yajñapaśubhūtasya brāhmaṇaputrasya vadhakaraṇāya viśvāmitraniṣedhavarṇanam
vyāsa uvāca
gate'tha varuṇe rājā rogeṇātīva pīḍitaḥ |
duḥkhādduḥkhaṃ paraṃ prāpya vyathito'bhūd bhṛśaṃ tadā
||1||गतेऽथ वरुणे राजा रोगेणातीव पीडितः ।
दुःखाद्दुःखं परं प्राप्य व्यथितोऽभूद् भृशं तदा
kumāro'sau vane śrutvā pitaraṃ rogapīḍitam |
gamanāya matiṃ rājaṃścakāra snehayantritaḥ
||2||कुमारोऽसौ वने श्रुत्वा पितरं रोगपीडितम् ।
गमनाय मतिं राजंश्चकार स्नेहयन्त्रितः
saṃvatsare vyatīte tu pitaraṃ draṣṭumādarāt |
gantukāmaṃ tu taṃ jñātvā śakrastatrājagāma ha
||3||संवत्सरे व्यतीते तु पितरं द्रष्टुमादरात् ।
गन्तुकामं तु तं ज्ञात्वा शक्रस्तत्राजगाम ह
vāsavastu tadā rūpaṃ kṛtvā viprasya satvaraḥ |
vārayāmāsa yuktyā vai kumāraṃ gantumudyatam
||4||वासवस्तु तदा रूपं कृत्वा विप्रस्य सत्वरः ।
वारयामास युक्त्या वै कुमारं गन्तुमुद्यतम्
indra uvāca
rājaputra na jānāsi rājanītiṃ sudurlabhām |
ataḥ karoṣi mūḍhastvaṃ gamanāya matiṃ vṛthā
||5||राजपुत्र न जानासि राजनीतिं सुदुर्लभाम् ।
अतः करोषि मूढस्त्वं गमनाय मतिं वृथा
pitā tava mahābhāga brāhmaṇairvedapāragaiḥ |
kārayiṣyati homaṃ te jvalite'tha vibhāvasau
||6||पिता तव महाभाग ब्राह्मणैर्वेदपारगैः ।
कारयिष्यति होमं ते ज्वलितेऽथ विभावसौ
ātmā hi vallabhastāta sarveṣāṃ prāṇināṃ khalu |
tadarthe vallabhāḥ santi putradāradhanādayaḥ
||7||आत्मा हि वल्लभस्तात सर्वेषां प्राणिनां खलु ।
तदर्थे वल्लभाः सन्ति पुत्रदारधनादयः
ātmano deharakṣārthaṃ hatvā tvāṃ vallabhaṃ sutam |
havanaṃ kārayitvāsau rogamukto bhaviṣyati
||8||आत्मनो देहरक्षार्थं हत्वा त्वां वल्लभं सुतम् ।
हवनं कारयित्वासौ रोगमुक्तो भविष्यति
tasmāttvayā na gantavyaṃ rājaputra piturgṛhe |
mṛte pitari gantavyaṃ rājyārthe sarvathā punaḥ
||9||तस्मात्त्वया न गन्तव्यं राजपुत्र पितुर्गृहे ।
मृते पितरि गन्तव्यं राज्यार्थे सर्वथा पुनः
evaṃ niṣedhitastatra vāsavena nṛpātmajaḥ |
vanamadhye sthitaḥ kāmaṃ punaḥ saṃvatsaraṃ nṛpa
||10||एवं निषेधितस्तत्र वासवेन नृपात्मजः ।
वनमध्ये स्थितः कामं पुनः संवत्सरं नृप
atyantaṃ duḥkhitaṃ śrutvā hariścandraṃ tadā''tmajaḥ |
gamanāya matiṃ cakre maraṇe kṛtaniścayaḥ
||11||अत्यन्तं दुःखितं श्रुत्वा हरिश्चन्द्रं तदाऽऽत्मजः ।
गमनाय मतिं चक्रे मरणे कृतनिश्चयः
tuṣārāḍ dvijarūpeṇa tatrāgatya ca rohitam |
nivārayāmāsa sutaṃ yuktivākyaiḥ punaḥ punaḥ
||12||तुषाराड् द्विजरूपेण तत्रागत्य च रोहितम् ।
निवारयामास सुतं युक्तिवाक्यैः पुनः पुनः
hariścandro'tiduḥkhārto vasiṣṭhaṃ svapurohitam |
papraccha roganāśāya tatropāyaṃ suniścitam
||13||हरिश्चन्द्रोऽतिदुःखार्तो वसिष्ठं स्वपुरोहितम् ।
पप्रच्छ रोगनाशाय तत्रोपायं सुनिश्चितम्
tamāha brahmaṇaḥ putro yajñaṃ kuru nṛpottama |
krayakrītena putreṇa śāpamokṣo bhaviṣyati
||14||तमाह ब्रह्मणः पुत्रो यज्ञं कुरु नृपोत्तम ।
क्रयक्रीतेन पुत्रेण शापमोक्षो भविष्यति
putrā daśavidhāṃ proktā brāhmaṇairvedapāragaiḥ |
dravyeṇānīya tasmāttvaṃ putraṃ kuru nṛpottama
||15||पुत्रा दशविधां प्रोक्ता ब्राह्मणैर्वेदपारगैः ।
द्रव्येणानीय तस्मात्त्वं पुत्रं कुरु नृपोत्तम
varuṇo'pi prasannaḥ sansukhakārī bhaviṣyati |
lobhātko'pi dvijaḥ putraṃ pradāsyati svarāṣṭrajaḥ
||16||वरुणोऽपि प्रसन्नः सन्सुखकारी भविष्यति ।
लोभात्कोऽपि द्विजः पुत्रं प्रदास्यति स्वराष्ट्रजः
evaṃ pramodito rājā vasiṣṭhena mahāmanā |
pradhānaṃ prerayāmāsa tadanveṣaṇakāmyayā
||17||एवं प्रमोदितो राजा वसिष्ठेन महामना ।
प्रधानं प्रेरयामास तदन्वेषणकाम्यया
ajīgarto dvijaḥ kaścidviṣaye tasya bhūpateḥ |
tasyāsaṃśca trayaḥ putrā nirdhanasya viśeṣataḥ
||18||अजीगर्तो द्विजः कश्चिद्विषये तस्य भूपतेः ।
तस्यासंश्च त्रयः पुत्रा निर्धनस्य विशेषतः
pradhānenāpyasau pṛṣṭaḥ putrārthaṃ durbalo dvijaḥ |
gavāṃ śataṃ dadāmīti dehi putraṃ makhāya vai
||19||प्रधानेनाप्यसौ पृष्टः पुत्रार्थं दुर्बलो द्विजः ।
गवां शतं ददामीति देहि पुत्रं मखाय वै
śunaḥpucchaḥ śunaḥśepaḥ śunolāṃgūla ityamī |
teṣāmekatamaṃ dehi dadāmi tu gavāṃ śatam
||20||शुनःपुच्छः शुनःशेपः शुनोलांगूल इत्यमी ।
तेषामेकतमं देहि ददामि तु गवां शतम्
ajīgartastu tacchrutvā kṣudhayā pīḍito bhṛśam |
putraṃ ca katamaṃ tebhyo vikretuṃ vai mano dadhe
||21||अजीगर्तस्तु तच्छ्रुत्वा क्षुधया पीडितो भृशम् ।
पुत्रं च कतमं तेभ्यो विक्रेतुं वै मनो दधे
kāryādhikāriṇaṃ jyeṣṭhaṃ matvā nāsāvadādamum |
kaniṣṭhaṃ nāpyadānmātā mamaiṣa iti vādinī
||22||कार्याधिकारिणं ज्येष्ठं मत्वा नासावदादमुम् ।
कनिष्ठं नाप्यदान्माता ममैष इति वादिनी
madhyamaṃ ca śunaḥśepaṃ dadau gavāṃ śatena ca |
ānināya paśuṃ cakre naramedhe narādhipaḥ
||23||मध्यमं च शुनःशेपं ददौ गवां शतेन च ।
आनिनाय पशुं चक्रे नरमेधे नराधिपः
rudantaṃ duḥkhitaṃ dīnaṃ vepamānaṃ bhṛśāturam |
yūpe baddhaṃ nirīkṣyāmuṃ cukruśurmunayastadā
||24||रुदन्तं दुःखितं दीनं वेपमानं भृशातुरम् ।
यूपे बद्धं निरीक्ष्यामुं चुक्रुशुर्मुनयस्तदा
śāmitrāya paśuṃ cakre naramedhe narādhipaḥ |
śamitā nādade śastraṃ tamālambhayituṃ śiśum
||25||शामित्राय पशुं चक्रे नरमेधे नराधिपः ।
शमिता नाददे शस्त्रं तमालम्भयितुं शिशुम्
nāhaṃ dvijasutaṃ dīnaṃ rudantaṃ karuṇaṃ bhṛśam |
haniṣyāmi svalobhārthamityuvācāpyasau tadā
||26||नाहं द्विजसुतं दीनं रुदन्तं करुणं भृशम् ।
हनिष्यामि स्वलोभार्थमित्युवाचाप्यसौ तदा
ityuktvā virarāmāsau karmaṇo duṣkarādatha |
rājā ābhāsadaḥ prāha kiṃ kartavyamiti dvijāḥ
||27||इत्युक्त्वा विररामासौ कर्मणो दुष्करादथ ।
राजा आभासदः प्राह किं कर्तव्यमिति द्विजाः
jātaḥ kilakilāśabdo janānāṃ krośatāṃ tadā |
krandamāne śunaḥśepe sabhāyāṃ bhṛśamadbhutam
||28||जातः किलकिलाशब्दो जनानां क्रोशतां तदा ।
क्रन्दमाने शुनःशेपे सभायां भृशमद्भुतम्
ajīgartastadotthāya tamuvāca nṛpottamam |
rājan kāryaṃ kariṣyāmi tavāhaṃ susthiro bhava
||29||अजीगर्तस्तदोत्थाय तमुवाच नृपोत्तमम् ।
राजन् कार्यं करिष्यामि तवाहं सुस्थिरो भव
vetanaṃ dviguṇaṃ dehi haniṣyāmi paśuṃ kila |
kartavyaṃ makhakāryaṃ vai mayā te'dya dhanārthinā
||30||वेतनं द्विगुणं देहि हनिष्यामि पशुं किल ।
कर्तव्यं मखकार्यं वै मया तेऽद्य धनार्थिना
duḥkhitasya dhanārthasya sadāsūyā prasūyate |
vyāsa uvāca |
tacchrutvā vacanaṃ tasya hariścandro mudānvitaḥ
||31||दुःखितस्य धनार्थस्य सदासूया प्रसूयते ।
व्यास उवाच ।
तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य हरिश्चन्द्रो मुदान्वितः
tamuvāca dadāmyadya gavāṃ śatamanuttamam |
tadākarṇya pitā tasya putraṃ hantuṃ samudyataḥ
||32||तमुवाच ददाम्यद्य गवां शतमनुत्तमम् ।
तदाकर्ण्य पिता तस्य पुत्रं हन्तुं समुद्यतः
lobhenākulacitto'sau śāmitre kṛtaniścayaḥ |
samudyataṃ ca taṃ dṛṣṭvā janāḥ sarve sabhāsadaḥ
||33||लोभेनाकुलचित्तोऽसौ शामित्रे कृतनिश्चयः ।
समुद्यतं च तं दृष्ट्वा जनाः सर्वे सभासदः
cukruśurbhṛśaduḥkhārtā hāheti jagadurvacaḥ |
piśāco'yaṃ mahāpāpī krūrakarmā dvijākṛtiḥ
||34||चुक्रुशुर्भृशदुःखार्ता हाहेति जगदुर्वचः ।
पिशाचोऽयं महापापी क्रूरकर्मा द्विजाकृतिः
yatsvayaṃ svasutaṃ hantumudyataḥ kulapāṃsanaḥ |
dhikcāṇḍāla kimetatte pāpakarma cikīrṣitam
||35||यत्स्वयं स्वसुतं हन्तुमुद्यतः कुलपांसनः ।
धिक्चाण्डाल किमेतत्ते पापकर्म चिकीर्षितम्
hatvā sutaṃ dhanaṃ prāpya kiṃ sukhaṃ te bhaviṣyati |
ātmā vai jāyate putra aṅgādvai vedabhāṣitam
||36||हत्वा सुतं धनं प्राप्य किं सुखं ते भविष्यति ।
आत्मा वै जायते पुत्र अङ्गाद्वै वेदभाषितम्
tatkathaṃ pāpabuddhe tvamātmānaṃ hantumicchasi |
evaṃ kolāhale tatra jāte kuśikanandanaḥ
||37||तत्कथं पापबुद्धे त्वमात्मानं हन्तुमिच्छसि ।
एवं कोलाहले तत्र जाते कुशिकनन्दनः
samīpaṃ nṛpatergatvā tamuvāca dayāparaḥ |
viśvāmitra uvāca |
rājannamuṃ śunaḥśepaṃ rudantaṃ bhṛśaduḥkhitam
||38||समीपं नृपतेर्गत्वा तमुवाच दयापरः ।
विश्वामित्र उवाच ।
राजन्नमुं शुनःशेपं रुदन्तं भृशदुःखितम्
kratuste bhavitā pūrṇo roganāśaśca sarvathā |
dayāsamaṃ nāsti puṇyaṃ pāpaṃ hiṃsāsamaṃ nahi
||39||क्रतुस्ते भविता पूर्णो रोगनाशश्च सर्वथा ।
दयासमं नास्ति पुण्यं पापं हिंसासमं नहि
rāgiṇāṃ rocanārthāya nodaneyaṃ vicāraya |
ātmadehasya rakṣārthaṃ paradehanikṛntanam
||40||रागिणां रोचनार्थाय नोदनेयं विचारय ।
आत्मदेहस्य रक्षार्थं परदेहनिकृन्तनम्
na kartavyaṃ mahārāja sarvataḥ śubhamicchatā |
dayayā sarvabhūteṣu santuṣṭo yena kena ca
||41||न कर्तव्यं महाराज सर्वतः शुभमिच्छता ।
दयया सर्वभूतेषु सन्तुष्टो येन केन च
sarvendriyopaśāntyā ca tuṣyatyāśu jagatpatiḥ |
ātmavatsarvabhūteṣu cintanīyaṃ nṛpottama
||42||सर्वेन्द्रियोपशान्त्या च तुष्यत्याशु जगत्पतिः ।
आत्मवत्सर्वभूतेषु चिन्तनीयं नृपोत्तम
jīvitavyaṃ priyaṃ nūnaṃ sarveṣāṃ sarvadā kila |
tvamicchasi sukhaṃ kartuṃ dehe hatvā tvamuṃ dvijam
||43||जीवितव्यं प्रियं नूनं सर्वेषां सर्वदा किल ।
त्वमिच्छसि सुखं कर्तुं देहे हत्वा त्वमुं द्विजम्
kathaṃ necchedasau dehaṃ rakṣituṃ svasukhāspadam |
pūrvajanmakṛtaṃ vairaṃ nānena saha te nṛpa
||44||कथं नेच्छेदसौ देहं रक्षितुं स्वसुखास्पदम् ।
पूर्वजन्मकृतं वैरं नानेन सह ते नृप
yenāmuṃ hantukāmastvaṃ dvijaputraṃ nirāgasam |
yo yaṃ hanti vinā vairaṃ svakāmaḥ satataṃ punaḥ
||45||येनामुं हन्तुकामस्त्वं द्विजपुत्रं निरागसम् ।
यो यं हन्ति विना वैरं स्वकामः सततं पुनः
hantāraṃ hanti taṃ prāpya jananaṃ jananāntare |
janako'sya suduṣṭātmā yenāsau te samarpitaḥ
||46||हन्तारं हन्ति तं प्राप्य जननं जननान्तरे ।
जनकोऽस्य सुदुष्टात्मा येनासौ ते समर्पितः
svātmajo dhanalobhena pāpācāraḥ sudurmatiḥ |
eṣṭavyā bahavaḥ putrā yadyeko'pi gayāṃ vrajet
||47||स्वात्मजो धनलोभेन पापाचारः सुदुर्मतिः ।
एष्टव्या बहवः पुत्रा यद्येकोऽपि गयां व्रजेत्
yajeta cāśvamedhena nīlaṃ vā vṛṣamutsṛjet |
deśamadhye ca yaḥ kaścitpāpakarma samācaret
||48||यजेत चाश्वमेधेन नीलं वा वृषमुत्सृजेत् ।
देशमध्ये च यः कश्चित्पापकर्म समाचरेत्
ṣaṣṭhāṃśastasya pāpasya rājā bhuṅkte na saṃśayaḥ |
niṣedhanīyo rājñāsau pāpaṃ kartuṃ samudyataḥ
||49||षष्ठांशस्तस्य पापस्य राजा भुङ्क्ते न संशयः ।
निषेधनीयो राज्ञासौ पापं कर्तुं समुद्यतः
na niṣiddhastvayā kasmātputraṃ vikretumudyataḥ |
sūryavaṃśe samutpannastriśaṅkutanayaḥ śubhaḥ
||50||न निषिद्धस्त्वया कस्मात्पुत्रं विक्रेतुमुद्यतः ।
सूर्यवंशे समुत्पन्नस्त्रिशङ्कुतनयः शुभः
āryastvanāryavatkarma kartumicchasi pārthiva |
mocanānmuniputrasya karaṇādvacanasya me
||51||आर्यस्त्वनार्यवत्कर्म कर्तुमिच्छसि पार्थिव ।
मोचनान्मुनिपुत्रस्य करणाद्वचनस्य मे
tava dehe sukhaṃ rājan bhaviṣyatyavicāraṇāt |
pitā te śāpayogena cāṇḍālatvamupāgataḥ
||52||तव देहे सुखं राजन् भविष्यत्यविचारणात् ।
पिता ते शापयोगेन चाण्डालत्वमुपागतः
mayāsau tena dehena svarlokaṃ prāpitaḥ kila |
tenaiva prītiyogena kuru me vacanaṃ nṛpa
||53||मयासौ तेन देहेन स्वर्लोकं प्रापितः किल ।
तेनैव प्रीतियोगेन कुरु मे वचनं नृप
muñcainaṃ bālakaṃ dīnaṃ rudantaṃ bhṛśamāturam |
yācito'si mayā nūnaṃ yajñe'smin rājasūyake
||54||मुञ्चैनं बालकं दीनं रुदन्तं भृशमातुरम् ।
याचितोऽसि मया नूनं यज्ञेऽस्मिन् राजसूयके
prārthanābhaṅgajaṃ doṣaṃ kathaṃ tvaṃ nāvabudhyase |
prārthitaṃ sarvadā deyaṃ makhe'sminnṛpasattama
||55||प्रार्थनाभङ्गजं दोषं कथं त्वं नावबुध्यसे ।
प्रार्थितं सर्वदा देयं मखेऽस्मिन्नृपसत्तम
anyathā pāpameva syāttava rājanna saṃśayaḥ |
vyāsa uvāca |
iti tasya vacaḥ śrutvā kauśikasya nṛpotamaḥ
||56||अन्यथा पापमेव स्यात्तव राजन्न संशयः ।
व्यास उवाच ।
इति तस्य वचः श्रुत्वा कौशिकस्य नृपोतमः
pratyuvāca mahārāja kauśikaṃ munisattamam |
jalodareṇa gādheya duḥkhito'haṃ bhṛśaṃ mune
||57||प्रत्युवाच महाराज कौशिकं मुनिसत्तमम् ।
जलोदरेण गाधेय दुःखितोऽहं भृशं मुने
tasmānna mocayāmyenamanyatprārthaya kauśika |
na tvayā vigrahaḥ kāryaḥ kārye'sminmama sarvathā
||58||तस्मान्न मोचयाम्येनमन्यत्प्रार्थय कौशिक ।
न त्वया विग्रहः कार्यः कार्येऽस्मिन्मम सर्वथा
tacchrutvā vacanaṃ rājño viśvāmitro'tikopanaḥ |
babhūva duḥkhasantapto vīkṣya dīnaṃ dvijātmajam
||59||तच्छ्रुत्वा वचनं राज्ञो विश्वामित्रोऽतिकोपनः ।
बभूव दुःखसन्तप्तो वीक्ष्य दीनं द्विजात्मजम्
iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ saptamaskandhe yajñapaśubhūtasya brāhmaṇaputrasya vadhakaraṇāya viśvāmitraniṣedhavarṇanaṃ nāma ṣoḍaśo'dhyāyaḥ || 16 ||