ikṣvākuvaṃśavarṇanam
janamejaya uvāca
saṃśayo'yaṃ mahān brahman vartate mama mānase |
brahmalokaṃ gato rājā revatīsaṃyutaḥ svayam
||1||संशयोऽयं महान् ब्रह्मन् वर्तते मम मानसे ।
ब्रह्मलोकं गतो राजा रेवतीसंयुतः स्वयम्
mayā pūrvaṃ śrutaṃ kṛtsnaṃ brāhmaṇebhyaḥ kathāntare |
brāhmaṇo brahmavicchānto brahmalokamavāpnuyāt
||2||मया पूर्वं श्रुतं कृत्स्नं ब्राह्मणेभ्यः कथान्तरे ।
ब्राह्मणो ब्रह्मविच्छान्तो ब्रह्मलोकमवाप्नुयात्
rājā kathaṃ gatastatra revatīsaṃyutaḥ svayam |
satyaloke'tiduṣprāpe bhūrlokāditi saṃśayaḥ
||3||राजा कथं गतस्तत्र रेवतीसंयुतः स्वयम् ।
सत्यलोकेऽतिदुष्प्रापे भूर्लोकादिति संशयः
mṛtaḥ svargamavāpnoti sarvaśāstreṣu nirṇayaḥ |
(mānuṣeṇa tu dehena brahmaloke gatiḥ katham |
) svargātpunaḥ kathaṃ loke mānuṣe jāyate gatiḥ
||4||मृतः स्वर्गमवाप्नोति सर्वशास्त्रेषु निर्णयः ।
(मानुषेण तु देहेन ब्रह्मलोके गतिः कथम् ।
) स्वर्गात्पुनः कथं लोके मानुषे जायते गतिः
etanme saṃsyayaṃ vidvaṃśchettumarhasi sāmpratam |
yathā rājā gatastatra praṣṭukāmaḥ prajāpatim
||5||एतन्मे संस्ययं विद्वंश्छेत्तुमर्हसि साम्प्रतम् ।
यथा राजा गतस्तत्र प्रष्टुकामः प्रजापतिम्
vyāsa uvāca
merostu śikhare rājan sarve lokāḥ pratiṣṭhitāḥ |
indraloko vahniloko yā ca saṃyaminī purī
||6||मेरोस्तु शिखरे राजन् सर्वे लोकाः प्रतिष्ठिताः ।
इन्द्रलोको वह्निलोको या च संयमिनी पुरी
tathaiva satyalokaśca kailāsaśca tathā punaḥ |
vaikuṇṭhaśca punastatra vaiṣṇavaṃ padamucyate
||7||तथैव सत्यलोकश्च कैलासश्च तथा पुनः ।
वैकुण्ठश्च पुनस्तत्र वैष्णवं पदमुच्यते
yathārjunaḥ śakraloke gataḥ pārtho dhanurdharaḥ |
pañcavarṣāṇi kaunteyaḥ sthitastatra surālaye
||8||यथार्जुनः शक्रलोके गतः पार्थो धनुर्धरः ।
पञ्चवर्षाणि कौन्तेयः स्थितस्तत्र सुरालये
mānuṣeṇaiva dehena vāsavasya ca sannidhau |
tathaivānye'pi bhūpālāḥ kakutsthapramukhāḥ kila
||9||मानुषेणैव देहेन वासवस्य च सन्निधौ ।
तथैवान्येऽपि भूपालाः ककुत्स्थप्रमुखाः किल
svarlokagatayaḥ paścāddaityāścāpi mahābalāḥ |
jitvendrasadanaṃ prāpya saṃsthitāstatra kāmataḥ
||10||स्वर्लोकगतयः पश्चाद्दैत्याश्चापि महाबलाः ।
जित्वेन्द्रसदनं प्राप्य संस्थितास्तत्र कामतः
mahābhiṣaḥ purā rājā brahmalokaṃ gataḥ svarāṭ |
āgacchantīṃ nṛpo gaṅgāmapaśyaccātisundarīm
||11||महाभिषः पुरा राजा ब्रह्मलोकं गतः स्वराट् ।
आगच्छन्तीं नृपो गङ्गामपश्यच्चातिसुन्दरीम्
vāyunāmbaramasyāstu daivādapahṛtaṃ nṛpa |
kiñcinnagnā nṛpeṇātha dṛṣṭā sā sundarī tathā
||12||वायुनाम्बरमस्यास्तु दैवादपहृतं नृप ।
किञ्चिन्नग्ना नृपेणाथ दृष्टा सा सुन्दरी तथा
smitaṃ cakāra kāmārtaḥ sā ca kiñcijjahāsa vai |
brahmaṇā tau tadā dṛṣṭau śaptau jātau vasundharām
||13||स्मितं चकार कामार्तः सा च किञ्चिज्जहास वै ।
ब्रह्मणा तौ तदा दृष्टौ शप्तौ जातौ वसुन्धराम्
vaikuṇṭhe'pi surāḥ sarve pīḍitā daityadānavaiḥ |
gatvā hariṃ jagannāthamastuvankamalāpatim
||14||वैकुण्ठेऽपि सुराः सर्वे पीडिता दैत्यदानवैः ।
गत्वा हरिं जगन्नाथमस्तुवन्कमलापतिम्
sandeho nātra kartavyaḥ sarvathā nṛpasattama |
gamyāḥ sarve'pi lokāḥ syurmānavānāṃ narādhipa
||15||सन्देहो नात्र कर्तव्यः सर्वथा नृपसत्तम ।
गम्याः सर्वेऽपि लोकाः स्युर्मानवानां नराधिप
avaśyaṃ kṛtapuṇyānāṃ tāpasānāṃ narādhipa |
puṇyasadbhāva evātra gamane kāraṇaṃ nṛpa
||16||अवश्यं कृतपुण्यानां तापसानां नराधिप ।
पुण्यसद्भाव एवात्र गमने कारणं नृप
tathaiva yajamānānāṃ yajñena bhāvitātmanām |
janamejaya uvāca |
revato revatīṃ kanyāṃ gṛhītvā cārulocanām
||17||तथैव यजमानानां यज्ञेन भावितात्मनाम् ।
जनमेजय उवाच ।
रेवतो रेवतीं कन्यां गृहीत्वा चारुलोचनाम्
brahmalokaṃ gataḥ paścātkiṃ kṛtaṃ tene bhūbhujā |
brahmaṇā kiṃ samādiṣṭaṃ kasmai dattā sutā punaḥ
||18||ब्रह्मलोकं गतः पश्चात्किं कृतं तेने भूभुजा ।
ब्रह्मणा किं समादिष्टं कस्मै दत्ता सुता पुनः
tatsarvaṃ vistarādbahman kathaya tvaṃ mamādhunā |
vyāsa uvāca |
niśāmaya mahīpāla rājā revatakaḥ kila
||19||तत्सर्वं विस्तराद्बह्मन् कथय त्वं ममाधुना ।
व्यास उवाच ।
निशामय महीपाल राजा रेवतकः किल
putryā varaṃ paripraṣṭuṃ brahmalokaṃ gato yadā |
āvartamāne gāndharve sthito labdhakṣaṇaḥ kṣaṇam
||20||पुत्र्या वरं परिप्रष्टुं ब्रह्मलोकं गतो यदा ।
आवर्तमाने गान्धर्वे स्थितो लब्धक्षणः क्षणम्
śṛṇvannatṛpyaddhṛṣṭātmā sabhāyāṃ tu sakanyakaḥ |
samāpte tatra gāndharve praṇamya parameśvaram
||21||शृण्वन्नतृप्यद्धृष्टात्मा सभायां तु सकन्यकः ।
समाप्ते तत्र गान्धर्वे प्रणम्य परमेश्वरम्
darśayitvā sutāṃ tasmai svābhiprāyaṃ nyavedayat |
rājovāca |
varaṃ kathaya deveśa kanyeyaṃ mama putrikā
||22||दर्शयित्वा सुतां तस्मै स्वाभिप्रायं न्यवेदयत् ।
राजोवाच ।
वरं कथय देवेश कन्येयं मम पुत्रिका
deyā kasmai mayā brahman praṣṭuṃ tvāṃ samupāgataḥ |
bahavo rājaputrā me vīkṣitāḥ kulasambhavāḥ
||23||देया कस्मै मया ब्रह्मन् प्रष्टुं त्वां समुपागतः ।
बहवो राजपुत्रा मे वीक्षिताः कुलसम्भवाः
kasmiṃścinme manaḥ kāmaṃ nopatiṣṭhati cañcalam |
tasmāttvāṃ devadeveśa praṣṭumatrāgato'smyaham
||24||कस्मिंश्चिन्मे मनः कामं नोपतिष्ठति चञ्चलम् ।
तस्मात्त्वां देवदेवेश प्रष्टुमत्रागतोऽस्म्यहम्
tadājñāpaya sarvajña yogyaṃ rājasutaṃ varam |
kulīnaṃ balavantaṃ ca sarvalakṣaṇasaṃyutam
||25||तदाज्ञापय सर्वज्ञ योग्यं राजसुतं वरम् ।
कुलीनं बलवन्तं च सर्वलक्षणसंयुतम्
dātāraṃ dharmaśīlaṃ ca rājaputraṃ samādiśa |
vyāsa uvāca |
tadākarṇya jagatkartā vacanaṃ nṛpatestadā
||26||दातारं धर्मशीलं च राजपुत्रं समादिश ।
व्यास उवाच ।
तदाकर्ण्य जगत्कर्ता वचनं नृपतेस्तदा
tamuvāca hasanvākyaṃ dṛṣṭvā kālasya paryayam |
brahmovāca |
rājaputrāstvayā rājan varā ye hṛdaye kṛtāḥ
||27||तमुवाच हसन्वाक्यं दृष्ट्वा कालस्य पर्ययम् ।
ब्रह्मोवाच ।
राजपुत्रास्त्वया राजन् वरा ये हृदये कृताः
grastāḥ kālena te sarve sapitṛpautrabāndhavāḥ |
saptaviṃśatimo'dyaiva dvāparastu pravartate
||28||ग्रस्ताः कालेन ते सर्वे सपितृपौत्रबान्धवाः ।
सप्तविंशतिमोऽद्यैव द्वापरस्तु प्रवर्तते
vaṃśajāste mṛtāḥ sarve purī daityairviluṇṭhitā |
somavaṃśodbhavastatra rājā rājyaṃ praśāsti hi
||29||वंशजास्ते मृताः सर्वे पुरी दैत्यैर्विलुण्ठिता ।
सोमवंशोद्भवस्तत्र राजा राज्यं प्रशास्ति हि
ugrasena iti khyāto mathurādhipatiḥ kila |
yayātivaṃśasambhūto rājā māthuramaṇḍale
||30||उग्रसेन इति ख्यातो मथुराधिपतिः किल ।
ययातिवंशसम्भूतो राजा माथुरमण्डले
ugrasenātmajaḥ kaṃsaḥ suradveṣī mahābalaḥ |
daityāṃśaḥ pitaraṃ so'pi kārāgāraṃ nyaveśayat
||31||उग्रसेनात्मजः कंसः सुरद्वेषी महाबलः ।
दैत्यांशः पितरं सोऽपि कारागारं न्यवेशयत्
svayaṃ rājyaṃ cakārāsau nṛpāṇāṃ madagarvitaḥ |
medinī cātibhārārtā brahmāṇaṃ śaraṇaṃ gatā
||32||स्वयं राज्यं चकारासौ नृपाणां मदगर्वितः ।
मेदिनी चातिभारार्ता ब्रह्माणं शरणं गता
duṣṭarājanyasainyāyāṃ bhāreṇātisamākulā |
aṃśāvataraṇaṃ tatra gaditaṃ surasattamaiḥ
||33||दुष्टराजन्यसैन्यायां भारेणातिसमाकुला ।
अंशावतरणं तत्र गदितं सुरसत्तमैः
vāsudevaḥ samutpannaḥ kṛṣṇaḥ kamalalocanaḥ |
devakyāṃ devarūpiṇyāṃ yo'sau nārāyaṇo muniḥ
||34||वासुदेवः समुत्पन्नः कृष्णः कमललोचनः ।
देवक्यां देवरूपिण्यां योऽसौ नारायणो मुनिः
tapaścacāra duḥsādhyaṃ dharmaputraḥ sanātanaḥ |
gaṅgātīre narasakhaḥ puṇye badarikāśrame
||35||तपश्चचार दुःसाध्यं धर्मपुत्रः सनातनः ।
गङ्गातीरे नरसखः पुण्ये बदरिकाश्रमे
so'vatīrṇo yadukule vāsudevo'pi viśrutaḥ |
tenāsau nihataḥ pāpaḥ kaṃsaḥ kṛṣṇena sattama
||36||सोऽवतीर्णो यदुकुले वासुदेवोऽपि विश्रुतः ।
तेनासौ निहतः पापः कंसः कृष्णेन सत्तम
ugrasenāya rājyaṃ vai dattaṃ hatvā khalaṃ sutam |
kaṃsasya śvaśuraḥ pāpo jarāsandho mahābalaḥ
||37||उग्रसेनाय राज्यं वै दत्तं हत्वा खलं सुतम् ।
कंसस्य श्वशुरः पापो जरासन्धो महाबलः
āgatya mathurāṃ krodhāccakāra saṅgaraṃ mudā |
kṛṣṇenāsau jitaḥ saṃkhye jarāsandho mahābalaḥ
||38||आगत्य मथुरां क्रोधाच्चकार सङ्गरं मुदा ।
कृष्णेनासौ जितः संख्ये जरासन्धो महाबलः
preṣayāmāsa yuddhāya sabalaṃ yavanaṃ tataḥ |
śrutvā''yāntaṃ mahāśūraṃ sasainyaṃ yavanādhipam
||39||प्रेषयामास युद्धाय सबलं यवनं ततः ।
श्रुत्वाऽऽयान्तं महाशूरं ससैन्यं यवनाधिपम्
[kṛṣṇastu mathurāṃ tyaktvā purīṃ dvārāvatīmagāt |
prabhagnāṃ tāṃ purīṃ kṛṣṇaḥ śilpibhiḥ saha saṅgataiḥ |
kārayāmāsa durgāḍhyāṃ haṭṭaśālāvimaṇḍitām |
jīrṇoddhāraṃ puraḥ kṛtvā vāsudevaḥ pratāpavān |
ugrasenaṃ ca rājānaṃ cakāra vaśavartinam |
] yādavānsthāpayāmāsa dvāravatyāṃ yadūttamaḥ |
vāsudevastu tatrādya vartate bāndhavaiḥ saha
||40||[कृष्णस्तु मथुरां त्यक्त्वा पुरीं द्वारावतीमगात् ।
प्रभग्नां तां पुरीं कृष्णः शिल्पिभिः सह सङ्गतैः ।
कारयामास दुर्गाढ्यां हट्टशालाविमण्डिताम् ।
जीर्णोद्धारं पुरः कृत्वा वासुदेवः प्रतापवान् ।
उग्रसेनं च राजानं चकार वशवर्तिनम् ।
] यादवान्स्थापयामास द्वारवत्यां यदूत्तमः ।
वासुदेवस्तु तत्राद्य वर्तते बान्धवैः सह
tāsyāgrataḥ sa vikhyāto baladevo halāyudhaḥ |
śeṣāṃśo musalī vīro varo'stu tava sammataḥ
||41||तास्याग्रतः स विख्यातो बलदेवो हलायुधः ।
शेषांशो मुसली वीरो वरोऽस्तु तव सम्मतः
saṅkarṣaṇāya dehyāśu kanyāṃ kamalalocanām |
revatīṃ balabhadrāya vivāhavidhinā tataḥ
||42||सङ्कर्षणाय देह्याशु कन्यां कमललोचनाम् ।
रेवतीं बलभद्राय विवाहविधिना ततः
dattvā putrīṃ nṛpaśreṣṭha gaccha tvaṃ badarikāśramam |
tapastaptuṃ surārāmaṃ pāvanaṃ kāmadaṃ nṛṇām
||43||दत्त्वा पुत्रीं नृपश्रेष्ठ गच्छ त्वं बदरिकाश्रमम् ।
तपस्तप्तुं सुरारामं पावनं कामदं नृणाम्
vyāsa uvāca
iti rājā samādiṣṭo brahmaṇā padmayoninā |
jagāma tarasā rājan dvārakāṃ kanyayānvitaḥ
||44||इति राजा समादिष्टो ब्रह्मणा पद्मयोनिना ।
जगाम तरसा राजन् द्वारकां कन्ययान्वितः
dadau tāṃ baladevāya kanyāṃ vai śubhalakṣaṇām |
tatastaptvā tapastīvraṃ nṛpatiḥ kālaparyaye
||45||ददौ तां बलदेवाय कन्यां वै शुभलक्षणाम् ।
ततस्तप्त्वा तपस्तीव्रं नृपतिः कालपर्यये
jagāma tridaśāvāsaṃ tyaktvā dehaṃ sarittaṭe |
rājovāca |
bhagavanmahadāścaryaṃ bhavatā samudāhṛtam
||46||जगाम त्रिदशावासं त्यक्त्वा देहं सरित्तटे ।
राजोवाच ।
भगवन्महदाश्चर्यं भवता समुदाहृतम्
revatastu sthitastatra brahmaloke sutārthataḥ |
yugānāṃ tu gataṃ tatra śatamaṣṭottaraṃ kila
||47||रेवतस्तु स्थितस्तत्र ब्रह्मलोके सुतार्थतः ।
युगानां तु गतं तत्र शतमष्टोत्तरं किल
kanyā vṛddhā na sañjātā rājā vātitarāṃ nu kim |
etāvantaṃ tathā kālamāyuḥ pūrṇaṃ tayoḥ katham
||48||कन्या वृद्धा न सञ्जाता राजा वातितरां नु किम् ।
एतावन्तं तथा कालमायुः पूर्णं तयोः कथम्
vyāsa uvāca
na jarā kṣupitpāsā vā na mṛtyurna bhayaṃ punaḥ |
na tu glāniḥ prabhavati brahmaloke sadānagha
||49||न जरा क्षुपित्पासा वा न मृत्युर्न भयं पुनः ।
न तु ग्लानिः प्रभवति ब्रह्मलोके सदानघ
meruṃ gatasya śaryāteḥ santatī rākṣasairhatā |
gatāḥ kuśasthalīṃ tyaktvā bhayabhītā itastataḥ
||50||मेरुं गतस्य शर्यातेः सन्तती राक्षसैर्हता ।
गताः कुशस्थलीं त्यक्त्वा भयभीता इतस्ततः
manośca kṣuvataḥ putra utpanno vīryavattaraḥ |
ikṣvākuriti vikhyātaḥ sūryavaṃśakarastu saḥ
||51||मनोश्च क्षुवतः पुत्र उत्पन्नो वीर्यवत्तरः ।
इक्ष्वाकुरिति विख्यातः सूर्यवंशकरस्तु सः
vaṃśārthaṃ tapa ātiṣṭhaddevīṃ dhyātvā nirantaram |
nāradasyopadeśena prāpya dīkṣāmanuttamām
||52||वंशार्थं तप आतिष्ठद्देवीं ध्यात्वा निरन्तरम् ।
नारदस्योपदेशेन प्राप्य दीक्षामनुत्तमाम्
tasya putraśataṃ rājannikṣvākoriti viśrutam |
vikukṣiḥ prathamasteṣāṃ balavīryasamanvitaḥ
||53||तस्य पुत्रशतं राजन्निक्ष्वाकोरिति विश्रुतम् ।
विकुक्षिः प्रथमस्तेषां बलवीर्यसमन्वितः
ayodhyāyāṃ sthito rājā ikṣvākuriti viśrutaḥ |
śakunipramukhāḥ putrā pañcāśadbalavattarāḥ
||54||अयोध्यायां स्थितो राजा इक्ष्वाकुरिति विश्रुतः ।
शकुनिप्रमुखाः पुत्रा पञ्चाशद्बलवत्तराः
uttarāpathadeśasya rakṣitāraḥ kṛtāḥ kila |
dakṣiṇasyāṃ tathā rājannādiṣṭāstena te sutāḥ
||55||उत्तरापथदेशस्य रक्षितारः कृताः किल ।
दक्षिणस्यां तथा राजन्नादिष्टास्तेन ते सुताः
catvāriṃśattathāṣṭau ca rakṣaṇārthaṃ mahātmanā |
anyau dvau saṃsthitau pārśve sevārthaṃ tasya bhūpateḥ
||56||चत्वारिंशत्तथाष्टौ च रक्षणार्थं महात्मना ।
अन्यौ द्वौ संस्थितौ पार्श्वे सेवार्थं तस्य भूपतेः
iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ saptamaskandhe ikṣvākuvaṃśavarṇanaṃ nāmāṣṭamo'dhyāyaḥ || 8 ||