ सुरेन्द्राय कोऽयमायाति सत्वरः ।
गगने देववद्वा यो दुर्दर्शः श्वपचाकृतिः
sahasotthāya śakrastamapaśyatpuruṣādhamam |
jñātvā triśaṅkumapi sa nirbhartsya tarasābravīt
||12||सहसोत्थाय शक्रस्तमपश्यत्पुरुषाधमम् ।
ज्ञात्वा त्रिशङ्कुमपि स निर्भर्त्स्य तरसाब्रवीत्
śvapaca kva samāyāsi devaloke jugupsitaḥ |
yāhi śīghraṃ tato bhūmau nātra sthātuṃ tvayocitam
||13||श्वपच क्व समायासि देवलोके जुगुप्सितः ।
याहि शीघ्रं ततो भूमौ नात्र स्थातुं त्वयोचितम्
ityuktaḥ skhalitaḥ svargācchakreṇāmitrakarśana |
nipapāta tadā rājā kṣīṇapuṇyo yathāmaraḥ
||14||इत्युक्तः स्खलितः स्वर्गाच्छक्रेणामित्रकर्शन ।
निपपात तदा राजा क्षीणपुण्यो यथामरः
punaścukrośa bhūpālo viśvāmitreti cāsakṛt |
patāmi rakṣa duḥkhārtaṃ svargāccalitamāśugam
||15||पुनश्चुक्रोश भूपालो विश्वामित्रेति चासकृत् ।
पतामि रक्ष दुःखार्तं स्वर्गाच्चलितमाशुगम्
tasya tatkranditaṃ rājan patitaḥ kauśiko muniḥ |
śrutvā tiṣṭheti hovāca patantaṃ vīkṣya bhūpatim
||16||तस्य तत्क्रन्दितं राजन् पतितः कौशिको मुनिः ।
श्रुत्वा तिष्ठेति होवाच पतन्तं वीक्ष्य भूपतिम्
vacanāttasya tatraiva sthito'sau gagane nṛpaḥ |
munestapaḥprabhāveṇa calito'pi surālayāt
||17||वचनात्तस्य तत्रैव स्थितोऽसौ गगने नृपः ।
मुनेस्तपःप्रभावेण चलितोऽपि सुरालयात्
viśvāmitro'pyapaḥ spṛṣṭvā cakāreṣṭiṃ suvistarām |
vidhātuṃ nūtanāṃ sṛṣṭiṃ svargalokaṃ dvitīyakam
||18||विश्वामित्रोऽप्यपः स्पृष्ट्वा चकारेष्टिं सुविस्तराम् ।
विधातुं नूतनां सृष्टिं स्वर्गलोकं द्वितीयकम्
tasyodyamaṃ tathā jñātvā tvaritastu śacīpatiḥ |
tatrājagāma sahasā muniṃ prati tu gādhijam
||19||तस्योद्यमं तथा ज्ञात्वा त्वरितस्तु शचीपतिः ।
तत्राजगाम सहसा मुनिं प्रति तु गाधिजम्
kiṃ brahman kriyate sādho kasmātkopasamākulaḥ |
alaṃ sṛṣṭyā muniśreṣṭha brūhi kiṃ karavāṇi te
||20||किं ब्रह्मन् क्रियते साधो कस्मात्कोपसमाकुलः ।
अलं सृष्ट्या मुनिश्रेष्ठ ब्रूहि किं करवाणि ते
viśvāmitra uvāca
svaṃ nivāsaṃ mahīpālaṃ cyutaṃ tvadbhuvanād vibho |
nayasva prītiyogena triśaṅkuṃ cātiduḥkhitam
||21||स्वं निवासं महीपालं च्युतं त्वद्भुवनाद् विभो ।
नयस्व प्रीतियोगेन त्रिशङ्कुं चातिदुःखितम्
vyāsa uvāca
tasya taṃ niścayaṃ jñātvā turāṣāḍatiśaṅkitaḥ |
tapobalaṃ viditvogramomityovāca vāsavaḥ
||22||तस्य तं निश्चयं ज्ञात्वा तुराषाडतिशङ्कितः ।
तपोबलं विदित्वोग्रमोमित्योवाच वासवः
divyadehaṃ nṛpaṃ kṛtvā vimānavarasaṃsthitam |
āpṛcchya kauśikaṃ śakro'gamannijapurīṃ tadā
||23||दिव्यदेहं नृपं कृत्वा विमानवरसंस्थितम् ।
आपृच्छ्य कौशिकं शक्रोऽगमन्निजपुरीं तदा
gate śakre tu vai svargaṃ triśaṅkusahite tataḥ |
viśvāmitraḥ sukhaṃ prāpya svāśrame susthiro'bhavat
||24||गते शक्रे तु वै स्वर्गं त्रिशङ्कुसहिते ततः ।
विश्वामित्रः सुखं प्राप्य स्वाश्रमे सुस्थिरोऽभवत्
hariścandro'tha tacchrutvā viśvāmitropakārakam |
pituḥ svargamanaṃ kāmaṃ mudito rājyamanvaśāt
||25||हरिश्चन्द्रोऽथ तच्छ्रुत्वा विश्वामित्रोपकारकम् ।
पितुः स्वर्गमनं कामं मुदितो राज्यमन्वशात्
ayodhyādhipatiḥ krīḍāṃ cakāra saha bhāryayā |
rūpayauvanacāturyayuktayā prītisaṃyutaḥ
||26||अयोध्याधिपतिः क्रीडां चकार सह भार्यया ।
रूपयौवनचातुर्ययुक्तया प्रीतिसंयुतः
atītakāle yuvatī na sā garbhavatī hyabhūt |
tadā cintāturo rājā babhūvātīva duḥkhitaḥ
||27||अतीतकाले युवती न सा गर्भवती ह्यभूत् ।
तदा चिन्तातुरो राजा बभूवातीव दुःखितः
vasiṣṭasyāśramaṃ gatvā praṇamya śirasā munim |
anapatyatvajāṃ cintāṃ gurave samavedayat
||28||वसिष्टस्याश्रमं गत्वा प्रणम्य शिरसा मुनिम् ।
अनपत्यत्वजां चिन्तां गुरवे समवेदयत्
daivajño'si bhavānkāmaṃ mantravidyāviśāradaḥ |
upāyaṃ kuru dharmajña santatermama mānada
||29||दैवज्ञोऽसि भवान्कामं मन्त्रविद्याविशारदः ।
उपायं कुरु धर्मज्ञ सन्ततेर्मम मानद
aputrasya gatirnāsti jānāsi dvijasattama |
kasmādupekṣase jānan duḥkhaṃ mama ca śaktimān
||30||अपुत्रस्य गतिर्नास्ति जानासि द्विजसत्तम ।
कस्मादुपेक्षसे जानन् दुःखं मम च शक्तिमान्
kalaviṃkāstvime dhanyā ye śiśuṃ lālayanti hi |
mandabhāgyo'hamaniśaṃ cintayāmi divāniśam
||31||कलविंकास्त्विमे धन्या ये शिशुं लालयन्ति हि ।
मन्दभाग्योऽहमनिशं चिन्तयामि दिवानिशम्
vyāsa uvāca
ityākarṇya munistasya nirvedamiśritaṃ vacaḥ |
sañcintya manasā samyak tamuvāca vidheḥ sutaḥ
||32||इत्याकर्ण्य मुनिस्तस्य निर्वेदमिश्रितं वचः ।
सञ्चिन्त्य मनसा सम्यक् तमुवाच विधेः सुतः
vasiṣṭha uvāca
satyaṃ brūhi mahārāja saṃsāre'sminna vidyate |
anapatyatvajaṃ duḥkhaṃ yattathā duḥkhamadbhutam
||33||सत्यं ब्रूहि महाराज संसारेऽस्मिन्न विद्यते ।
अनपत्यत्वजं दुःखं यत्तथा दुःखमद्भुतम्
tasmāttvamapi rājendra varuṇaṃ yādasāṃ patim |
samārādhaya yatnena sa te kāryaṃ kariṣyati
||34||तस्मात्त्वमपि राजेन्द्र वरुणं यादसां पतिम् ।
समाराधय यत्नेन स ते कार्यं करिष्यति
varuṇādadhiko nāsti devaḥ santānadāyakaḥ |
tamārādhaya dharmiṣṭha kāryasiddhirbhaviṣyati
||35||वरुणादधिको नास्ति देवः सन्तानदायकः ।
तमाराधय धर्मिष्ठ कार्यसिद्धिर्भविष्यति
daivaṃ puruṣakāraśca mānanīyāvimau nṛbhiḥ |
udyamena vinā kāryasiddhiḥ sañjāyate katham
||36||दैवं पुरुषकारश्च माननीयाविमौ नृभिः ।
उद्यमेन विना कार्यसिद्धिः सञ्जायते कथम्
nyāyatastu naraiḥ kārya udyamastattvadarśibhiḥ |
kṛte tasminbhavetsiddhirnānyathā nṛpasattama
||37||न्यायतस्तु नरैः कार्य उद्यमस्तत्त्वदर्शिभिः ।
कृते तस्मिन्भवेत्सिद्धिर्नान्यथा नृपसत्तम
iti tasya vacaḥ śrutvā guroramitatejasaḥ |
praṇamya niryayau rājā tapase kṛtaniścayaḥ
||38||इति तस्य वचः श्रुत्वा गुरोरमिततेजसः ।
प्रणम्य निर्ययौ राजा तपसे कृतनिश्चयः
gaṅgātīre śubhe sthāne kṛtapadmāsano nṛpaḥ |
dhyāyanpāśadharaṃ citte cacāra duścaraṃ tapaḥ
||39||गङ्गातीरे शुभे स्थाने कृतपद्मासनो नृपः ।
ध्यायन्पाशधरं चित्ते चचार दुश्चरं तपः
evaṃ tapasyatastasya pracetā dṛṣṭigocaraḥ |
kṛpayābhūnmahārāja prasannamukhapaṅkajaḥ
||40||एवं तपस्यतस्तस्य प्रचेता दृष्टिगोचरः ।
कृपयाभून्महाराज प्रसन्नमुखपङ्कजः
hariścandramuvācedaṃ vacanaṃ yādasāṃ patiḥ |
varaṃ varaya dharmajña tuṣṭo'smi tapasā tava
||41||हरिश्चन्द्रमुवाचेदं वचनं यादसां पतिः ।
वरं वरय धर्मज्ञ तुष्टोऽस्मि तपसा तव
rājovāca
anapatyo'smi deveśa putraṃ dehi sukhapradam |
ṛṇatrayāpahārārthamudyamo'yaṃ mayā kṛtaḥ
||42||अनपत्योऽस्मि देवेश पुत्रं देहि सुखप्रदम् ।
ऋणत्रयापहारार्थमुद्यमोऽयं मया कृतः
nṛpasya vacanaṃ śrutvā pragalbhaṃ duḥkhitasya ca |
smitapūrvaṃ tataḥ pāśī tamāha purāḥ sthitam
||43||नृपस्य वचनं श्रुत्वा प्रगल्भं दुःखितस्य च ।
स्मितपूर्वं ततः पाशी तमाह पुराः स्थितम्
varuṇa uvāca
putro yadi bhavedrājan guṇī manasi vāñchitaḥ |
siddhe kārye tataḥ paścātkiṃ kariṣyasi me priyam
||44||पुत्रो यदि भवेद्राजन् गुणी मनसि वाञ्छितः ।
सिद्धे कार्ये ततः पश्चात्किं करिष्यसि मे प्रियम्
yadi tvaṃ tena putreṇa māṃ yajethā viśaṅkitaḥ |
paśubandhena tenaiva dadāmi nṛpate varam
||45||यदि त्वं तेन पुत्रेण मां यजेथा विशङ्कितः ।
पशुबन्धेन तेनैव ददामि नृपते वरम्
rājovāca
deva me māstu vandhyatvaṃ yajiṣye'haṃ jalādhipa |
paśuṃ kṛtvā sutaṃ putraṃ satyametadbravīmi te
||46||देव मे मास्तु वन्ध्यत्वं यजिष्येऽहं जलाधिप ।
पशुं कृत्वा सुतं पुत्रं सत्यमेतद्ब्रवीमि ते
vandhyatve paramaṃ duḥkhamasahyaṃ bhuvi mānada |
śokāgniśamanaṃ nṝṇāṃ tasmāddehi sutaṃ śubham
||47||वन्ध्यत्वे परमं दुःखमसह्यं भुवि मानद ।
शोकाग्निशमनं नॄणां तस्माद्देहि सुतं शुभम्
varuṇa uvāca
bhaviṣyati sutaḥ kāmaṃ rājan gaccha gṛhāya vai |
satyaṃ tadvacanaṃ kāryaṃ yadbravīṣi mamāgrataḥ
||48||भविष्यति सुतः कामं राजन् गच्छ गृहाय वै ।
सत्यं तद्वचनं कार्यं यद्ब्रवीषि ममाग्रतः
vyāsa uvāca
ityukto varuṇenāsau hariścandro gṛhaṃ yayau |
bhāryāyai kathayāmāsa vṛttāntaṃ varadānajam
||49||इत्युक्तो वरुणेनासौ हरिश्चन्द्रो गृहं ययौ ।
भार्यायै कथयामास वृत्तान्तं वरदानजम्
tasya bhāryāśataṃ pūrṇaṃ babhūvātimanoharam |
paṭṭarājñī śubhā śaivyā dharmapatnī pativratā
||50||तस्य भार्याशतं पूर्णं बभूवातिमनोहरम् ।
पट्टराज्ञी शुभा शैव्या धर्मपत्नी पतिव्रता
kāle gate'tha sā garbhaṃ dadhāra varavarṇinī |
babhūva mudito rājā śrutvā dohadaceṣṭitam
||51||काले गतेऽथ सा गर्भं दधार वरवर्णिनी ।
बभूव मुदितो राजा श्रुत्वा दोहदचेष्टितम्
kārayāmāsa vidhivatsaṃskārānnṛpatistadā |
māse'tha daśame pūrṇe suṣuve sā śubhe dine
||52||कारयामास विधिवत्संस्कारान्नृपतिस्तदा ।
मासेऽथ दशमे पूर्णे सुषुवे सा शुभे दिने
tārāgrahabalopete putraṃ devasutopamam |
putre jāte nṛpaḥ snātvā brāhmaṇaiḥ pariveṣṭitaḥ
||53||ताराग्रहबलोपेते पुत्रं देवसुतोपमम् ।
पुत्रे जाते नृपः स्नात्वा ब्राह्मणैः परिवेष्टितः
cakāra jātakarmādau dadau dānāni bhūriśaḥ |
rājñaścātipramodo'bhūtputrajanmasamudbhavaḥ
||54||चकार जातकर्मादौ ददौ दानानि भूरिशः ।
राज्ञश्चातिप्रमोदोऽभूत्पुत्रजन्मसमुद्भवः
babhūva paramodāro dhanadhānyasamanvitaḥ |
viśeṣadānasaṃyukto gītavāditrasaṃkulaḥ
||55||बभूव परमोदारो धनधान्यसमन्वितः ।
विशेषदानसंयुक्तो गीतवादित्रसंकुलः
iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ saptamaskandhe varuṇakṛpayā śaivyāyāṃ putroptattivarṇanaṃ nāma caturdaśo'dhyāyaḥ || 14 ||