hariścandropākhyānavarṇanam
vyāsa uvāca
tamevamuktvā rājānaṃ nirghṛṇaṃ niṣṭhuraṃ vacaḥ |
tadādāya dhanaṃ pūrṇaṃ kupitaḥ kauśiko yayau
||1||तमेवमुक्त्वा राजानं निर्घृणं निष्ठुरं वचः ।
तदादाय धनं पूर्णं कुपितः कौशिको ययौ
viśvāmitre gate rājā tataḥ śokamupāgataḥ |
śvāsocchvāsaṃ muhuḥ kṛtvā provācoccairadhomukhaḥ
||2||विश्वामित्रे गते राजा ततः शोकमुपागतः ।
श्वासोच्छ्वासं मुहुः कृत्वा प्रोवाचोच्चैरधोमुखः
vittakrītena yasyārtirmayā pretena gacchati |
sa bravītu tvarāyukto yāme tiṣṭhati bhāskaraḥ
||3||वित्तक्रीतेन यस्यार्तिर्मया प्रेतेन गच्छति ।
स ब्रवीतु त्वरायुक्तो यामे तिष्ठति भास्करः
athājagāma tvarito dharmaścāṇḍālarūpadhṛk |
durgandho vikṛtoraskaḥ śmaśrulo danturo'ghṛṇī
||4||अथाजगाम त्वरितो धर्मश्चाण्डालरूपधृक् ।
दुर्गन्धो विकृतोरस्कः श्मश्रुलो दन्तुरोऽघृणी
kṛṣṇo lambodaraḥ snigdhaḥ karālaḥ puruṣādhamaḥ |
hastajarjarayaṣṭiśca śavamālyairalaṅkṛtaḥ
||5||कृष्णो लम्बोदरः स्निग्धः करालः पुरुषाधमः ।
हस्तजर्जरयष्टिश्च शवमाल्यैरलङ्कृतः
cāṇḍāla uvāca
ahaṃ gṛhṇāmi dāsatve bhṛtyārthaḥ sumahānmama |
kṣipramācakṣva maulyaṃ kimetatte sampradīyate
||6||अहं गृह्णामि दासत्वे भृत्यार्थः सुमहान्मम ।
क्षिप्रमाचक्ष्व मौल्यं किमेतत्ते सम्प्रदीयते
vyāsa uvāca
taṃ tādṛśamathālakṣya krūradṛṣṭiṃ sunirghṛṇam |
vadantamatiduḥśīlaṃ kastvamityāha pārthivaḥ
||7||तं तादृशमथालक्ष्य क्रूरदृष्टिं सुनिर्घृणम् ।
वदन्तमतिदुःशीलं कस्त्वमित्याह पार्थिवः
cāṇḍāla uvāca
cāṇḍālo'hamiha khyātaḥ pravīreti nṛpottama |
śāsane sarvadā tiṣṭha mṛtacailāpahārakaḥ
||8||चाण्डालोऽहमिह ख्यातः प्रवीरेति नृपोत्तम ।
शासने सर्वदा तिष्ठ मृतचैलापहारकः
evamuktastadā rājā vacanaṃ cedamabravīt |
brāhmaṇaḥ kṣatriyo vāpi gṛhṇātviti matirmama
||9||एवमुक्तस्तदा राजा वचनं चेदमब्रवीत् ।
ब्राह्मणः क्षत्रियो वापि गृह्णात्विति मतिर्मम
uttamasyottamo dharmo madhyamasya ca madhyamaḥ |
adhamasyādhamaścaiva iti prāhurmanīṣiṇaḥ
||10||उत्तमस्योत्तमो धर्मो मध्यमस्य च मध्यमः ।
अधमस्याधमश्चैव इति प्राहुर्मनीषिणः
cāṇḍāla uvāca
evameva tvayā dharmaḥ kathito nṛpasattama |
avicārya tvayā rājannadhunoktaṃ mamāgrataḥ
||11||एवमेव त्वया धर्मः कथितो नृपसत्तम ।
अविचार्य त्वया राजन्नधुनोक्तं ममाग्रतः
vicārayitvā yo brūte so'bhīṣṭaṃ labhate naraḥ |
sāmānyameva tatproktamavicārya tvayānagha
||12||विचारयित्वा यो ब्रूते सोऽभीष्टं लभते नरः ।
सामान्यमेव तत्प्रोक्तमविचार्य त्वयानघ
yadi satyaṃ pramāṇaṃ te gṛhīto'si na saṃśayaḥ |
hariścandra uvāca |
asatyānnarake gacchetsadyaḥ krūre narādhamaḥ
||13||यदि सत्यं प्रमाणं ते गृहीतोऽसि न संशयः ।
हरिश्चन्द्र उवाच ।
असत्यान्नरके गच्छेत्सद्यः क्रूरे नराधमः
tataścāṇḍālatā sādhvī na varā me hyasatyatā |
vyāsa uvāca |
tasyaivaṃ vadataḥ prāpto viśvāmitrastaponidhiḥ
||14||ततश्चाण्डालता साध्वी न वरा मे ह्यसत्यता ।
व्यास उवाच ।
तस्यैवं वदतः प्राप्तो विश्वामित्रस्तपोनिधिः
krodhāmarṣavivṛttākṣaḥ prāha cedaṃ narādhipam |
cāṇḍālo'yaṃ manasthaṃ te dātuṃ vittamupasthitaḥ
||15||क्रोधामर्षविवृत्ताक्षः प्राह चेदं नराधिपम् ।
चाण्डालोऽयं मनस्थं ते दातुं वित्तमुपस्थितः
kasmānna dīyate mahyamaśeṣā yajñadakṣiṇā |
rājovāca |
bhagavansūryavaṃśotthamātmānaṃ vedmi kauśika
||16||कस्मान्न दीयते मह्यमशेषा यज्ञदक्षिणा ।
राजोवाच ।
भगवन्सूर्यवंशोत्थमात्मानं वेद्मि कौशिक
kathaṃ cāṇḍāladāsatvaṃ gamiṣye vittakāmataḥ |
viśvāmitra uvāca |
yadi cāṇḍālavittaṃ tvamātmavikrayajaṃ mama
||17||कथं चाण्डालदासत्वं गमिष्ये वित्तकामतः ।
विश्वामित्र उवाच ।
यदि चाण्डालवित्तं त्वमात्मविक्रयजं मम
na pradāsyasi cettarhi śapsyāmi tvāmasaṃśayam |
cāṇḍālādathavā viprāddehi me dakṣiṇādhanam
||18||न प्रदास्यसि चेत्तर्हि शप्स्यामि त्वामसंशयम् ।
चाण्डालादथवा विप्राद्देहि मे दक्षिणाधनम्
vinā cāṇḍālamadhunā nānyaḥ kaściddhanapradaḥ |
dhanenāhaṃ vinā rājanna yāsyāmi na saṃśayaḥ
||19||विना चाण्डालमधुना नान्यः कश्चिद्धनप्रदः ।
धनेनाहं विना राजन्न यास्यामि न संशयः
idānīmeva me vittaṃ na pradāsyasi cennṛpa |
dine'rdhaghaṭikāśeṣe tattvāṃ śāpāgninā dahe
||20||इदानीमेव मे वित्तं न प्रदास्यसि चेन्नृप ।
दिनेऽर्धघटिकाशेषे तत्त्वां शापाग्निना दहे
vyāsa uvāca
hariścandrastato rājā mṛtvavacchritajīvitaḥ |
prasīdeti vadanpādau ṛṣerjagrāha vihvalaḥ
||21||हरिश्चन्द्रस्ततो राजा मृत्ववच्छ्रितजीवितः ।
प्रसीदेति वदन्पादौ ऋषेर्जग्राह विह्वलः
hariścandra uvāca
dāso'smyārto'smi dīno'smi tvadbhaktaśca viśeṣataḥ |
prasādaṃ kuru viprarṣe kaṣṭaścāṇḍālasaṅkaraḥ
||22||दासोऽस्म्यार्तोऽस्मि दीनोऽस्मि त्वद्भक्तश्च विशेषतः ।
प्रसादं कुरु विप्रर्षे कष्टश्चाण्डालसङ्करः
bhaveyaṃ vittaśeṣeṇa tava karmakaro vaśaḥ |
tavaiva muniśārdūla preṣyaścittānuvartakaḥ
||23||भवेयं वित्तशेषेण तव कर्मकरो वशः ।
तवैव मुनिशार्दूल प्रेष्यश्चित्तानुवर्तकः
viśvāmitra uvāca
evamastu mahārāja mamaiva bhava kiṅkaraḥ |
kiṃtu madvacanaṃ kāryaṃ sarvadaiva narādhipa
||24||एवमस्तु महाराज ममैव भव किङ्करः ।
किंतु मद्वचनं कार्यं सर्वदैव नराधिप
vyāsa uvāca
evamukte'tha vacane rājā harṣasamanvitaḥ |
amanyata punarjātamātmānaṃ prāha kauśikam
||25||एवमुक्तेऽथ वचने राजा हर्षसमन्वितः ।
अमन्यत पुनर्जातमात्मानं प्राह कौशिकम्
tavādeśaṃ kariṣyāmi sadaivāhaṃ na saṃśayaḥ |
ādeśaya dvijaśreṣṭha kiṃ karomi tavānagha
||26||तवादेशं करिष्यामि सदैवाहं न संशयः ।
आदेशय द्विजश्रेष्ठ किं करोमि तवानघ
viśvāmitra uvāca
cāṇḍālāgaccha maddāsamaulyaṃ kiṃ me prayacchasi |
gṛhāṇa dāsaṃ maulyena mayā dattaṃ tavādhunā
||27||चाण्डालागच्छ मद्दासमौल्यं किं मे प्रयच्छसि ।
गृहाण दासं मौल्येन मया दत्तं तवाधुना
nāsti dāsena me kāryaṃ vittāśā vartate mama |
vyāsa uvāca |
evamukte tadā tena svapaco hṛṣṭamānasaḥ
||28||नास्ति दासेन मे कार्यं वित्ताशा वर्तते मम ।
व्यास उवाच ।
एवमुक्ते तदा तेन स्वपचो हृष्टमानसः
āgatya sannidhau tūrṇaṃ viśvāmitramabhāṣata |
cāṇḍāla uvāca |
daśayojanavistīrṇe prayāgasya ca maṇḍale
||29||आगत्य सन्निधौ तूर्णं विश्वामित्रमभाषत ।
चाण्डाल उवाच ।
दशयोजनविस्तीर्णे प्रयागस्य च मण्डले
bhūmiṃ ratnamayīṃ kṛtvā dāsye te'haṃ dvijottama |
asya vikrayaṇeneyamārtiśca prahatā tvayā
||30||भूमिं रत्नमयीं कृत्वा दास्ये तेऽहं द्विजोत्तम ।
अस्य विक्रयणेनेयमार्तिश्च प्रहता त्वया
vyāsa uvāca
tato ratnasahasrāṇi suvarṇamaṇimauktikaiḥ |
cāṇḍālena pradattāni jagrāha dvijasattamaḥ
||31||ततो रत्नसहस्राणि सुवर्णमणिमौक्तिकैः ।
चाण्डालेन प्रदत्तानि जग्राह द्विजसत्तमः
hariścandrastathā rājā nirvikāramukho'bhavat |
amanyata tathā dhairyādviśvāmitro hi me patiḥ
||32||हरिश्चन्द्रस्तथा राजा निर्विकारमुखोऽभवत् ।
अमन्यत तथा धैर्याद्विश्वामित्रो हि मे पतिः
tattadeva mayā kāryaṃ yadayaṃ kārayiṣyati |
athāntarikṣe sahasā vāguvācāśarīriṇī
||33||तत्तदेव मया कार्यं यदयं कारयिष्यति ।
अथान्तरिक्षे सहसा वागुवाचाशरीरिणी
anṛṇo'si mahābhāga dattā sā dakṣiṇā tvayā |
tato divaḥ puṣpavṛṣṭiḥ papāta nṛpamūrdhani
||34||अनृणोऽसि महाभाग दत्ता सा दक्षिणा त्वया ।
ततो दिवः पुष्पवृष्टिः पपात नृपमूर्धनि
sādhu sādhviti taṃ devāḥ procuḥ sendrā mahaujasaḥ |
harṣeṇa mahatā''viṣṭo rājā kauśikamabravīt
||35||साधु साध्विति तं देवाः प्रोचुः सेन्द्रा महौजसः ।
हर्षेण महताऽऽविष्टो राजा कौशिकमब्रवीत्
rājovāca
tvaṃ hi mātā pitā caiva tvaṃ hi bandhurmahāmate |
yadarthaṃ mocito'haṃ te kṣaṇāccaivānṛṇīkṛtaḥ
||36||त्वं हि माता पिता चैव त्वं हि बन्धुर्महामते ।
यदर्थं मोचितोऽहं ते क्षणाच्चैवानृणीकृतः
kiṃ karomi mahābāho śreyo me vacanaṃ tava |
evamukte tu vacane nṛpaṃ munirabhāṣata
||37||किं करोमि महाबाहो श्रेयो मे वचनं तव ।
एवमुक्ते तु वचने नृपं मुनिरभाषत
viśvāmitra uvāca
cāṇḍālavacanaṃ kāryamadyaprabhṛti te nṛpa |
svasti te'sviti taṃ procya tadādāya dhanaṃ yayau
||38||चाण्डालवचनं कार्यमद्यप्रभृति ते नृप ।
स्वस्ति तेऽस्विति तं प्रोच्य तदादाय धनं ययौ
iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ saptamaskandhe hariścandropākhyānavarṇanaṃ nāma trayoviṃśo'dhyāyaḥ || 23 ||