kauśikāya sarvasvasamarpaṇaṃ taddakṣiṇādānavarṇanam
vyāsa uvāca
iti tasya vacaḥ śrutvā bhūpateḥ kauśiko muniḥ |
prahasya pratyuvācedaṃ hariścandraṃ tathā nṛpa
||1||इति तस्य वचः श्रुत्वा भूपतेः कौशिको मुनिः ।
प्रहस्य प्रत्युवाचेदं हरिश्चन्द्रं तथा नृप
rājaṃstīrthamidaṃ puṇyaṃ pāvanaṃ pāpanāśanam |
snānaṃ kuru mahābhāga pitṝṇāṃ tarpaṇaṃ tathā
||2||राजंस्तीर्थमिदं पुण्यं पावनं पापनाशनम् ।
स्नानं कुरु महाभाग पितॄणां तर्पणं तथा
kālaḥ śubhatamo'stīha tīrthe snātvā viśāṃpate |
dānaṃ dadasva śaktyātra puṇyatīrthe'tipāvane
||3||कालः शुभतमोऽस्तीह तीर्थे स्नात्वा विशांपते ।
दानं ददस्व शक्त्यात्र पुण्यतीर्थेऽतिपावने
prāpya tīrthaṃ mahāpuṇyamasnātvā yastu gacchati |
sa bhavedātmahā bhūya iti svāyambhuvo'bravīt
||4||प्राप्य तीर्थं महापुण्यमस्नात्वा यस्तु गच्छति ।
स भवेदात्महा भूय इति स्वायम्भुवोऽब्रवीत्
tasmāttīrthavare rājan kuru puṇyaṃ svaśaktitaḥ |
darśayiṣyāmi mārgaṃ te gantāsi nagaraṃ tataḥ
||5||तस्मात्तीर्थवरे राजन् कुरु पुण्यं स्वशक्तितः ।
दर्शयिष्यामि मार्गं ते गन्तासि नगरं ततः
āgamiṣyāmahaṃ mārgadarsanārthaṃ tavānagha |
tvayā sahādya kākutstha tava dānena toṣitaḥ
||6||आगमिष्यामहं मार्गदर्सनार्थं तवानघ ।
त्वया सहाद्य काकुत्स्थ तव दानेन तोषितः
tacchrutvā vacanaṃ rājā muneḥ kapaṭamaṇḍitam |
vāsāṃsyuttārya vidhivatsnātumabhyāyayau nadīm
||7||तच्छ्रुत्वा वचनं राजा मुनेः कपटमण्डितम् ।
वासांस्युत्तार्य विधिवत्स्नातुमभ्याययौ नदीम्
bandhayitvā hayaṃ vṛkṣe munivākyena mohitaḥ |
avaśyaṃbhāviyogena tadvaśastu tadābhavat
||8||बन्धयित्वा हयं वृक्षे मुनिवाक्येन मोहितः ।
अवश्यंभावियोगेन तद्वशस्तु तदाभवत्
rājā snānavidhiṃ kṛtvā santarpya pitṛdevatāḥ |
viśvāmitramuvācedaṃ svāmin dānaṃ dadāmi te
||9||राजा स्नानविधिं कृत्वा सन्तर्प्य पितृदेवताः ।
विश्वामित्रमुवाचेदं स्वामिन् दानं ददामि ते
yadicchasi mahābhāga tatte dāsyāmi sāmpratam |
gāvo bhūmirhiraṇyaṃ ca gajāśvarathavāhanam
||10||यदिच्छसि महाभाग तत्ते दास्यामि साम्प्रतम् ।
गावो भूमिर्हिरण्यं च गजाश्वरथवाहनम्
nādeyaṃ me kimapyasti kṛtametadvrataṃ purā |
rājasūye makhaśreṣṭhe munīnāṃ sannidhāvapi
||11||नादेयं मे किमप्यस्ति कृतमेतद्व्रतं पुरा ।
राजसूये मखश्रेष्ठे मुनीनां सन्निधावपि
tasmāttvamiha samptāptastīrthe'sminpravare mune |
yatte'sti vāñchitaṃ brūhi dadāmi ava vāñchitam
||12||तस्मात्त्वमिह सम्प्ताप्तस्तीर्थेऽस्मिन्प्रवरे मुने ।
यत्तेऽस्ति वाञ्छितं ब्रूहि ददामि अव वाञ्छितम्
viśvāmitra uvāca
mayā pūrvaṃ śrutā rājan kīrtiste vipulā bhuvi |
vasiṣṭhena ca samproktā dātā nāsti mahītale
||13||मया पूर्वं श्रुता राजन् कीर्तिस्ते विपुला भुवि ।
वसिष्ठेन च सम्प्रोक्ता दाता नास्ति महीतले
hariścandro nṛpaśreṣṭhaḥ sūryavaṃśe mahīpatiḥ |
tādṛśo nṛpatirdātā na bhūto na bhaviṣyati
||14||हरिश्चन्द्रो नृपश्रेष्ठः सूर्यवंशे महीपतिः ।
तादृशो नृपतिर्दाता न भूतो न भविष्यति
pṛthivyāṃ paramodārastriśaṅkutanayo yathā |
atastvāṃ prārthayāmyadya vivāho me'sti pārthivaḥ
||15||पृथिव्यां परमोदारस्त्रिशङ्कुतनयो यथा ।
अतस्त्वां प्रार्थयाम्यद्य विवाहो मेऽस्ति पार्थिवः
putrasya ca mahābhāga tadarthaṃ dehi me dhanam |
rājovāca |
vivāhaṃ kuru viprendra dadāmi prārthitaṃ tava
||16||पुत्रस्य च महाभाग तदर्थं देहि मे धनम् ।
राजोवाच ।
विवाहं कुरु विप्रेन्द्र ददामि प्रार्थितं तव
yadicchasi dhanaṃ kāmaṃ dātā tasyāmi niścitam |
vyāsa uvāca |
ityuktaḥ kauśikastena vañcanātatparo muniḥ
||17||यदिच्छसि धनं कामं दाता तस्यामि निश्चितम् ।
व्यास उवाच ।
इत्युक्तः कौशिकस्तेन वञ्चनातत्परो मुनिः
udbhāvya māyāṃ gāndharvīṃ pārthivāyāpyadarśayat |
kumāraḥ sukāmāraśca kanyā ca daśavārṣikī
||18||उद्भाव्य मायां गान्धर्वीं पार्थिवायाप्यदर्शयत् ।
कुमारः सुकामारश्च कन्या च दशवार्षिकी
etayoḥ kāryamapyadya kartavyaṃ nṛpasattama |
rājasūyādhikaṃ puṇyaṃ gṛhasthasya vivāhataḥ
||19||एतयोः कार्यमप्यद्य कर्तव्यं नृपसत्तम ।
राजसूयाधिकं पुण्यं गृहस्थस्य विवाहतः
bhaviṣyati tavādyaiva vipraputravivāhitaḥ |
tacchrutvā vacanaṃ rājā māyayā tasya mohitaḥ
||20||भविष्यति तवाद्यैव विप्रपुत्रविवाहितः ।
तच्छ्रुत्वा वचनं राजा मायया तस्य मोहितः
tatheti ca pratijñāya novācālpaṃ vacastathā |
tena darśitamārgo'sau nagaraṃ prati jagmivān
||21||तथेति च प्रतिज्ञाय नोवाचाल्पं वचस्तथा ।
तेन दर्शितमार्गोऽसौ नगरं प्रति जग्मिवान्
viśvāmitro'pi rājānaṃ vañcayitvāśramaṃ yayau |
kṛtodvāhavidhistāvadviśvāmitro'bravīnnṛpam
||22||विश्वामित्रोऽपि राजानं वञ्चयित्वाश्रमं ययौ ।
कृतोद्वाहविधिस्तावद्विश्वामित्रोऽब्रवीन्नृपम्
vedīmadhye nṛpādya tvaṃ dehi dānaṃ yathepsitam |
rājovāca |
kiṃ te'bhīṣṭaṃ dvija brūhi dadāmi vāñchitaṃ kila
||23||वेदीमध्ये नृपाद्य त्वं देहि दानं यथेप्सितम् ।
राजोवाच ।
किं तेऽभीष्टं द्विज ब्रूहि ददामि वाञ्छितं किल
adeyamai saṃsare yaśaḥ kāmo'smi sāmpratam |
vyarthaṃ hi jīvitaṃ tasya vibhavaṃ prāpya yena vai
||24||अदेयमै संसरे यशः कामोऽस्मि साम्प्रतम् ।
व्यर्थं हि जीवितं तस्य विभवं प्राप्य येन वै
nopārjitaṃ yaśaḥ śuddhaṃ paralokasukhapradam |
viśvāmitra uvāca |
rājyaṃ dehi mahārāja varāya saparicchadam
||25||नोपार्जितं यशः शुद्धं परलोकसुखप्रदम् ।
विश्वामित्र उवाच ।
राज्यं देहि महाराज वराय सपरिच्छदम्
gajāśvaratharatnāḍhyaṃ vedīmadhye'tipāvane |
vyāsa uvāca |
mohito māyayā tasya śrutvā vākyaṃ munernṛpaḥ
||26||गजाश्वरथरत्नाढ्यं वेदीमध्येऽतिपावने ।
व्यास उवाच ।
मोहितो मायया तस्य श्रुत्वा वाक्यं मुनेर्नृपः
dattamityuktavān rājyamavicārya yadṛcchayā |
gṛhītamiti taṃ prāha viśvāmitro'tiniṣṭhuraḥ
||27||दत्तमित्युक्तवान् राज्यमविचार्य यदृच्छया ।
गृहीतमिति तं प्राह विश्वामित्रोऽतिनिष्ठुरः
dakṣiṇāṃ dehi rājendra dānayogyāṃ mahāmate |
dakṣiṇārahitaṃ dānaṃ niṣphalaṃ manurabravīt
||28||दक्षिणां देहि राजेन्द्र दानयोग्यां महामते ।
दक्षिणारहितं दानं निष्फलं मनुरब्रवीत्
tasmāddānaphalāya tvaṃ yathoktāṃ dehi dakṣiṇām |
ityuktastu tadā rājā tamuvācātivismitaḥ
||29||तस्माद्दानफलाय त्वं यथोक्तां देहि दक्षिणाम् ।
इत्युक्तस्तु तदा राजा तमुवाचातिविस्मितः
brūhi kiyaddhanaṃ tubhyaṃ deyaṃ svāmin mayādhunā |
dakṣiṇāniṣkrayaṃ sādho vada tāvatpramāṇakam
||30||ब्रूहि कियद्धनं तुभ्यं देयं स्वामिन् मयाधुना ।
दक्षिणानिष्क्रयं साधो वद तावत्प्रमाणकम्
dānapūrtyai pradāsyāmi svastho b hava tapodhana |
viśvāmitrastu tacchrutvā tamāha medinīpatim
||31||दानपूर्त्यै प्रदास्यामि स्वस्थो ब् हव तपोधन ।
विश्वामित्रस्तु तच्छ्रुत्वा तमाह मेदिनीपतिम्
hemabhāradvayaṃ sārdhaṃ dakṣiṇāṃ dehi sāmpratam |
dāsyāmīti pratiśrutya tasmai rājātivismitaḥ
||32||हेमभारद्वयं सार्धं दक्षिणां देहि साम्प्रतम् ।
दास्यामीति प्रतिश्रुत्य तस्मै राजातिविस्मितः
tadaiva sainikāstasya vīkṣamāṇāḥ samāgatāḥ |
dṛṣṭvā mahīpatiṃ vyagraṃ tuṣṭuvuste mudānvitāḥ
||33||तदैव सैनिकास्तस्य वीक्षमाणाः समागताः ।
दृष्ट्वा महीपतिं व्यग्रं तुष्टुवुस्ते मुदान्विताः
vyāsa uvāca
śrutvā teṣāṃ vaco rājā noktvā kiñcicchubhāśubham |
cintayansvakṛtaṃ karma yayāvantaḥpure tataḥ
||34||श्रुत्वा तेषां वचो राजा नोक्त्वा किञ्चिच्छुभाशुभम् ।
चिन्तयन्स्वकृतं कर्म ययावन्तःपुरे ततः
kiṃ mayā svīkṛtaṃ dānaṃ sarvasvaṃ yatsamarpitam |
vañcito'haṃ dvijenātra vane pāṭaccarairiva
||35||किं मया स्वीकृतं दानं सर्वस्वं यत्समर्पितम् ।
वञ्चितोऽहं द्विजेनात्र वने पाटच्चरैरिव
rājyaṃ sopaskaraṃ tasmai mayā sarvaṃ ratiśrutam |
bhāradvayaṃ suvarṇasya sārdhaṃ ca dakṣiṇā punaḥ
||36||राज्यं सोपस्करं तस्मै मया सर्वं रतिश्रुतम् ।
भारद्वयं सुवर्णस्य सार्धं च दक्षिणा पुनः
kiṃ karomi matirbhraṣṭā na jñātaṃ kapaṭaṃ muneḥ |
pratārito'haṃ sahasā brāhmaṇena tapasvinā
||37||किं करोमि मतिर्भ्रष्टा न ज्ञातं कपटं मुनेः ।
प्रतारितोऽहं सहसा ब्राह्मणेन तपस्विना
na jāne daivakāryaṃ vai hā daiva kiṃ bhaviṣyati |
iti cintāparo rājā gṛhaṃ prāpto'tivihvalaḥ
||38||न जाने दैवकार्यं वै हा दैव किं भविष्यति ।
इति चिन्तापरो राजा गृहं प्राप्तोऽतिविह्वलः
patiṃ cintāparaṃ dṛṣtvā rājñī papraccha kāraṇam |
kiṃ prabho vimanā bhāsi kā cintā brūhi sāmpratam
||39||पतिं चिन्तापरं दृष्त्वा राज्ञी पप्रच्छ कारणम् ।
किं प्रभो विमना भासि का चिन्ता ब्रूहि साम्प्रतम्
vanātputraḥ samāyāto rājasūyaḥ kṛtaḥ purā |
kasmācchocasi rājendra śokasya kāraṇaṃ vada
||40||वनात्पुत्रः समायातो राजसूयः कृतः पुरा ।
कस्माच्छोचसि राजेन्द्र शोकस्य कारणं वद
nārātirvidyate kvāpi balavāndurbalo'pi vā |
varuṇo'pi susantuṣṭaḥ kṛtakṛtyo'si bhūtale
||41||नारातिर्विद्यते क्वापि बलवान्दुर्बलोऽपि वा ।
वरुणोऽपि सुसन्तुष्टः कृतकृत्योऽसि भूतले
vintayā kṣīyate deho nāsti cintāsamā mṛtiḥ |
tyajyatāṃ nṛpaśārdūla svastho bhava vicakṣaṇa
||42||विन्तया क्षीयते देहो नास्ति चिन्तासमा मृतिः ।
त्यज्यतां नृपशार्दूल स्वस्थो भव विचक्षण
tanniśamya priyāvākyaṃ prītipūrvaṃ narādhipaḥ |
provāca kiñciccintāyāḥ kāraṇaṃ ca śubhāśubham
||43||तन्निशम्य प्रियावाक्यं प्रीतिपूर्वं नराधिपः ।
प्रोवाच किञ्चिच्चिन्तायाः कारणं च शुभाशुभम्
bhojanaṃ na cakārā'sau cintāviṣṭastathā nṛpaḥ |
suptvāpi śayane śubhre lebhe nidrāṃ na bhūmipaḥ
||44||भोजनं न चकाराऽसौ चिन्ताविष्टस्तथा नृपः ।
सुप्त्वापि शयने शुभ्रे लेभे निद्रां न भूमिपः
prātarutthāya cintārto yāvatsandhyādikāḥ kriyāḥ |
karoti nṛpatistāvadviśvāmitraḥ samāgataḥ
||45||प्रातरुत्थाय चिन्तार्तो यावत्सन्ध्यादिकाः क्रियाः ।
करोति नृपतिस्तावद्विश्वामित्रः समागतः
kṣatrā nivedito rājñe muniḥ sarvasvahārakaḥ |
āgatyovāca rājānaṃ praṇamantaṃ punaḥ punaḥ
||46||क्षत्रा निवेदितो राज्ञे मुनिः सर्वस्वहारकः ।
आगत्योवाच राजानं प्रणमन्तं पुनः पुनः
viśvāmitra uvāca
rājaṃstyaja svarājyaṃ me dehi vācā pratiśrutam |
suvarṇaṃ spṛśa rājendra satyavāgbhava sāmpratam
||47||राजंस्त्यज स्वराज्यं मे देहि वाचा प्रतिश्रुतम् ।
सुवर्णं स्पृश राजेन्द्र सत्यवाग्भव साम्प्रतम्
hariścandra uvāca
svāmin rājyaṃ tavedaṃ me mayā dattaṃ kilādhunā |
tyaktvānyatra gamiṣyāmi mā cintā kuru kauśika
||48||स्वामिन् राज्यं तवेदं मे मया दत्तं किलाधुना ।
त्यक्त्वान्यत्र गमिष्यामि मा चिन्ता कुरु कौशिक
sarvasvaṃ mama te brahman gṛhītaṃ vidhivadvibho |
suvarṇadakṣiṇāṃ dātumaśakto'smyadhunā dvija
||49||सर्वस्वं मम ते ब्रह्मन् गृहीतं विधिवद्विभो ।
सुवर्णदक्षिणां दातुमशक्तोऽस्म्यधुना द्विज
dānaṃ dadāmi te tāvadyāvanme syāddhanāgamaḥ |
punaścetkālayogena tadā dāsyāmi dakṣiṇām
||50||दानं ददामि ते तावद्यावन्मे स्याद्धनागमः ।
पुनश्चेत्कालयोगेन तदा दास्यामि दक्षिणाम्
ityuktvā nṛpatiḥ prāha putraṃ bhāryāṃ ca mādhavīm |
rājyamasmai pradattaṃ vai mayā vedyāṃ suvistaram
||51||इत्युक्त्वा नृपतिः प्राह पुत्रं भार्यां च माधवीम् ।
राज्यमस्मै प्रदत्तं वै मया वेद्यां सुविस्तरम्
hastyaśvarathasaṃyuktaṃ ratnahemasamanvitam |
tyaktvā trīṇi śarīrāṇi sarvaṃ cāsmai samarpitam
||52||हस्त्यश्वरथसंयुक्तं रत्नहेमसमन्वितम् ।
त्यक्त्वा त्रीणि शरीराणि सर्वं चास्मै समर्पितम्
tyaktvāyodhyāṃ gamiṣyāmi kutracidvanagahvare gṛhṇātvidaṃ muniḥ samyagrājyaṃ sarvasamṛddhimat
||53||त्यक्त्वायोध्यां गमिष्यामि कुत्रचिद्वनगह्वरे गृह्णात्विदं मुनिः सम्यग्राज्यं सर्वसमृद्धिमत्
ityābhāṣya sutaṃ bhāryāṃ hariścandraḥ svamandirāt |
vinirgataḥ sudharmātmā mānayaṃstaṃ dvijottamam
||54||इत्याभाष्य सुतं भार्यां हरिश्चन्द्रः स्वमन्दिरात् ।
विनिर्गतः सुधर्मात्मा मानयंस्तं द्विजोत्तमम्
vrajantaṃ bhūpatiṃ vīkṣya bhāryāputrāvubhāvapi |
cintāturau sudīnāsyau jagmatuḥ pṛṣṭhatastadā
||55||व्रजन्तं भूपतिं वीक्ष्य भार्यापुत्रावुभावपि ।
चिन्तातुरौ सुदीनास्यौ जग्मतुः पृष्ठतस्तदा
hāhākāro mahānāsīnnagare vīkṣya tāṃstathā |
cukruśuḥ prāṇinaḥ sarve sāketapuravāsinaḥ
||56||हाहाकारो महानासीन्नगरे वीक्ष्य तांस्तथा ।
चुक्रुशुः प्राणिनः सर्वे साकेतपुरवासिनः
hā rājan kiṃ kṛtaṃ karma kutaḥ kleśaḥ samāgataḥ |
vañcito'si mahārāja vidhināpaṇḍitena ha
||57||हा राजन् किं कृतं कर्म कुतः क्लेशः समागतः ।
वञ्चितोऽसि महाराज विधिनापण्डितेन ह
sarve varṇāstadā duḥkhamāpnuyustaṃ mahīpatim |
vilokya bhāryayā sārdhaṃ putreṇa ca mahātmanā
||58||सर्वे वर्णास्तदा दुःखमाप्नुयुस्तं महीपतिम् ।
विलोक्य भार्यया सार्धं पुत्रेण च महात्मना
ninindurbrāhmaṇaṃ taṃ tu durācāraṃ puraukasaḥ |
dhūrto'yamiti bhāṣanto duḥkhārtā brāhmaṇādayaḥ
||59||निनिन्दुर्ब्राह्मणं तं तु दुराचारं पुरौकसः ।
धूर्तोऽयमिति भाषन्तो दुःखार्ता ब्राह्मणादयः
nirgatya nagarāttasmādviśvāmitraḥ kṣitīśvaram |
gacchantaṃ tamuvācedaṃ sametya niṣṭhuraṃ vacaḥ
||60||निर्गत्य नगरात्तस्माद्विश्वामित्रः क्षितीश्वरम् ।
गच्छन्तं तमुवाचेदं समेत्य निष्ठुरं वचः
dakṣiṇāyāḥ suvarṇaṃ me dattvā gaccha narādhipa |
nāhaṃ dāsyāmi vā brūhi mayā tyaktaṃ suvarṇakam
||61||दक्षिणायाः सुवर्णं मे दत्त्वा गच्छ नराधिप ।
नाहं दास्यामि वा ब्रूहि मया त्यक्तं सुवर्णकम्
rājyaṃ gṛhāṇa vā sarvaṃ lobhaśceddhṛti vartate |
dattaṃ cenmanyase rājan dehi yattatpratiśrutam
||62||राज्यं गृहाण वा सर्वं लोभश्चेद्धृति वर्तते ।
दत्तं चेन्मन्यसे राजन् देहि यत्तत्प्रतिश्रुतम्
evaṃ bruvantaṃ gādheyaṃ hariścandro mahīpatiḥ |
praṇipatya sudīnātmā kṛtāñjalipuṭo'bravīt
||63||एवं ब्रुवन्तं गाधेयं हरिश्चन्द्रो महीपतिः ।
प्रणिपत्य सुदीनात्मा कृताञ्जलिपुटोऽब्रवीत्
iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśa sāhasryāṃ saṃhitāyāṃ saptamaskandhe kauśikāya sarvasvasamarpaṇaṃ taddakṣiṇādānavarṇanaṃ nāmaikonaviṃśo'dhyāyaḥ || 19 ||