māndhātotpattivarṇanam
vyāsa uvāca
kadācidaṣṭakāśrāddhe vikukṣiṃ pṛthivīpatiḥ |
ājñāpayadasaṃmūḍho māṃsamānaya satvaram
||1||कदाचिदष्टकाश्राद्धे विकुक्षिं पृथिवीपतिः ।
आज्ञापयदसंमूढो मांसमानय सत्वरम्
medhyaṃ śrāddhārthamadhunā vane gatvā sūtādarāt |
utyukto'sau tathetyāśu jagāma vanamastrabhṛt
||2||मेध्यं श्राद्धार्थमधुना वने गत्वा सूतादरात् ।
उत्युक्तोऽसौ तथेत्याशु जगाम वनमस्त्रभृत्
gatvā jaghāna bāṇaiḥ sa varāhānsūkarānmṛgān |
śaśāṃścāpi pariśrānto babhūvātha bubhūkṣitaḥ
||3||गत्वा जघान बाणैः स वराहान्सूकरान्मृगान् ।
शशांश्चापि परिश्रान्तो बभूवाथ बुभूक्षितः
vismṛtā cāṣṭakā tasya śaśaṃ cādadasau vane |
śeṣaṃ nivedayāmāsa pitre māṃsamanuttamam
||4||विस्मृता चाष्टका तस्य शशं चाददसौ वने ।
शेषं निवेदयामास पित्रे मांसमनुत्तमम्
prokṣaṇāya samānītaṃ māṃsaṃ dṛṣṭvā gurustadā |
anarhamiti tajjñātvā cukopa munisattamaḥ
||5||प्रोक्षणाय समानीतं मांसं दृष्ट्वा गुरुस्तदा ।
अनर्हमिति तज्ज्ञात्वा चुकोप मुनिसत्तमः
bhuktaśeṣaṃ tu na śrāddhe prokṣaṇīyamiti sthitiḥ |
rājñe nivedayāmāsa vasiṣṭhaḥ pākadūṣaṇam
||6||भुक्तशेषं तु न श्राद्धे प्रोक्षणीयमिति स्थितिः ।
राज्ञे निवेदयामास वसिष्ठः पाकदूषणम्
putrasya karma tajjñātvā bhūpatirguruṇoditam |
cukopa vidhilopāttaṃ deśānniḥsārayattataḥ
||7||पुत्रस्य कर्म तज्ज्ञात्वा भूपतिर्गुरुणोदितम् ।
चुकोप विधिलोपात्तं देशान्निःसारयत्ततः
śaśāpa iti vikhyāto nāmnā jāto nṛpātmajaḥ |
gato vane śaśādastu pitṛkopādasambhramaḥ
||8||शशाप इति विख्यातो नाम्ना जातो नृपात्मजः ।
गतो वने शशादस्तु पितृकोपादसम्भ्रमः
vanyena vartayankālaṃ nītavān dharmatatparaḥ |
pitaryuparate rājyaṃ prāptaṃ tena mahātmanā
||9||वन्येन वर्तयन्कालं नीतवान् धर्मतत्परः ।
पितर्युपरते राज्यं प्राप्तं तेन महात्मना
śaśādastvakarodrājyamayodhyāyāḥ patiḥ svayam |
yajñānanekaśaḥ pūrṇāṃścakāra sarayūtaṭe
||10||शशादस्त्वकरोद्राज्यमयोध्यायाः पतिः स्वयम् ।
यज्ञाननेकशः पूर्णांश्चकार सरयूतटे
śaśādasyābhavatputraḥ kakutstha iti viśrutaḥ |
tasyaiva nāmabhedādvai indravāhaḥ purañjayaḥ
||11||शशादस्याभवत्पुत्रः ककुत्स्थ इति विश्रुतः ।
तस्यैव नामभेदाद्वै इन्द्रवाहः पुरञ्जयः
janamejaya uvāca
nāmabhedaḥ kathaṃ jāto rājaputrasya cānagha |
kāraṇaṃ brūhi me sarvaṃ karmaṇā yena cābhavat
||12||नामभेदः कथं जातो राजपुत्रस्य चानघ ।
कारणं ब्रूहि मे सर्वं कर्मणा येन चाभवत्
vyāsa uvāca
śaśāde svargate rājā kakutstha iti cābhavat |
[rājyaṃ cakāra dharmajñaḥ pitṛpaitāmahaṃ balāt |
] etasminnantare devā daityaiḥ sarve parājitāḥ
||13||शशादे स्वर्गते राजा ककुत्स्थ इति चाभवत् ।
[राज्यं चकार धर्मज्ञः पितृपैतामहं बलात् ।
] एतस्मिन्नन्तरे देवा दैत्यैः सर्वे पराजिताः
jagmustrilokādhipatiṃ viṣṇuṃ śaraṇamavyayam |
tānprovāca mahāviṣṇustadā devānsanātanaḥ
||14||जग्मुस्त्रिलोकाधिपतिं विष्णुं शरणमव्ययम् ।
तान्प्रोवाच महाविष्णुस्तदा देवान्सनातनः
viṣṇuruvāca
pārṣṇigrāhaṃ mahīpālaṃ prārthayantu śaśādajam |
sa haniṣyati vai daityānsaṃgrāme surasattamāḥ
||15||पार्ष्णिग्राहं महीपालं प्रार्थयन्तु शशादजम् ।
स हनिष्यति वै दैत्यान्संग्रामे सुरसत्तमाः
āgamiṣyati dharmātmā sāhāyyārthaṃ dhanurdharaḥ |
parāśakteḥ prasādena sāmarthyaṃ tasya cātulam
||16||आगमिष्यति धर्मात्मा साहाय्यार्थं धनुर्धरः ।
पराशक्तेः प्रसादेन सामर्थ्यं तस्य चातुलम्
hareḥ suvacanāddevā yayuḥ sarve savāsavāḥ |
ayodhyāyāṃ mahārāja śaśādatanayaṃ prati
||17||हरेः सुवचनाद्देवा ययुः सर्वे सवासवाः ।
अयोध्यायां महाराज शशादतनयं प्रति
tānāgatān surān rājā pūjayāmāsa dharmataḥ |
papracchāgamane rājā prayojanamatandritaḥ
||18||तानागतान् सुरान् राजा पूजयामास धर्मतः ।
पप्रच्छागमने राजा प्रयोजनमतन्द्रितः
rājovāca
dhanyo'haṃ pāvitaścāsmi jīvitaṃ saphalaṃ mama |
yadāgatya gṛhe devā daduśca darśanaṃ mahat
||19||धन्योऽहं पावितश्चास्मि जीवितं सफलं मम ।
यदागत्य गृहे देवा ददुश्च दर्शनं महत्
bruvantu kṛtyaṃ deveśā duḥsādhyamapi mānavaiḥ |
kariṣyāmi mahatkāryaṃ sarvathā bhavatāṃ mahat
||20||ब्रुवन्तु कृत्यं देवेशा दुःसाध्यमपि मानवैः ।
करिष्यामि महत्कार्यं सर्वथा भवतां महत्
devā ūcuḥ
sāhāyyaṃ kuru rājendra sakhā bhava śacīpateḥ |
saṃgrāme jaya daityendrāndurjayāṃstridaśairapi
||21||साहाय्यं कुरु राजेन्द्र सखा भव शचीपतेः ।
संग्रामे जय दैत्येन्द्रान्दुर्जयांस्त्रिदशैरपि
parāśaktiprasādena durlabhaṃ nāsti te kvacit |
viṣṇunā preritāścaivamāgatāstava sannidhau
||22||पराशक्तिप्रसादेन दुर्लभं नास्ति ते क्वचित् ।
विष्णुना प्रेरिताश्चैवमागतास्तव सन्निधौ
rājovāca
pārṣṇigrāho bhavāmyadya devānāṃ surasattamāḥ |
indro me vāhanaṃ tatra bhavedyadi surādhipaḥ
||23||पार्ष्णिग्राहो भवाम्यद्य देवानां सुरसत्तमाः ।
इन्द्रो मे वाहनं तत्र भवेद्यदि सुराधिपः
saṃgrāmaṃ tu kariṣyāmi daityairdevakṛte'dhunā |
āruhyendraṃ gamiṣyāmi satyametadbravīmyaham
||24||संग्रामं तु करिष्यामि दैत्यैर्देवकृतेऽधुना ।
आरुह्येन्द्रं गमिष्यामि सत्यमेतद्ब्रवीम्यहम्
tadocurvāsavaṃ devāḥ kartavyaṃ kāryamadbhutam |
patraṃ bhava narendrasya tyaktvā lajjāṃ śacīpate
||25||तदोचुर्वासवं देवाः कर्तव्यं कार्यमद्भुतम् ।
पत्रं भव नरेन्द्रस्य त्यक्त्वा लज्जां शचीपते
lajjamānastadā śakraḥ prerito hariṇā bhṛśam |
babhūva vṛṣabhastūrṇaṃ rudrasyevāparo mahān
||26||लज्जमानस्तदा शक्रः प्रेरितो हरिणा भृशम् ।
बभूव वृषभस्तूर्णं रुद्रस्येवापरो महान्
tamāruroha rājāsau saṃgrāmagamanāya vai |
sthitaḥ kakudi yenāsya kakutsthastena cābhavat
||27||तमारुरोह राजासौ संग्रामगमनाय वै ।
स्थितः ककुदि येनास्य ककुत्स्थस्तेन चाभवत्
indro vāhaḥ kṛto yena tena nāmnendravāhakaḥ |
puraṃ jitaṃ tu daityānāṃ tenābhūcca purañjayaḥ
||28||इन्द्रो वाहः कृतो येन तेन नाम्नेन्द्रवाहकः ।
पुरं जितं तु दैत्यानां तेनाभूच्च पुरञ्जयः
jitvā daityānmahābāhurdhanaṃ teṣāṃ pradattavān |
papraccha caivaṃ rājarṣeriti sakhyaṃ babhūva ha
||29||जित्वा दैत्यान्महाबाहुर्धनं तेषां प्रदत्तवान् ।
पप्रच्छ चैवं राजर्षेरिति सख्यं बभूव ह
kakutsthaścātivikhyāto nṛpatistasya vaṃśajāḥ |
kākutsthā bhuvi rājāno babhūvurbahuviśrutāḥ
||30||ककुत्स्थश्चातिविख्यातो नृपतिस्तस्य वंशजाः ।
काकुत्स्था भुवि राजानो बभूवुर्बहुविश्रुताः
kakutsthasyābhavatputro dharmapatnyāṃ mahābalaḥ |
anenā viśrutastasya pṛthuḥ putraśca vīryavān
||31||ककुत्स्थस्याभवत्पुत्रो धर्मपत्न्यां महाबलः ।
अनेना विश्रुतस्तस्य पृथुः पुत्रश्च वीर्यवान्
viṣṇoraṃśaḥ smṛtaḥ sākṣātparāśaktipadārcakaḥ |
viśvarandhistu vijñeyaḥ pṛthoḥ putro narādhipaḥ
||32||विष्णोरंशः स्मृतः साक्षात्पराशक्तिपदार्चकः ।
विश्वरन्धिस्तु विज्ञेयः पृथोः पुत्रो नराधिपः
candrastasya sutaḥ śrīmān rājā vaṃśakaraḥ smṛtaḥ |
tatsuto yuvanāśvastu tejasvī balavattaraḥ
||33||चन्द्रस्तस्य सुतः श्रीमान् राजा वंशकरः स्मृतः ।
तत्सुतो युवनाश्वस्तु तेजस्वी बलवत्तरः
śāvanto yuvanāśvasya jajñe paramadhārmikaḥ |
śāvantī nirmitā tena purī śakrapurīsamā
||34||शावन्तो युवनाश्वस्य जज्ञे परमधार्मिकः ।
शावन्ती निर्मिता तेन पुरी शक्रपुरीसमा
bṛhadaśvastu putro'bhūcchāvantasya mahātmanaḥ |
kuvalayāśvaḥ sutastasya babhūva pṛthivīpatiḥ
||35||बृहदश्वस्तु पुत्रोऽभूच्छावन्तस्य महात्मनः ।
कुवलयाश्वः सुतस्तस्य बभूव पृथिवीपतिः
dhundhurnāmā hato daityastenāsau pṛthivītale |
dhundhumāreti vikhyātaṃ nāma prāpātiviśrutam
||36||धुन्धुर्नामा हतो दैत्यस्तेनासौ पृथिवीतले ।
धुन्धुमारेति विख्यातं नाम प्रापातिविश्रुतम्
putrastasya dṛḍhāśvastu pālayāmāsa medinīm |
dṛḍhāśvasya sutaḥ śrīmānharyaśva iti kīrtitaḥ
||37||पुत्रस्तस्य दृढाश्वस्तु पालयामास मेदिनीम् ।
दृढाश्वस्य सुतः श्रीमान्हर्यश्व इति कीर्तितः
nikumbhastatsutaḥ prokto babhūva pṛthivīpatiḥ |
barhaṇāśvo nikumbhasya kuśāśvastasya vai sutaḥ
||38||निकुम्भस्तत्सुतः प्रोक्तो बभूव पृथिवीपतिः ।
बर्हणाश्वो निकुम्भस्य कुशाश्वस्तस्य वै सुतः
prasenajitkṛśāśvasya balavānsatyavikramaḥ |
tasya putro mahābhāgo yauvanāśveti viśrutaḥ
||39||प्रसेनजित्कृशाश्वस्य बलवान्सत्यविक्रमः ।
तस्य पुत्रो महाभागो यौवनाश्वेति विश्रुतः
yauvanāśvasutaḥ śrīmānmāndhāteti mahīpatiḥ |
aṣṭottarasahasraṃ tu prāsādā yena nirmitāḥ
||40||यौवनाश्वसुतः श्रीमान्मान्धातेति महीपतिः ।
अष्टोत्तरसहस्रं तु प्रासादा येन निर्मिताः
bhagavatyāstu tuṣṭyarthaṃ mahātīrtheṣu mānada |
mātṛgarbhe na jāto'sāvutpanno janakodare
||41||भगवत्यास्तु तुष्ट्यर्थं महातीर्थेषु मानद ।
मातृगर्भे न जातोऽसावुत्पन्नो जनकोदरे
niḥsāritastataḥ putraḥ kukṣiṃ bhittvā pituḥ punaḥ |
rājovāca |
na śrutaṃ na ca dṛṣṭaṃ vā bhavatā tadudāhṛtam
||42||निःसारितस्ततः पुत्रः कुक्षिं भित्त्वा पितुः पुनः ।
राजोवाच ।
न श्रुतं न च दृष्टं वा भवता तदुदाहृतम्
asaṃbhāvyaṃ mahābhāga tasya janma yathoditam |
vistareṇa vadasvādya māndhāturjanmakāraṇam
||43||असंभाव्यं महाभाग तस्य जन्म यथोदितम् ।
विस्तरेण वदस्वाद्य मान्धातुर्जन्मकारणम्
rājodare yathotpannaḥ putraḥ sarvāṅgasundaraḥ |
vyāsa uvāca |
yauvanāśvo'napatyo'bhūdrājā paramadhārmikaḥ
||44||राजोदरे यथोत्पन्नः पुत्रः सर्वाङ्गसुन्दरः ।
व्यास उवाच ।
यौवनाश्वोऽनपत्योऽभूद्राजा परमधार्मिकः
bhāryāṇāṃ ca śataṃ tasya babhūva nṛpaternṛpa |
rājā cintāparaḥ prāyaścintayāmāsa nityaśaḥ
||45||भार्याणां च शतं तस्य बभूव नृपतेर्नृप ।
राजा चिन्तापरः प्रायश्चिन्तयामास नित्यशः
apatyārthe yauvanāśvo duḥkhitastu vanaṃ gataḥ |
ṛṣīṇāmāśrame puṇye nirviṇṇaḥ sa ca pārthivaḥ
||46||अपत्यार्थे यौवनाश्वो दुःखितस्तु वनं गतः ।
ऋषीणामाश्रमे पुण्ये निर्विण्णः स च पार्थिवः
mumoca duḥkhitaḥ śvāsāṃstāpasānāṃ ca paśyatām |
dṛṣṭvā tu duḥkhitaṃ viprā babhūvuśca kṛpālavaḥ
||47||मुमोच दुःखितः श्वासांस्तापसानां च पश्यताम् ।
दृष्ट्वा तु दुःखितं विप्रा बभूवुश्च कृपालवः
tamūcurbrāhmaṇā rājankasmācchocasi pārthiva |
kiṃ te duḥkhaṃ mahārāja brūhi satyaṃ manogatam
||48||तमूचुर्ब्राह्मणा राजन्कस्माच्छोचसि पार्थिव ।
किं ते दुःखं महाराज ब्रूहि सत्यं मनोगतम्
pratīkāraṃ kariṣyāmo duḥkhasya tava sarvathā |
yauvanāśva uvāca |
rājyaṃ dhanaṃ sadaśvāśca vartante munayo mama
||49||प्रतीकारं करिष्यामो दुःखस्य तव सर्वथा ।
यौवनाश्व उवाच ।
राज्यं धनं सदश्वाश्च वर्तन्ते मुनयो मम
bhāryāṇāṃ ca śataṃ śuddhaṃ vartate viśadaprabham |
nārātistriṣu lokeṣu ko'pyasti balavānmama
||50||भार्याणां च शतं शुद्धं वर्तते विशदप्रभम् ।
नारातिस्त्रिषु लोकेषु कोऽप्यस्ति बलवान्मम
ājñākarāstu sāmantā vartante mantriṇastathā |
ekaṃ santānajaṃ duḥkhaṃ nānyatpaśyāmi tāpasāḥ
||51||आज्ञाकरास्तु सामन्ता वर्तन्ते मन्त्रिणस्तथा ।
एकं सन्तानजं दुःखं नान्यत्पश्यामि तापसाः
aputrasya gatirnāsti svargo naiva ca naiva ca |
tasmācchocāmi viprendrāḥ santānārthaṃ bhṛśaṃ tataḥ
||52||अपुत्रस्य गतिर्नास्ति स्वर्गो नैव च नैव च ।
तस्माच्छोचामि विप्रेन्द्राः सन्तानार्थं भृशं ततः
vedaśāstrārthatattvajñāstāpasāśca kṛtaśramāḥ |
iṣṭiṃ santānakāmasya yuktāṃ jñātvā diśantu me
||53||वेदशास्त्रार्थतत्त्वज्ञास्तापसाश्च कृतश्रमाः ।
इष्टिं सन्तानकामस्य युक्तां ज्ञात्वा दिशन्तु मे
kurvantu mama kāryaṃ vai kṛpā cedasti tāpasāḥ |
vyāsa uvāca |
tacchrutvā vacanaṃ rājñaḥ kṛpayā pūrṇamānasāḥ
||54||कुर्वन्तु मम कार्यं वै कृपा चेदस्ति तापसाः ।
व्यास उवाच ।
तच्छ्रुत्वा वचनं राज्ञः कृपया पूर्णमानसाः
kārayāmāsuravyagrāstasyeṣṭimindradevatām |
kalaśaḥ sthāpitastatra jalapūrṇastu vāḍavaiḥ
||55||कारयामासुरव्यग्रास्तस्येष्टिमिन्द्रदेवताम् ।
कलशः स्थापितस्तत्र जलपूर्णस्तु वाडवैः
mantrito vedamantraiśca putrārthaṃ tasya bhūpateḥ |
rājā tadyajñasadanaṃ praviṣṭastṛṣito niśi
||56||मन्त्रितो वेदमन्त्रैश्च पुत्रार्थं तस्य भूपतेः ।
राजा तद्यज्ञसदनं प्रविष्टस्तृषितो निशि
viprāndṛṣṭvā śayānānsa papau mantrajalaṃ svayam |
bhāryārthaṃ saṃskṛtaṃ viprairmantritaṃ vidhinoddhṛtam
||57||विप्रान्दृष्ट्वा शयानान्स पपौ मन्त्रजलं स्वयम् ।
भार्यार्थं संस्कृतं विप्रैर्मन्त्रितं विधिनोद्धृतम्
pītaṃ rājñā tṛṣārtena tadajñānānnṛpottama |
vyudakaṃ kalaśaṃ dṛṣṭvā tadā viprā viśaṅkitāḥ
||58||पीतं राज्ञा तृषार्तेन तदज्ञानान्नृपोत्तम ।
व्युदकं कलशं दृष्ट्वा तदा विप्रा विशङ्किताः
papracchuste nṛpaṃ kena pītaṃ jalamiti dvijāḥ |
rājñā pītaṃ viditvā te jñātvā daivabalaṃ mahat
||59||पप्रच्छुस्ते नृपं केन पीतं जलमिति द्विजाः ।
राज्ञा पीतं विदित्वा ते ज्ञात्वा दैवबलं महत्
iṣṭiṃ samāpayāmāsurgatāste munayo gṛhān |
garbhaṃ dadhāra nṛpatistato mantrabalādatha
||60||इष्टिं समापयामासुर्गतास्ते मुनयो गृहान् ।
गर्भं दधार नृपतिस्ततो मन्त्रबलादथ
tataḥ kāle sa utpannaḥ kukṣiṃ bhittvā'sya dakṣiṇām |
putraṃ niṣkāsamāyāsurmantriṇastasya bhūpateḥ
||61||ततः काले स उत्पन्नः कुक्षिं भित्त्वाऽस्य दक्षिणाम् ।
पुत्रं निष्कासमायासुर्मन्त्रिणस्तस्य भूपतेः
devānāṃ kṛpayā tatra na mamāra mahīpatiḥ |
kaṃ dhāsyati kumāro'yaṃ mantriṇaścukruśurbhṛśam
||62||देवानां कृपया तत्र न ममार महीपतिः ।
कं धास्यति कुमारोऽयं मन्त्रिणश्चुक्रुशुर्भृशम्
tadendro deśinīṃ prādānmāṃ dhātetyavadadvacaḥ |
so'bhavadbalavān rājā māndhātā pṛthivīpatiḥ |
tadutpattistu bhūpāla kathitā tava vistarāt
||63||तदेन्द्रो देशिनीं प्रादान्मां धातेत्यवदद्वचः ।
सोऽभवद्बलवान् राजा मान्धाता पृथिवीपतिः ।
तदुत्पत्तिस्तु भूपाल कथिता तव विस्तरात्
iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ saptamaskandhe māndhātotpattivarṇanaṃ nāma navamo'dhyāyaḥ || 9 ||