vasiṣṭhaviśvāmitrapaṇavarṇanam
vyāsa uvāca
rudantaṃ bālakaṃ vīkṣya viśvāmitro dayāturaḥ |
śunaḥśepamuvācedaṃ gatvā pārśve'tiduḥkhitam
||1||रुदन्तं बालकं वीक्ष्य विश्वामित्रो दयातुरः ।
शुनःशेपमुवाचेदं गत्वा पार्श्वेऽतिदुःखितम्
mantraṃ pracetasaḥ putra mayoktaṃ manasā smaran |
japatastava kalyāṇaṃ bhaviṣyati mamājñayā
||2||मन्त्रं प्रचेतसः पुत्र मयोक्तं मनसा स्मरन् ।
जपतस्तव कल्याणं भविष्यति ममाज्ञया
viśvāmitravacaḥ śrutvā śunaḥśepaḥ śucā''kulaḥ |
mantraṃ jajāpa manasā kauśikoktaṃ sphuṭākṣaram
||3||विश्वामित्रवचः श्रुत्वा शुनःशेपः शुचाऽऽकुलः ।
मन्त्रं जजाप मनसा कौशिकोक्तं स्फुटाक्षरम्
japatastatra tasyāśu pracetāstu kṛpākaraḥ |
prādurbabhūva sahasā prasanno nṛpa bālake
||4||जपतस्तत्र तस्याशु प्रचेतास्तु कृपाकरः ।
प्रादुर्बभूव सहसा प्रसन्नो नृप बालके
dṛṣṭvā tamāgataṃ sarve vismayaṃ paramaṃ gatāḥ |
tuṣṭuvurvaruṇaṃ devaṃ muditā darśanena te
||5||दृष्ट्वा तमागतं सर्वे विस्मयं परमं गताः ।
तुष्टुवुर्वरुणं देवं मुदिता दर्शनेन ते
rājātivismitaḥ pādau praṇanāma rujāturaḥ |
baddhāñjalipuṭo devaṃ tuṣṭāva purataḥ sthitam
||6||राजातिविस्मितः पादौ प्रणनाम रुजातुरः ।
बद्धाञ्जलिपुटो देवं तुष्टाव पुरतः स्थितम्
hariścandra uvāca
devadeva kṛpāsindho pāpātmāhaṃ sumandadhīḥ |
kṛtāparādhaḥ kṛpaṇaḥ pāvitaḥ parameṣṭhinā
||7||देवदेव कृपासिन्धो पापात्माहं सुमन्दधीः ।
कृतापराधः कृपणः पावितः परमेष्ठिना
mayā te putrakāmena duḥkhasaṃsthena helanam |
kṛtaṃ kṣamāpyaṃ prabhuṇā ko'parādhaḥ sudurmateḥ
||8||मया ते पुत्रकामेन दुःखसंस्थेन हेलनम् ।
कृतं क्षमाप्यं प्रभुणा कोऽपराधः सुदुर्मतेः
arthī doṣaṃ na jānāti tasmātputrārthinā mayā |
vañcitastvaṃ devadeva bhītena narakādvibho
||9||अर्थी दोषं न जानाति तस्मात्पुत्रार्थिना मया ।
वञ्चितस्त्वं देवदेव भीतेन नरकाद्विभो
aputrasya gatirnāsti svargo naiva ca naiva ca |
bhīto'haṃ tena vākyena tasmātte helanaṃ kṛtam
||10||अपुत्रस्य गतिर्नास्ति स्वर्गो नैव च नैव च ।
भीतोऽहं तेन वाक्येन तस्मात्ते हेलनं कृतम्
nājñasya dūṣaṇaṃ cintyaṃ nūnaṃ jñānavatā vibho |
duḥkhito'haṃ rujākrānto vañcitaḥ svasutena ha
||11||नाज्ञस्य दूषणं चिन्त्यं नूनं ज्ञानवता विभो ।
दुःखितोऽहं रुजाक्रान्तो वञ्चितः स्वसुतेन ह
na jāne'haṃ mahārāja putro me kva gataḥ prabho |
vañcayitvā vane bhīto maraṇānmāṃ kṛpānidhe
||12||न जानेऽहं महाराज पुत्रो मे क्व गतः प्रभो ।
वञ्चयित्वा वने भीतो मरणान्मां कृपानिधे
prayayau draviṇaṃ datvā gṛhīto dvijabālakaḥ |
yajño'yaṃ krītaputreṇa prārabdhastava tuṣṭaye
||13||प्रययौ द्रविणं दत्वा गृहीतो द्विजबालकः ।
यज्ञोऽयं क्रीतपुत्रेण प्रारब्धस्तव तुष्टये
darśanaṃ tava samprāpya gataṃ duḥkhaṃ mamādbhutam |
jalodarakṛtaṃ sarvaṃ prasanne tvayi sāmpratam
||14||दर्शनं तव सम्प्राप्य गतं दुःखं ममाद्भुतम् ।
जलोदरकृतं सर्वं प्रसन्ने त्वयि साम्प्रतम्
vyāsa uvāca
iti tasya vacaḥ śrutvā rājño rogāturasya ca |
dayāvāndevadeveśaḥ pratyuvāca nṛpottamam
||15||इति तस्य वचः श्रुत्वा राज्ञो रोगातुरस्य च ।
दयावान्देवदेवेशः प्रत्युवाच नृपोत्तमम्
varuṇa uvāca
muñca rājañchunaḥśepaṃ stuvantaṃ māṃ bhṛśāturam |
yajño'yaṃ paripūrṇaste rogamukto bhavātmanā
||16||मुञ्च राजञ्छुनःशेपं स्तुवन्तं मां भृशातुरम् ।
यज्ञोऽयं परिपूर्णस्ते रोगमुक्तो भवात्मना
ityuktvā varuṇastūrṇaṃ rājānaṃ virujaṃ tathā |
cakāra paśyatāṃ tatra sadasyānāṃ susaṃsthitam
||17||इत्युक्त्वा वरुणस्तूर्णं राजानं विरुजं तथा ।
चकार पश्यतां तत्र सदस्यानां सुसंस्थितम्
vimukto'sau dvijaḥ pāśādvaruṇena mahātmanā |
jayaśabdastatastatra sañjāto makhamaṇḍape
||18||विमुक्तोऽसौ द्विजः पाशाद्वरुणेन महात्मना ।
जयशब्दस्ततस्तत्र सञ्जातो मखमण्डपे
rājā pramuditaḥ sadyo rogānmuktaḥ sudāruṇāt |
yūpānmuktaḥ śunaḥśepo babhūvātīva saṃsthitaḥ
||19||राजा प्रमुदितः सद्यो रोगान्मुक्तः सुदारुणात् ।
यूपान्मुक्तः शुनःशेपो बभूवातीव संस्थितः
rājā tvimaṃ makhaṃ pūrṇaṃ cakāra vinayānvitaḥ |
śunaḥśepastadā sabhyānityuvāca kṛtāñjaliḥ
||20||राजा त्विमं मखं पूर्णं चकार विनयान्वितः ।
शुनःशेपस्तदा सभ्यानित्युवाच कृताञ्जलिः
bho bhoḥ sabhyā sudharmajñāḥ bruvantu dharmanirṇayam |
vedaśāstrānusāreṇa yathārthavādinaḥ kila
||21||भो भोः सभ्या सुधर्मज्ञाः ब्रुवन्तु धर्मनिर्णयम् ।
वेदशास्त्रानुसारेण यथार्थवादिनः किल
putro'haṃ kasya sarvajñāḥ pitā ke ko'grataḥ param |
bhavatāṃ vacanāttasya śaraṇaṃ pravrajāmyaham
||22||पुत्रोऽहं कस्य सर्वज्ञाः पिता के कोऽग्रतः परम् ।
भवतां वचनात्तस्य शरणं प्रव्रजाम्यहम्
ityukte vacane tatra sabhyāḥ procuḥ parasparam |
sabhyā ūcūḥ - ajīgartasya putro'yaṃ kasyānyasya bhavedasau
||23||इत्युक्ते वचने तत्र सभ्याः प्रोचुः परस्परम् ।
सभ्या ऊचूः - अजीगर्तस्य पुत्रोऽयं कस्यान्यस्य भवेदसौ
aṅgādaṅgātsamudbhūtaḥ pālitastena bhaktitaḥ |
anyasya kasya putro'sau prabhavediti niścayaḥ
||24||अङ्गादङ्गात्समुद्भूतः पालितस्तेन भक्तितः ।
अन्यस्य कस्य पुत्रोऽसौ प्रभवेदिति निश्चयः
tacchrutvā vāmadevastu tānuvāca sabhāsadaḥ |
vikrītastena tātena dravyalobhātsutaḥ kila
||25||तच्छ्रुत्वा वामदेवस्तु तानुवाच सभासदः ।
विक्रीतस्तेन तातेन द्रव्यलोभात्सुतः किल
putro'yaṃ dhanadātuśca rājñastatra na saṃśayaḥ |
athavā varuṇasyaiṣa pāśānmukto'styanena vai
||26||पुत्रोऽयं धनदातुश्च राज्ञस्तत्र न संशयः ।
अथवा वरुणस्यैष पाशान्मुक्तोऽस्त्यनेन वै
annadātā bhayatrātā tathā vidyāpradaśca yaḥ |
tathā vittapradaścaiva pañcaite pitaraḥ smṛtāḥ
||27||अन्नदाता भयत्राता तथा विद्याप्रदश्च यः ।
तथा वित्तप्रदश्चैव पञ्चैते पितरः स्मृताः
tadā kecitpituḥ prāhuḥ kecidrājñastathāpare |
varuṇasyeti saṃvāde nirṇayaṃ na yayuśca te
||28||तदा केचित्पितुः प्राहुः केचिद्राज्ञस्तथापरे ।
वरुणस्येति संवादे निर्णयं न ययुश्च ते
itthaṃ sandehamāpanne vasiṣṭho vākyamabravīt |
sabhyānvivadatastatra sarvajñaḥ sarvapūjitaḥ
||29||इत्थं सन्देहमापन्ने वसिष्ठो वाक्यमब्रवीत् ।
सभ्यान्विवदतस्तत्र सर्वज्ञः सर्वपूजितः
śṛṇudhvaṃ bho mahābhāgā nirṇayaṃ śrutisammatam |
niḥsnehena yadā pitrā vikrīto'yaṃ sutaḥ śiśuḥ
||30||शृणुध्वं भो महाभागा निर्णयं श्रुतिसम्मतम् ।
निःस्नेहेन यदा पित्रा विक्रीतोऽयं सुतः शिशुः
sambandhastu gatastasya tadaiva dhanasaṃgrahāt |
hariścandrasya sañjātaḥ putro'sau krīta eva ca
||31||सम्बन्धस्तु गतस्तस्य तदैव धनसंग्रहात् ।
हरिश्चन्द्रस्य सञ्जातः पुत्रोऽसौ क्रीत एव च
yūpe baddho yadā rājñā tadā tasya na vai sutaḥ |
varuṇastu stuto'nena tena tuṣṭena mocitaḥ
||32||यूपे बद्धो यदा राज्ञा तदा तस्य न वै सुतः ।
वरुणस्तु स्तुतोऽनेन तेन तुष्टेन मोचितः
tasmānnāyaṃ mahābhāgā hyasau putraḥ pracetasaḥ |
yo yaṃ stauti mahāmantraiḥ so'pi tuṣṭo dadāti ca
||33||तस्मान्नायं महाभागा ह्यसौ पुत्रः प्रचेतसः ।
यो यं स्तौति महामन्त्रैः सोऽपि तुष्टो ददाति च
dhanaṃ prāṇānpaśūn rājyaṃ tathā mokṣaṃ kilepsitam |
kauśikasya sutaścāyamariṣṭe yena rakṣitaḥ
||34||धनं प्राणान्पशून् राज्यं तथा मोक्षं किलेप्सितम् ।
कौशिकस्य सुतश्चायमरिष्टे येन रक्षितः
mantraṃ dattvā mahāvīryaṃ varuṇasyātisaṅkaṭe |
vyāsa uvāca |
śrutvā vākyaṃ vasiṣṭhasya bāḍhamūcuḥ sabhāsadaḥ
||35||मन्त्रं दत्त्वा महावीर्यं वरुणस्यातिसङ्कटे ।
व्यास उवाच ।
श्रुत्वा वाक्यं वसिष्ठस्य बाढमूचुः सभासदः
viśvāmitrastu jagrāha taṃ kare dakṣiṇe tadā |
ehi putra gṛhaṃ me tvamityuktvā premapūritaḥ
||36||विश्वामित्रस्तु जग्राह तं करे दक्षिणे तदा ।
एहि पुत्र गृहं मे त्वमित्युक्त्वा प्रेमपूरितः
śunaḥśepo jagāmāśu tenaiva saha satvaraḥ |
varuṇastu prasannātmā jagāma ca svamālayam
||37||शुनःशेपो जगामाशु तेनैव सह सत्वरः ।
वरुणस्तु प्रसन्नात्मा जगाम च स्वमालयम्
ṛtvijaśca tathā sabhyāḥ svagṛhānniryayustadā |
rājāpi roganirmukto babhūvātimudānvitaḥ
||38||ऋत्विजश्च तथा सभ्याः स्वगृहान्निर्ययुस्तदा ।
राजापि रोगनिर्मुक्तो बभूवातिमुदान्वितः
prajāstu pālayāmāsa suprasannena cetasā |
rohitākhyastu tacchrutvā vṛttāntaṃ varuṇasya ha
||39||प्रजास्तु पालयामास सुप्रसन्नेन चेतसा ।
रोहिताख्यस्तु तच्छ्रुत्वा वृत्तान्तं वरुणस्य ह
ājagāma gṛhaṃ prīto durgamādvanaparvatāt |
dūtā rājānamabhyetya procuḥ putraṃ samāgatam
||40||आजगाम गृहं प्रीतो दुर्गमाद्वनपर्वतात् ।
दूता राजानमभ्येत्य प्रोचुः पुत्रं समागतम्
mudito'sau jagāmāśu sammukhaḥ kosalādhipaḥ |
dṛṣṭvā pitaramāyāntaṃ premodriktaḥ susambhramaḥ
||41||मुदितोऽसौ जगामाशु सम्मुखः कोसलाधिपः ।
दृष्ट्वा पितरमायान्तं प्रेमोद्रिक्तः सुसम्भ्रमः
daṇḍavatpatito bhūmāvaśrupūrṇamukhaḥ śucā |
rājāpi taṃ samutthāpya parirabhya mudānvitaḥ
||42||दण्डवत्पतितो भूमावश्रुपूर्णमुखः शुचा ।
राजापि तं समुत्थाप्य परिरभ्य मुदान्वितः
tamāghrāya sutaṃ mūrdhni papraccha kuśalaṃ punaḥ |
utsaṅge taṃ samāropya mudito medinīpatiḥ
||43||तमाघ्राय सुतं मूर्ध्नि पप्रच्छ कुशलं पुनः ।
उत्सङ्गे तं समारोप्य मुदितो मेदिनीपतिः
uṣṇairnetrajalaiḥ śīrṣaṇyabhiṣekamathākarot |
rājyaṃ śaśāsa tenāsau putreṇātipriyeṇa ca
||44||उष्णैर्नेत्रजलैः शीर्षण्यभिषेकमथाकरोत् ।
राज्यं शशास तेनासौ पुत्रेणातिप्रियेण च
vṛttāntaṃ naramedhasya kathayāmāsa vistarāt |
rājasūyaṃ kratuvaraṃ cakāra nṛpasattamaḥ
||45||वृत्तान्तं नरमेधस्य कथयामास विस्तरात् ।
राजसूयं क्रतुवरं चकार नृपसत्तमः
vasiṣṭhaṃ pūjayitvātha hotāramakarodvibhuḥ |
samāpte tvatha yajñeśe vasiṣṭho'tīva pūjitaḥ
||46||वसिष्ठं पूजयित्वाथ होतारमकरोद्विभुः ।
समाप्ते त्वथ यज्ञेशे वसिष्ठोऽतीव पूजितः
śakrasya sadanaṃ ramyaṃ jagāma munirādarāt |
viśvāmitro'pi tatraiva vasiṣṭhena ca saṅgataḥ
||47||शक्रस्य सदनं रम्यं जगाम मुनिरादरात् ।
विश्वामित्रोऽपि तत्रैव वसिष्ठेन च सङ्गतः
militvā tau sthitau devasadane munisattama |
viśvāmitro'pi papraccha vasiṣṭhaṃ pratipūjitam
||48||मिलित्वा तौ स्थितौ देवसदने मुनिसत्तम ।
विश्वामित्रोऽपि पप्रच्छ वसिष्ठं प्रतिपूजितम्
vīkṣya vismayacittastaṃ sabhāyāṃ tu śacīpateḥ |
viśvāmitra uvāca |
kveyaṃ pūjā tvayā prāptā mahatī munisattama
||49||वीक्ष्य विस्मयचित्तस्तं सभायां तु शचीपतेः ।
विश्वामित्र उवाच ।
क्वेयं पूजा त्वया प्राप्ता महती मुनिसत्तम
kṛtā kena mahābhāga satyaṃ brūhi mamāntike |
vasiṣṭha uvāca |
yajamāno'sti me rājā hariścandraḥ pratāpavān
||50||कृता केन महाभाग सत्यं ब्रूहि ममान्तिके ।
वसिष्ठ उवाच ।
यजमानोऽस्ति मे राजा हरिश्चन्द्रः प्रतापवान्
rājasūyaḥ kṛtastena rājñā pravaradakṣiṇaḥ |
nedṛśo'sti nṛpaścānyaḥ satyavādī dhṛtavrataḥ
||51||राजसूयः कृतस्तेन राज्ञा प्रवरदक्षिणः ।
नेदृशोऽस्ति नृपश्चान्यः सत्यवादी धृतव्रतः
dātā ca dharmaśīlaśca prajārañjanatatparaḥ |
tasya yajñe mayā pūjā prāptā kauśikanandana
||52||दाता च धर्मशीलश्च प्रजारञ्जनतत्परः ।
तस्य यज्ञे मया पूजा प्राप्ता कौशिकनन्दन
[ kiṃ pṛcchasi punaḥ satyaṃ bravīmyakṛtrimaṃ dvija ] hariścandrasamo rājā na bhūto na bhaviṣyati |
satyavādī tathā dātā śūraḥ paramadhārmikaḥ
||53||[ किं पृच्छसि पुनः सत्यं ब्रवीम्यकृत्रिमं द्विज ] हरिश्चन्द्रसमो राजा न भूतो न भविष्यति ।
सत्यवादी तथा दाता शूरः परमधार्मिकः
vyāsa uvāca
iti tasya vacaḥ śrutvā viśvāmitro'tikopanaḥ |
babhūva krodhasaṃraktalocano'pyabravīcca tam
||54||इति तस्य वचः श्रुत्वा विश्वामित्रोऽतिकोपनः ।
बभूव क्रोधसंरक्तलोचनोऽप्यब्रवीच्च तम्
viśvāmitra uvāca
evaṃ stauṣi nṛpaṃ mithyāvādinaṃ kapaṭapriyam |
vañcito varuṇo yena pratiśrutya varaṃ punaḥ
||55||एवं स्तौषि नृपं मिथ्यावादिनं कपटप्रियम् ।
वञ्चितो वरुणो येन प्रतिश्रुत्य वरं पुनः
mama janmārjitaṃ puṇyaṃ tapasaḥ paṭhitasya ca |
tvadīyaṃ vātitapaso glahaṃ kuru mahāmate
||56||मम जन्मार्जितं पुण्यं तपसः पठितस्य च ।
त्वदीयं वातितपसो ग्लहं कुरु महामते
ahaṃ cettaṃ nṛpaṃ sadyo na karomyatisaṃstutam |
asatyavādinaṃ kāmamadātāraṃ mahākhalam
||57||अहं चेत्तं नृपं सद्यो न करोम्यतिसंस्तुतम् ।
असत्यवादिनं काममदातारं महाखलम्
ājanmasañcitaṃ sarvaṃ puṇyaṃ mama vinaśyatu |
anyathā tvatkṛtaṃ sarvaṃ puṇyaṃ tviti paṇāvahe
||58||आजन्मसञ्चितं सर्वं पुण्यं मम विनश्यतु ।
अन्यथा त्वत्कृतं सर्वं पुण्यं त्विति पणावहे
glahaṃ kṛtvā tatastau tu vivadantau munī tadā |
svāśramaṃ svargalokācca gatau paramakopanau
||59||ग्लहं कृत्वा ततस्तौ तु विवदन्तौ मुनी तदा ।
स्वाश्रमं स्वर्गलोकाच्च गतौ परमकोपनौ
iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ saptamaskandhe vasiṣṭhaviśvāmitrapaṇavarṇanaṃ nāma saptadaśo'dhyāyaḥ || 17 ||