triśaṅkuśāpoddhārāya viśvāmitrasāntvanavarṇanam
rājovāca
hariścandraḥ kṛto rājā sacivairnṛpaśāsanāt |
triśaṅkustu kathaṃ muktastasmāccāṇḍāladehataḥ
||1||हरिश्चन्द्रः कृतो राजा सचिवैर्नृपशासनात् ।
त्रिशङ्कुस्तु कथं मुक्तस्तस्माच्चाण्डालदेहतः
mṛto vā vanamadhye tu gaṅgātīre pariplutaḥ |
guruṇā vā kṛpāṃ kṛtvā śāpāttasmādvimocitaḥ
||2||मृतो वा वनमध्ये तु गङ्गातीरे परिप्लुतः ।
गुरुणा वा कृपां कृत्वा शापात्तस्माद्विमोचितः
etad vṛttāntamakhilaṃ kathayasva mamāgrataḥ |
caritaṃ tasya nṛpateḥ śrotukāmo'smi sarvathā
||3||एतद् वृत्तान्तमखिलं कथयस्व ममाग्रतः ।
चरितं तस्य नृपतेः श्रोतुकामोऽस्मि सर्वथा
vyāsa uvāca
abhiṣiktaṃ sutaṃ kṛtvā rājā santuṣṭamānasaḥ |
kālātikramaṇaṃ tatra cakāra cintayañchivām
||4||अभिषिक्तं सुतं कृत्वा राजा सन्तुष्टमानसः ।
कालातिक्रमणं तत्र चकार चिन्तयञ्छिवाम्
evaṃ gacchati kāle tu tapastaptvā samāhitaḥ |
draṣṭuṃ dārānsutādīṃśca tadāgātkauśiko muniḥ
||5||एवं गच्छति काले तु तपस्तप्त्वा समाहितः ।
द्रष्टुं दारान्सुतादींश्च तदागात्कौशिको मुनिः
āgatya svajanaṃ dṛṣṭvā susthitaṃ mudamāptavān |
bhāryāṃ papraccha medhāvī sthitāmagre saparyayā
||6||आगत्य स्वजनं दृष्ट्वा सुस्थितं मुदमाप्तवान् ।
भार्यां पप्रच्छ मेधावी स्थितामग्रे सपर्यया
durbhikṣe tu kathaṃ kālastayā nītaḥ sulocane |
annaṃ vinā tvime bālāḥ pālitā kena tadvada
||7||दुर्भिक्षे तु कथं कालस्तया नीतः सुलोचने ।
अन्नं विना त्विमे बालाः पालिता केन तद्वद
ahaṃ tapasi sannaddho nāgataḥ śṛṇu sundari |
kiṃ kṛtaṃ tu tvayā kānte vinā dravyeṇa śobhane
||8||अहं तपसि सन्नद्धो नागतः शृणु सुन्दरि ।
किं कृतं तु त्वया कान्ते विना द्रव्येण शोभने
mayā cintā kṛtā tatra śrutvā durbhikṣamadbhutam |
nāgato'haṃ vicāryaivaṃ kiṃ kariṣyāmi nirdhanaḥ
||9||मया चिन्ता कृता तत्र श्रुत्वा दुर्भिक्षमद्भुतम् ।
नागतोऽहं विचार्यैवं किं करिष्यामि निर्धनः
ahamapyati vāmoru pīḍitaḥ kṣudhayā vane |
praviṣṭaścaurabhāvena kutracicchvapacālaye
||10||अहमप्यति वामोरु पीडितः क्षुधया वने ।
प्रविष्टश्चौरभावेन कुत्रचिच्छ्वपचालये
śvapacaṃ nidritaṃ dṛṣṭvā kṣudhayā pīḍito bhṛśam |
mahānasaṃ parijñāya bhakṣyārthaṃ samupasthitaḥ
||11||श्वपचं निद्रितं दृष्ट्वा क्षुधया पीडितो भृशम् ।
महानसं परिज्ञाय भक्ष्यार्थं समुपस्थितः
yadā bhāṇḍaṃ samudghāṭya pakvaṃ śvatanujāmiṣam |
gṛhṇāmi bhakṣaṇārthāya tadā dṛṣṭastu tena vai
||12||यदा भाण्डं समुद्घाट्य पक्वं श्वतनुजामिषम् ।
गृह्णामि भक्षणार्थाय तदा दृष्टस्तु तेन वै
pṛṣṭaḥ kastvaṃ kathaṃ prāpto gṛhe me niśi sādaram |
brūhi kāryaṃ kimarthaṃ tvamudghāṭayasi bhāṇḍakam
||13||पृष्टः कस्त्वं कथं प्राप्तो गृहे मे निशि सादरम् ।
ब्रूहि कार्यं किमर्थं त्वमुद्घाटयसि भाण्डकम्
ityuktaḥ śvapacenāhaṃ kṣudhayā pīḍito bhṛśam |
tamavocaṃ sukeśānte kāmaṃ gadgadayā girā
||14||इत्युक्तः श्वपचेनाहं क्षुधया पीडितो भृशम् ।
तमवोचं सुकेशान्ते कामं गद्गदया गिरा
brāhmaṇo'haṃ mahābhāga tāpasaḥ kṣudhayārditaḥ |
caurabhāvamanuprāpto bhakṣyaṃ paśyāmi bhāṇḍake
||15||ब्राह्मणोऽहं महाभाग तापसः क्षुधयार्दितः ।
चौरभावमनुप्राप्तो भक्ष्यं पश्यामि भाण्डके
caurabhāvena samprāpto'smyatithiste mahāmate |
kṣudhito'smi dadasvājñāṃ māṃsamadmi susaṃskṛtam
||16||चौरभावेन सम्प्राप्तोऽस्म्यतिथिस्ते महामते ।
क्षुधितोऽस्मि ददस्वाज्ञां मांसमद्मि सुसंस्कृतम्
viśvāmitra uvāca
śvapacastu vacaḥ śrutvā māmuvāca suniścitam |
bhakṣaṃ mā kuru varṇāgrya jānīhi śvapacālayam
||17||श्वपचस्तु वचः श्रुत्वा मामुवाच सुनिश्चितम् ।
भक्षं मा कुरु वर्णाग्र्य जानीहि श्वपचालयम्
durlabhaṃ khalu mānuṣyaṃ tatrāpi ca dvijanmatā |
dvijatve brāhmaṇatvaṃ ca durlabhaṃ vetsi kiṃ na hi
||18||दुर्लभं खलु मानुष्यं तत्रापि च द्विजन्मता ।
द्विजत्वे ब्राह्मणत्वं च दुर्लभं वेत्सि किं न हि
duṣṭāhāro na kartavyaḥ sarvathā lokamicchatā |
agrāhyā manunā proktāḥ karmaṇā sapta cāntyajāḥ
||19||दुष्टाहारो न कर्तव्यः सर्वथा लोकमिच्छता ।
अग्राह्या मनुना प्रोक्ताः कर्मणा सप्त चान्त्यजाः
tyājyo'haṃ karmaṇā vipra śvapaco nātra saṃśayaḥ |
nivārayāmi bhakṣyāttvāṃ na lobhenāñjasā dvija
||20||त्याज्योऽहं कर्मणा विप्र श्वपचो नात्र संशयः ।
निवारयामि भक्ष्यात्त्वां न लोभेनाञ्जसा द्विज
varṇasaṅkaradoṣo'yaṃ mā yātu tvāṃ dvijottama |
viśvāmitra uvāca |
satyaṃ vadasi dharmajña matiste viśadāntyaja
||21||वर्णसङ्करदोषोऽयं मा यातु त्वां द्विजोत्तम ।
विश्वामित्र उवाच ।
सत्यं वदसि धर्मज्ञ मतिस्ते विशदान्त्यज
tathāpyāpadi dharmasya sūkṣmamārgaṃ bravīmyaham |
dehasya rakṣaṇaṃ kāryaṃ sarvathā yadi mānada
||22||तथाप्यापदि धर्मस्य सूक्ष्ममार्गं ब्रवीम्यहम् ।
देहस्य रक्षणं कार्यं सर्वथा यदि मानद
pāpasyānte punaḥ kāryaṃ prāyaścittaṃ viśuddhaye |
durgatistu bhavetpāpādanāpadi na cāpadi
||23||पापस्यान्ते पुनः कार्यं प्रायश्चित्तं विशुद्धये ।
दुर्गतिस्तु भवेत्पापादनापदि न चापदि
maraṇātkṣudhitasyātha narako nātra saṃśayaḥ |
tasmātkṣudhāpaharaṇaṃ kartavyaṃ śubhamicchatā
||24||मरणात्क्षुधितस्याथ नरको नात्र संशयः ।
तस्मात्क्षुधापहरणं कर्तव्यं शुभमिच्छता
tenāhaṃ cauryadharmeṇa dehaṃ rakṣe'pyathāntyaja |
avarṣaṇe ca cauryeṇa yatpāpaṃ kathitaṃ budhaiḥ
||25||तेनाहं चौर्यधर्मेण देहं रक्षेऽप्यथान्त्यज ।
अवर्षणे च चौर्येण यत्पापं कथितं बुधैः
yo na varṣati parjanyastattu tasmai bhaviṣyati |
ityukte vacane kānte parjanyaḥ sahasāpatat
||26||यो न वर्षति पर्जन्यस्तत्तु तस्मै भविष्यति ।
इत्युक्ते वचने कान्ते पर्जन्यः सहसापतत्
gaganāddhastihastābhirdhārābhirabhikāṅkṣitaḥ |
mudito'haṃ ghanaṃ vīkṣya varṣantaṃ vidyutā saha
||27||गगनाद्धस्तिहस्ताभिर्धाराभिरभिकाङ्क्षितः ।
मुदितोऽहं घनं वीक्ष्य वर्षन्तं विद्युता सह
tadāhaṃ tadgṛhaṃ tyaktvā niḥsṛtaḥ parayā mudā |
kathaya tvaṃ varārohe kālo nītastvayā katham
||28||तदाहं तद्गृहं त्यक्त्वा निःसृतः परया मुदा ।
कथय त्वं वरारोहे कालो नीतस्त्वया कथम्
kāntāre paramaḥ krūraḥ kṣayakṛtprāṇināmiha |
vyāsa uvāca |
iti tasya vacaḥ śrutvā patimāha priyaṃvadā
||29||कान्तारे परमः क्रूरः क्षयकृत्प्राणिनामिह ।
व्यास उवाच ।
इति तस्य वचः श्रुत्वा पतिमाह प्रियंवदा
yathā śṛṇu mayā nītaḥ kālaḥ paramadāruṇaḥ |
gate tvayi muniśreṣṭha durbhikṣaṃ samupāgatam
||30||यथा शृणु मया नीतः कालः परमदारुणः ।
गते त्वयि मुनिश्रेष्ठ दुर्भिक्षं समुपागतम्
annārthaṃ putrakāḥ sarve babhūvuścātiduḥkhitāḥ |
kṣudhitānbālakānvīkṣya nīvārārthaṃ vane vane
||31||अन्नार्थं पुत्रकाः सर्वे बभूवुश्चातिदुःखिताः ।
क्षुधितान्बालकान्वीक्ष्य नीवारार्थं वने वने
bhrāntāhaṃ cintayā''viṣṭā kiñcitprāptaṃ phalaṃ tadā |
evaṃ ca katicinmāsā nīvāreṇātivāhitāḥ
||32||भ्रान्ताहं चिन्तयाऽऽविष्टा किञ्चित्प्राप्तं फलं तदा ।
एवं च कतिचिन्मासा नीवारेणातिवाहिताः
tadabhāve mayā kānta cintitaṃ manasā punaḥ |
na bhikṣā kila durbhikṣe nīvārā nāpi kānane
||33||तदभावे मया कान्त चिन्तितं मनसा पुनः ।
न भिक्षा किल दुर्भिक्षे नीवारा नापि कानने
na vṛkṣeṣu phalānyāsurna mūlāni dharātale |
kṣudhayā pīḍitā bālā rudanti bhṛśamāturāḥ
||34||न वृक्षेषु फलान्यासुर्न मूलानि धरातले ।
क्षुधया पीडिता बाला रुदन्ति भृशमातुराः
kiṃ karomi kva gacchāmi kiṃ bravīmi kṣudhārtitān |
evaṃ vicintya manasā niścayastu mayā kṛtaḥ
||35||किं करोमि क्व गच्छामि किं ब्रवीमि क्षुधार्तितान् ।
एवं विचिन्त्य मनसा निश्चयस्तु मया कृतः
putramekaṃ dadāmyadya kasmaiciddhanine kila |
gṛhītvā tasya maulyaṃ tu tena dravyeṇa bālakān
||36||पुत्रमेकं ददाम्यद्य कस्मैचिद्धनिने किल ।
गृहीत्वा तस्य मौल्यं तु तेन द्रव्येण बालकान्
pālaye'haṃ kṣudhārtāṃstu nānyopāyo'sti pālane |
iti sañcintya manasā putro'yaṃ prahito mayā
||37||पालयेऽहं क्षुधार्तांस्तु नान्योपायोऽस्ति पालने ।
इति सञ्चिन्त्य मनसा पुत्रोऽयं प्रहितो मया
vikrayārthaṃ mahābhāga krandamāno bhṛśāturaḥ |
krandamānaṃ gṛhītvainaṃ nirgatāhaṃ gatatrapā
||38||विक्रयार्थं महाभाग क्रन्दमानो भृशातुरः ।
क्रन्दमानं गृहीत्वैनं निर्गताहं गतत्रपा
tadā satyavrato mārge māmudvīkṣya bhṛśāturām |
papraccha sa ca rājarṣiḥ kasmādroditi bālakaḥ
||39||तदा सत्यव्रतो मार्गे मामुद्वीक्ष्य भृशातुराम् ।
पप्रच्छ स च राजर्षिः कस्माद्रोदिति बालकः
tadāhaṃ tamuvācedaṃ vacanaṃ munisattama |
vikrayārthaṃ nīyate'sau bālako'dya mayā nṛpa
||40||तदाहं तमुवाचेदं वचनं मुनिसत्तम ।
विक्रयार्थं नीयतेऽसौ बालकोऽद्य मया नृप
śrutvā me vacanaṃ rājā dayārdrahṛdayastataḥ |
māmuvāca gṛhaṃ yāhi gṛhītvainaṃ kumārakam
||41||श्रुत्वा मे वचनं राजा दयार्द्रहृदयस्ततः ।
मामुवाच गृहं याहि गृहीत्वैनं कुमारकम्
bhojanārthe kumārāṇāmāmiṣaṃ vihitaṃ tava |
prāpayiṣyāmyahaṃ nityaṃ yāvanmunisamāgamaḥ
||42||भोजनार्थे कुमाराणामामिषं विहितं तव ।
प्रापयिष्याम्यहं नित्यं यावन्मुनिसमागमः
ahanyahani bhūpālo vṛkṣe'sminmṛgasūkarān |
vinyasya yāti hatvāsau pratyahaṃ dayayānvitaḥ
||43||अहन्यहनि भूपालो वृक्षेऽस्मिन्मृगसूकरान् ।
विन्यस्य याति हत्वासौ प्रत्यहं दययान्वितः
tenaiva bālakāḥ kānta pālitā vṛjinārṇavāt |
vasiṣṭhenātha śaptā'sau bhūpatirmama kāraṇāt
||44||तेनैव बालकाः कान्त पालिता वृजिनार्णवात् ।
वसिष्ठेनाथ शप्ताऽसौ भूपतिर्मम कारणात्
kasmiṃściddivase māṃsaṃ na prāptaṃ tena kānane |
hatā dogdhrī vasiṣṭhasya tenāsau kupito muniḥ
||45||कस्मिंश्चिद्दिवसे मांसं न प्राप्तं तेन कानने ।
हता दोग्ध्री वसिष्ठस्य तेनासौ कुपितो मुनिः
triśaṅkuriti bhūpasya kṛtaṃ nāma mahātmanā |
kupitena vadhāddhetoścāṇḍālaśca kṛto nṛpaḥ
||46||त्रिशङ्कुरिति भूपस्य कृतं नाम महात्मना ।
कुपितेन वधाद्धेतोश्चाण्डालश्च कृतो नृपः
tenāhaṃ duḥkhitā jātā tasya duḥkhena kauśika |
śvapacatvamasau prāpto matkṛte nṛpanandanaḥ
||47||तेनाहं दुःखिता जाता तस्य दुःखेन कौशिक ।
श्वपचत्वमसौ प्राप्तो मत्कृते नृपनन्दनः
yena kenāpyupāyena bhavatā nṛpateḥ kila |
tasmādrakṣā prakartavyā tapasā prabalena ha
||48||येन केनाप्युपायेन भवता नृपतेः किल ।
तस्माद्रक्षा प्रकर्तव्या तपसा प्रबलेन ह
vyāsa uvāca
iti bhāryāvacaḥ śrutvā kauśiko munisattamaḥ |
tāmāha kāminīṃ dīnāṃ sāntvapūrvamarindama
||49||इति भार्यावचः श्रुत्वा कौशिको मुनिसत्तमः ।
तामाह कामिनीं दीनां सान्त्वपूर्वमरिन्दम
viśvāmitra uvāca
mocayiṣyāmi taṃ śāpānnṛpaṃ kamalalocane |
upakāraḥ kṛto yena kāntārādrakṣitāsi vai
||50||मोचयिष्यामि तं शापान्नृपं कमललोचने ।
उपकारः कृतो येन कान्ताराद्रक्षितासि वै
vidyātapobalenāhaṃ kariṣye duḥkhasaṃkṣayam |
ityāśvāsya priyāṃ tatra kauśikaḥ paramārthavit
||51||विद्यातपोबलेनाहं करिष्ये दुःखसंक्षयम् ।
इत्याश्वास्य प्रियां तत्र कौशिकः परमार्थवित्
cintayāmāsa nṛpateḥ kathaṃ syādduḥkhanāśanam |
saṃvimṛśya munistatra jagāma yatra pārthivaḥ
||52||चिन्तयामास नृपतेः कथं स्याद्दुःखनाशनम् ।
संविमृश्य मुनिस्तत्र जगाम यत्र पार्थिवः
triśaṅkuḥ pakvaṇe dīnaḥ saṃsthitaḥ śvapacākṛtiḥ |
āgacchantaṃ muniṃ dṛṣṭvā vismito'sau narādhipaḥ
||53||त्रिशङ्कुः पक्वणे दीनः संस्थितः श्वपचाकृतिः ।
आगच्छन्तं मुनिं दृष्ट्वा विस्मितोऽसौ नराधिपः
daṇḍavannipapātorvyāṃ pādayostarasā muneḥ |
gṛhītvā taṃ kare bhūpaṃ patitaṃ kauśikastadā
||54||दण्डवन्निपपातोर्व्यां पादयोस्तरसा मुनेः ।
गृहीत्वा तं करे भूपं पतितं कौशिकस्तदा
utthāpyovāca vacanaṃ sāntvapūrvaṃ dvijottamaḥ |
matkṛte tvaṃ mahīpāla śapto'si muninā yataḥ
||55||उत्थाप्योवाच वचनं सान्त्वपूर्वं द्विजोत्तमः ।
मत्कृते त्वं महीपाल शप्तोऽसि मुनिना यतः
vāñchitaṃ te kariṣyāmi brūhi kiṃ karavāṇyaham |
rājovāca |
mayā samprārthitaḥ pūrvaṃ vasiṣṭho makhahetave
||56||वाञ्छितं ते करिष्यामि ब्रूहि किं करवाण्यहम् ।
राजोवाच ।
मया सम्प्रार्थितः पूर्वं वसिष्ठो मखहेतवे
māṃ yājaya muniśreṣṭha karomi makhamuttamam |
yatheṣṭaṃ kuru viprendra yathā svargaṃ vrajāmyaham
||57||मां याजय मुनिश्रेष्ठ करोमि मखमुत्तमम् ।
यथेष्टं कुरु विप्रेन्द्र यथा स्वर्गं व्रजाम्यहम्
anenaiva śarīreṇa śakralokaṃ sukhālayam |
kopaṃ kṛtvā vasiṣṭho'sau māmāheti sudurmate
||58||अनेनैव शरीरेण शक्रलोकं सुखालयम् ।
कोपं कृत्वा वसिष्ठोऽसौ मामाहेति सुदुर्मते
mānuṣeṇa hi dehena svargavāsaḥ kutastava |
punarmayokto bhagavānsvargalubdhena cānagha
||59||मानुषेण हि देहेन स्वर्गवासः कुतस्तव ।
पुनर्मयोक्तो भगवान्स्वर्गलुब्धेन चानघ
anyaṃ purohitaṃ kṛtvā yakṣye'haṃ yajñamuttamam |
tadā tenaiva śapto'haṃ cāṇḍālo bhava pāmara
||60||अन्यं पुरोहितं कृत्वा यक्ष्येऽहं यज्ञमुत्तमम् ।
तदा तेनैव शप्तोऽहं चाण्डालो भव पामर
ityetatkathitaṃ sarvaṃ kāraṇaṃ śāpasambhavam |
mama duḥkhavināśāya samartho'si munīśvara
||61||इत्येतत्कथितं सर्वं कारणं शापसम्भवम् ।
मम दुःखविनाशाय समर्थोऽसि मुनीश्वर
ityuktvā viraramāsau rājā duḥkharujārditaḥ |
kauśiko'pi nirākartuṃ śāpaṃ tasya vyacintayat
||62||इत्युक्त्वा विररमासौ राजा दुःखरुजार्दितः ।
कौशिकोऽपि निराकर्तुं शापं तस्य व्यचिन्तयत्
iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ saptamaskandhe triśaṅkuśāpoddhārāya viśvāmitrasāntvanavarṇanaṃ nāma trayodaśo'dhyāyaḥ || 13 ||