cyavaneśvinoḥ kṛte somapānādhikāratvaceṣṭāvarṇanam
janamejaya uvāca
cyavanena kathaṃ vaidyau tau kṛtau somapāyinau |
vacanaṃ ca kathaṃ satyaṃ jātaṃ tasya mahātmanaḥ
||1||च्यवनेन कथं वैद्यौ तौ कृतौ सोमपायिनौ ।
वचनं च कथं सत्यं जातं तस्य महात्मनः
mānuṣasya balaṃ kīdṛgdevarājabalaṃ prati |
niṣiddhau bhiṣajau tena kṛtau tau somapāyinau
||2||मानुषस्य बलं कीदृग्देवराजबलं प्रति ।
निषिद्धौ भिषजौ तेन कृतौ तौ सोमपायिनौ
dharmaniṣṭha tadāścaryaṃ vistareṇa vada prabho |
caritaṃ cyavanasyādya śrotukāmo'smi sarvathā
||3||धर्मनिष्ठ तदाश्चर्यं विस्तरेण वद प्रभो ।
चरितं च्यवनस्याद्य श्रोतुकामोऽस्मि सर्वथा
vyāsa uvāca
niśāmaya mahārāja caritaṃ paramādbhutam |
cyavanasya makhe tasmiñcharyāterbhuvi bhārata
||4||निशामय महाराज चरितं परमाद्भुतम् ।
च्यवनस्य मखे तस्मिञ्छर्यातेर्भुवि भारत
sukanyāṃ sundarīṃ prāpya cyavanaḥ surasannibhaḥ |
vijahāra prasannātmā devakanyāmivāparaḥ
||5||सुकन्यां सुन्दरीं प्राप्य च्यवनः सुरसन्निभः ।
विजहार प्रसन्नात्मा देवकन्यामिवापरः
kadācidatha śaryātibhāryā cintāturā bhṛśam |
patiṃ prāha vepamānā vacanaṃ rudatī priyā
||6||कदाचिदथ शर्यातिभार्या चिन्तातुरा भृशम् ।
पतिं प्राह वेपमाना वचनं रुदती प्रिया
rājan putrī tvayā dattā munaye'ndhāya kānane |
mṛtā jīvati vā sā tu draṣṭavyā sarvathā tvayā
||7||राजन् पुत्री त्वया दत्ता मुनयेऽन्धाय कानने ।
मृता जीवति वा सा तु द्रष्टव्या सर्वथा त्वया
gaccha nātha munestāvadāśramaṃ draṣṭumādarāt |
kiṃ karoti sukanyā sā prāpya nāthaṃ tathāvidham
||8||गच्छ नाथ मुनेस्तावदाश्रमं द्रष्टुमादरात् ।
किं करोति सुकन्या सा प्राप्य नाथं तथाविधम्
putrīduḥkhena rājarṣe dagdhāsmi sarvathā hṛdi |
tāmānaya viśālākṣīṃ tapaḥkṣāmāṃ madantike
||9||पुत्रीदुःखेन राजर्षे दग्धास्मि सर्वथा हृदि ।
तामानय विशालाक्षीं तपःक्षामां मदन्तिके
paśyāmi sarvathā putrīṃ kṛśāṅgīṃ valkalāvṛtām |
andhaṃ patiṃ samāsādya duḥkhabhājaṃ kṛśodarīm
||10||पश्यामि सर्वथा पुत्रीं कृशाङ्गीं वल्कलावृताम् ।
अन्धं पतिं समासाद्य दुःखभाजं कृशोदरीम्
śaryātiruvāca
gacchāmo'dya viśālākṣi sukanyāṃ draṣṭumādarāt |
priyaputrīṃ varārohe muniṃ taṃ saṃśitavratam
||11||गच्छामोऽद्य विशालाक्षि सुकन्यां द्रष्टुमादरात् ।
प्रियपुत्रीं वरारोहे मुनिं तं संशितव्रतम्
vyāsa uvāca
evamuktva tu śaryātiḥ kāminīṃ śokasaṃkulām |
jagāma rathamāruhya tvaritaścāśramaṃ muneḥ
||12||एवमुक्त्व तु शर्यातिः कामिनीं शोकसंकुलाम् ।
जगाम रथमारुह्य त्वरितश्चाश्रमं मुनेः
gatvā''śramasamīpe tu tamapaśyanmahīpatiḥ |
navayauvanasampannaṃ devaputropamaṃ munim
||13||गत्वाऽऽश्रमसमीपे तु तमपश्यन्महीपतिः ।
नवयौवनसम्पन्नं देवपुत्रोपमं मुनिम्
taṃ vilokyāmarākāraṃ vismayaṃ nṛpatirgataḥ |
kiṃ kṛtaṃ kutsitaṃ karma putryā lokavigarhitam
||14||तं विलोक्यामराकारं विस्मयं नृपतिर्गतः ।
किं कृतं कुत्सितं कर्म पुत्र्या लोकविगर्हितम्
nihato'sau munirvṛddhastvanayānyaḥ patiḥ kṛtaḥ |
kāmapīḍitayā kāmaṃ praśānto'pyatinirdhanaḥ
||15||निहतोऽसौ मुनिर्वृद्धस्त्वनयान्यः पतिः कृतः ।
कामपीडितया कामं प्रशान्तोऽप्यतिनिर्धनः
duḥsahayo'yaṃ puṣpadhanvā viśeṣeṇa ca yauvane |
kule kalaṅkaḥ sumahānanayā mānave kṛtaḥ
||16||दुःसहयोऽयं पुष्पधन्वा विशेषेण च यौवने ।
कुले कलङ्कः सुमहाननया मानवे कृतः
dhiktasya jīvitaṃ loke yasya putrī hi kutsitā |
sarvapāpaistu duḥkhāya putrī bhavati dehinām
||17||धिक्तस्य जीवितं लोके यस्य पुत्री हि कुत्सिता ।
सर्वपापैस्तु दुःखाय पुत्री भवति देहिनाम्
mayā tvanucitaṃ karma kṛtaṃ svārthasya siddhaye |
vṛddhāyāndhāya yā dattā putrī sarvātmanā kila
||18||मया त्वनुचितं कर्म कृतं स्वार्थस्य सिद्धये ।
वृद्धायान्धाय या दत्ता पुत्री सर्वात्मना किल
kanyā yogyāya dātavyā pitrā sarvātmanā kila |
tādṛśaṃ hi phalaṃ prāptaṃ yādṛśaṃ vai kṛtaṃ mayā
||19||कन्या योग्याय दातव्या पित्रा सर्वात्मना किल ।
तादृशं हि फलं प्राप्तं यादृशं वै कृतं मया
hanmi cedadya tanayāṃ duḥśīlāṃ pāpakāriṇīm |
strīhatyā dustarā syānme tathā putryā viśeṣataḥ
||20||हन्मि चेदद्य तनयां दुःशीलां पापकारिणीम् ।
स्त्रीहत्या दुस्तरा स्यान्मे तथा पुत्र्या विशेषतः
manuvaṃśastu vikhyātaḥ sakalaṅkaḥ kṛto mayā |
lokāpavādo balavāndustyājyā snehaśṛṅkhalā
||21||मनुवंशस्तु विख्यातः सकलङ्कः कृतो मया ।
लोकापवादो बलवान्दुस्त्याज्या स्नेहशृङ्खला
kiṃ karomīti cintābdhau yadā magnaḥ sa pārthivaḥ |
sukanyayā tadā daivāddṛṣṭaścintākulaḥ pitā
||22||किं करोमीति चिन्ताब्धौ यदा मग्नः स पार्थिवः ।
सुकन्यया तदा दैवाद्दृष्टश्चिन्ताकुलः पिता
sā dṛṣṭvā taṃ jagāmāśu sukanyā piturantike |
gatvā papraccha bhūpālaṃ premapūritamānasā
||23||सा दृष्ट्वा तं जगामाशु सुकन्या पितुरन्तिके ।
गत्वा पप्रच्छ भूपालं प्रेमपूरितमानसा
kiṃ vicārayase rājaṃścintāvyākulitānanaḥ |
upaviṣṭaṃ muniṃ vīkṣya yuvānamambujekṣaṇam
||24||किं विचारयसे राजंश्चिन्ताव्याकुलिताननः ।
उपविष्टं मुनिं वीक्ष्य युवानमम्बुजेक्षणम्
ehyehi puruṣavyāghra praṇamasva patiṃ mama |
mā viṣādaṃ nṛpaśreṣṭha sāmprataṃ kuru mānava
||25||एह्येहि पुरुषव्याघ्र प्रणमस्व पतिं मम ।
मा विषादं नृपश्रेष्ठ साम्प्रतं कुरु मानव
vyāsa uvāca
iti putryā vacaṃ śrutvā śaryātiḥ krodhapīḍitaḥ |
provāca vacanaṃ rājā puraḥsthāṃ tanayāṃ tataḥ
||26||इति पुत्र्या वचं श्रुत्वा शर्यातिः क्रोधपीडितः ।
प्रोवाच वचनं राजा पुरःस्थां तनयां ततः
rājovāca
kva muniścyavanaḥ putri vṛddho'ndhastāpasottamaḥ |
ko'yaṃ yuvā madonmattaḥ sandeho'tra mahānmama
||27||क्व मुनिश्च्यवनः पुत्रि वृद्धोऽन्धस्तापसोत्तमः ।
कोऽयं युवा मदोन्मत्तः सन्देहोऽत्र महान्मम
muniḥ kiṃ nihataḥ pāpe tvayā duṣkṛtakāriṇi |
nūtano'sau patiḥ kāmātkṛtaḥ kulavināśini
||28||मुनिः किं निहतः पापे त्वया दुष्कृतकारिणि ।
नूतनोऽसौ पतिः कामात्कृतः कुलविनाशिनि
so'haṃ cintāturastaṃ na paśyāmyāśramasaṃsthitam |
kiṃ kṛtaṃ duṣkṛtaṃ karma kulaṭācaritaṃ kila
||29||सोऽहं चिन्तातुरस्तं न पश्याम्याश्रमसंस्थितम् ।
किं कृतं दुष्कृतं कर्म कुलटाचरितं किल
nimagno'haṃ durācāre śokābdhau tvatkṛte'dhunā |
dṛṣṭvainaṃ puruṣaṃ divyamadṛṣṭvā cyavanaṃ munim
||30||निमग्नोऽहं दुराचारे शोकाब्धौ त्वत्कृतेऽधुना ।
दृष्ट्वैनं पुरुषं दिव्यमदृष्ट्वा च्यवनं मुनिम्
vihasya tamuvācāśu sā śrutvā vacanaṃ pituḥ |
gṛhītvā''nīya pitaraṃ bharturantikamādarāt
||31||विहस्य तमुवाचाशु सा श्रुत्वा वचनं पितुः ।
गृहीत्वाऽऽनीय पितरं भर्तुरन्तिकमादरात्
cyavano'sau munistāta jāmātā te na saṃśayaḥ |
aśvibhyāmīdṛśaḥ kāntaḥ kṛtaḥ kamalalocanaḥ
||32||च्यवनोऽसौ मुनिस्तात जामाता ते न संशयः ।
अश्विभ्यामीदृशः कान्तः कृतः कमललोचनः
yadṛcchayātra samprāptau nāsatyāvāśrame mama |
tābhyāṃ karuṇayā nūnaṃ cyavanastādṛśaḥ kṛtaḥ
||33||यदृच्छयात्र सम्प्राप्तौ नासत्यावाश्रमे मम ।
ताभ्यां करुणया नूनं च्यवनस्तादृशः कृतः
nāhaṃ tava sutā tāta tathā syāṃ pāpakāriṇī |
yathā tvaṃ manyase rājan vimūḍho rūpasaṃśaye
||34||नाहं तव सुता तात तथा स्यां पापकारिणी ।
यथा त्वं मन्यसे राजन् विमूढो रूपसंशये
praṇama tvaṃ muniṃ rājan bhārgavaṃ cyavanaṃ pitaḥ |
āpṛccha kāraṇaṃ sarvaṃ kathiyiṣyati vistaram
||35||प्रणम त्वं मुनिं राजन् भार्गवं च्यवनं पितः ।
आपृच्छ कारणं सर्वं कथियिष्यति विस्तरम्
iti śrutvā vacaṃ putryā śaryātistvaritastadā |
praṇanāma muniṃ tatra gatvā papraccha sādaram
||36||इति श्रुत्वा वचं पुत्र्या शर्यातिस्त्वरितस्तदा ।
प्रणनाम मुनिं तत्र गत्वा पप्रच्छ सादरम्
rājovāca
kathayasva svavṛttāntaṃ bhārgavāśu yathocitam |
nayane ca kathaṃ prāpte kva gatā te jarā punaḥ
||37||कथयस्व स्ववृत्तान्तं भार्गवाशु यथोचितम् ।
नयने च कथं प्राप्ते क्व गता ते जरा पुनः
saṃśayo'yaṃ mahānme'sti rūpaṃ dṛṣṭvātisundaram |
vada vistarato brahman śrutvāhaṃ sukhamāpnuyām
||38||संशयोऽयं महान्मेऽस्ति रूपं दृष्ट्वातिसुन्दरम् ।
वद विस्तरतो ब्रह्मन् श्रुत्वाहं सुखमाप्नुयाम्
cyavana uvāca
nāsatyāvatra samprāptau devānāṃ bhiṣajāvubhau |
upakāraḥ kṛtastābhyāṃ kṛpayā nṛpasattama
||39||नासत्यावत्र सम्प्राप्तौ देवानां भिषजावुभौ ।
उपकारः कृतस्ताभ्यां कृपया नृपसत्तम
mayā tābhyāṃ varo datta upakārasya hetave |
kariṣyāmi makhe rājño bhavantau somapāyinau
||40||मया ताभ्यां वरो दत्त उपकारस्य हेतवे ।
करिष्यामि मखे राज्ञो भवन्तौ सोमपायिनौ
evaṃ mayā vayaḥ prāptaṃ locane vimale tathā |
svastho bhava mahārāja saṃviśasvāsane śubhe
||41||एवं मया वयः प्राप्तं लोचने विमले तथा ।
स्वस्थो भव महाराज संविशस्वासने शुभे
ityuktaḥ sa tu vipreṇa sabhāryaḥ pṛthivīpatiḥ |
sukhopaviṣṭaḥ kalyāṇīḥ kathāścakre mahātmanā
||42||इत्युक्तः स तु विप्रेण सभार्यः पृथिवीपतिः ।
सुखोपविष्टः कल्याणीः कथाश्चक्रे महात्मना
athainaṃ bhārgavaṃ prāha rājānaṃ parisāntvayan |
yājayiṣyāmi rājaṃstvāṃ sambhārānupakalpaya
||43||अथैनं भार्गवं प्राह राजानं परिसान्त्वयन् ।
याजयिष्यामि राजंस्त्वां सम्भारानुपकल्पय
mayā pratiśrutaṃ tābhyāṃ kartavyau somapau yuvām |
tatkartavyaṃ nṛpaśreṣṭha tava yajñe'tivistare
||44||मया प्रतिश्रुतं ताभ्यां कर्तव्यौ सोमपौ युवाम् ।
तत्कर्तव्यं नृपश्रेष्ठ तव यज्ञेऽतिविस्तरे
indraṃ nivārayiṣyāmi kruddhaṃ tejobalena vai |
pāyayiṣyāmi rājendra somaṃ somamakhe tava
||45||इन्द्रं निवारयिष्यामि क्रुद्धं तेजोबलेन वै ।
पाययिष्यामि राजेन्द्र सोमं सोममखे तव
tataḥ paramasantuṣṭaḥ śaryātiḥ pṛthivīpatiḥ |
cyavanasya mahārāja tadvākyaṃ pratyapūjayat
||46||ततः परमसन्तुष्टः शर्यातिः पृथिवीपतिः ।
च्यवनस्य महाराज तद्वाक्यं प्रत्यपूजयत्
sammānya cyavanaṃ rājā jagāma nagaraṃ prati |
sabhāryaścātisantuṣṭaḥ kurvanvārtāṃ muneḥ kila
||47||सम्मान्य च्यवनं राजा जगाम नगरं प्रति ।
सभार्यश्चातिसन्तुष्टः कुर्वन्वार्तां मुनेः किल
praśastehani yajñīye sarvakāmasamṛddhimān |
kārayāmāsa śaryātiryajñāyatanamuttamam
||48||प्रशस्तेहनि यज्ञीये सर्वकामसमृद्धिमान् ।
कारयामास शर्यातिर्यज्ञायतनमुत्तमम्
samānīya munīnpūjyānvasiṣṭhapramukhānasau |
bhārgavo yājayāmāsa cyavanaḥ pṛthivīpatim
||49||समानीय मुनीन्पूज्यान्वसिष्ठप्रमुखानसौ ।
भार्गवो याजयामास च्यवनः पृथिवीपतिम्
vitate tu tathā yajñe devāḥ sarve savāsavāḥ |
ājagmuścāśvinau tatra somārthamupajagmatuḥ
||50||वितते तु तथा यज्ञे देवाः सर्वे सवासवाः ।
आजग्मुश्चाश्विनौ तत्र सोमार्थमुपजग्मतुः
indrastu śaṅkitastatra vīkṣya tāvaśvināvubhau |
papraccha ca surānsarvānkimetau samupāgatau
||51||इन्द्रस्तु शङ्कितस्तत्र वीक्ष्य तावश्विनावुभौ ।
पप्रच्छ च सुरान्सर्वान्किमेतौ समुपागतौ
cikitsakau na somārhau kenānītāviheti ca |
nābruvannamarāstatra rājñastu vitate makhe
||52||चिकित्सकौ न सोमार्हौ केनानीताविहेति च ।
नाब्रुवन्नमरास्तत्र राज्ञस्तु वितते मखे
agṛhṇāccyavanaḥ somamaśvinordevayostadā |
śakrastaṃ vārayāmāsa mā gṛhāṇaitayorgraham
||53||अगृह्णाच्च्यवनः सोममश्विनोर्देवयोस्तदा ।
शक्रस्तं वारयामास मा गृहाणैतयोर्ग्रहम्
tamāha cyavanastatra kathametau raveḥ sutau |
na grahārhau ca nāsatyau brūhi satyaṃ śacīpate
||54||तमाह च्यवनस्तत्र कथमेतौ रवेः सुतौ ।
न ग्रहार्हौ च नासत्यौ ब्रूहि सत्यं शचीपते
na saṅkarau samutpannau dharmapatnīsutau raveḥ |
kena doṣeṇa devendra nārhau somaṃ bhiṣagvarau
||55||न सङ्करौ समुत्पन्नौ धर्मपत्नीसुतौ रवेः ।
केन दोषेण देवेन्द्र नार्हौ सोमं भिषग्वरौ
nirṇayo'tra makhe śakra kartavyaḥ sarvadaivataiḥ |
grāhayiṣyāmahaṃ somaṃ kṛtau tau somapau mayā
||56||निर्णयोऽत्र मखे शक्र कर्तव्यः सर्वदैवतैः ।
ग्राहयिष्यामहं सोमं कृतौ तौ सोमपौ मया
prerito'sau mayā rājā makhāya maghavankila |
etadarthaṃ kariṣyāmi satyaṃ me vacanaṃ vibho
||57||प्रेरितोऽसौ मया राजा मखाय मघवन्किल ।
एतदर्थं करिष्यामि सत्यं मे वचनं विभो
ābhyāmupakṛtaḥ śakra tathā dattaṃ navaṃ vayaḥ |
tasmātpratyupakārastu kartavyaḥ sarvathā mayā
||58||आभ्यामुपकृतः शक्र तथा दत्तं नवं वयः ।
तस्मात्प्रत्युपकारस्तु कर्तव्यः सर्वथा मया
indra uvāca
cikitsakau kṛtāvetau nāsatyau ninditau suraiḥ |
ubhāvetau na somārhau mā gṛhāṇaitayorgraham
||59||चिकित्सकौ कृतावेतौ नासत्यौ निन्दितौ सुरैः ।
उभावेतौ न सोमार्हौ मा गृहाणैतयोर्ग्रहम्
cyavana uvāca
ahalyājāra saṃyaccha kopaṃ cādya nirarthakam |
vṛtraghna kiṃ hi nāsatyau na somārhau surātmajau
||60||अहल्याजार संयच्छ कोपं चाद्य निरर्थकम् ।
वृत्रघ्न किं हि नासत्यौ न सोमार्हौ सुरात्मजौ
evaṃ vivāde samupasthite ca na ko'pi vācaṃ tamuvāca bhūpa |
grahaṃ tayorbhārgavatigmatejāḥ saṃgrāhayāmāsa tapobalena
||61||एवं विवादे समुपस्थिते च न कोऽपि वाचं तमुवाच भूप ।
ग्रहं तयोर्भार्गवतिग्मतेजाः संग्राहयामास तपोबलेन
iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ saptamaskandhe cyavanāśvinoḥ kṛte somapānādhikāratvaceṣṭāvarṇanaṃ nāma ṣaṣṭo'dhyāyaḥ || 6 ||