hariścandrasya jalodaravyādhiprāptivarṇanam
vyāsa uvāca
pravṛtte sadane tasya rājñaḥ putramahotsave |
ājagāma tadā pāśī vipraveṣadharaḥ śubhaḥ
||1||प्रवृत्ते सदने तस्य राज्ञः पुत्रमहोत्सवे ।
आजगाम तदा पाशी विप्रवेषधरः शुभः
svastītyuktvā nṛpaṃ prāha varuṇo'haṃ niśāmaya |
putro jātastavādhīśa yajānena nṛpāśu mām
||2||स्वस्तीत्युक्त्वा नृपं प्राह वरुणोऽहं निशामय ।
पुत्रो जातस्तवाधीश यजानेन नृपाशु माम्
satyaṃ kuru vaco rājan yatproktaṃ bhavataḥ purā |
vandhyatvaṃ tu gataṃ te'dya varadānena me kila
||3||सत्यं कुरु वचो राजन् यत्प्रोक्तं भवतः पुरा ।
वन्ध्यत्वं तु गतं तेऽद्य वरदानेन मे किल
iti tasya vacaḥ śrutvā rājā cintāṃ cakāra ha |
kathaṃ hanmi sutaṃ jātaṃ jalajena samānanam
||4||इति तस्य वचः श्रुत्वा राजा चिन्तां चकार ह ।
कथं हन्मि सुतं जातं जलजेन समाननम्
lokapālaḥ samāyāto vipraveṣeṇa vīryavān |
na devahelanaṃ kāryaṃ sarvathā śubhamicchatā
||5||लोकपालः समायातो विप्रवेषेण वीर्यवान् ।
न देवहेलनं कार्यं सर्वथा शुभमिच्छता
putrasnehaḥ suduśchedyaḥ sarvathā prāṇibhiḥ sadā |
kiṃ karomi kathaṃ me syātsukhaṃ santatisambhavam
||6||पुत्रस्नेहः सुदुश्छेद्यः सर्वथा प्राणिभिः सदा ।
किं करोमि कथं मे स्यात्सुखं सन्ततिसम्भवम्
dhairyamālambya bhūpālastaṃ natvā pratipūjya ca |
uvāca vacanaṃ ślakṣṇaṃ yuktaṃ vinayapūrvakam
||7||धैर्यमालम्ब्य भूपालस्तं नत्वा प्रतिपूज्य च ।
उवाच वचनं श्लक्ष्णं युक्तं विनयपूर्वकम्
rājovāca
devadeva tavānujñāṃ karomi karuṇānidhe |
vedoktena vidhānena makhaṃ ca bahudakṣiṇam
||8||देवदेव तवानुज्ञां करोमि करुणानिधे ।
वेदोक्तेन विधानेन मखं च बहुदक्षिणम्
putre jāte daśāhena karmayogyo bhavetpitā |
māsena śudhyejjananī dampatī tatra kāraṇam
||9||पुत्रे जाते दशाहेन कर्मयोग्यो भवेत्पिता ।
मासेन शुध्येज्जननी दम्पती तत्र कारणम्
sarvajño'si pracetastvaṃ dharmaṃ jānāsi śāśvatam |
kṛpāṃ kuru tvaṃ vārīśa kṣamasva parameśvara
||10||सर्वज्ञोऽसि प्रचेतस्त्वं धर्मं जानासि शाश्वतम् ।
कृपां कुरु त्वं वारीश क्षमस्व परमेश्वर
vyāsa uvāca
ityuktastu pracetāstaṃ pratyuvāca janādhipam |
svasti te'stu gamiṣyāmi kuru kāryāṇi pārthiva
||11||इत्युक्तस्तु प्रचेतास्तं प्रत्युवाच जनाधिपम् ।
स्वस्ति तेऽस्तु गमिष्यामि कुरु कार्याणि पार्थिव
āgamiṣyāmi māsānte yaṣṭavyaṃ sarvathā tvayā |
kṛtvautthānikamācāraṃ putrasya nṛpasattama
||12||आगमिष्यामि मासान्ते यष्टव्यं सर्वथा त्वया ।
कृत्वौत्थानिकमाचारं पुत्रस्य नृपसत्तम
ityuktvā ślakṣṇayā vācā rājānaṃ yādasāṃ patiḥ |
hariścandro mudaṃ prāpa gate pāśini pārthivaḥ
||13||इत्युक्त्वा श्लक्ष्णया वाचा राजानं यादसां पतिः ।
हरिश्चन्द्रो मुदं प्राप गते पाशिनि पार्थिवः
koṭiśaḥ pradadau gāstā ghaṭodhnīrhemapūritāḥ |
viprebhyo vedavidbhyaśca tathaiva tilaparvatān
||14||कोटिशः प्रददौ गास्ता घटोध्नीर्हेमपूरिताः ।
विप्रेभ्यो वेदविद्भ्यश्च तथैव तिलपर्वतान्
rājā putramukhaṃ dṛṣṭvā sukhamāpa mahattaram |
nāmāsya rohitaśceti cakāra vidhipūrvakam
||15||राजा पुत्रमुखं दृष्ट्वा सुखमाप महत्तरम् ।
नामास्य रोहितश्चेति चकार विधिपूर्वकम्
pūrṇe māse tataḥ pāśī vipraveṣeṇa bhūpateḥ |
ājagāma gṛhe sadyo yajasveti bruvanmuhuḥ
||16||पूर्णे मासे ततः पाशी विप्रवेषेण भूपतेः ।
आजगाम गृहे सद्यो यजस्वेति ब्रुवन्मुहुः
vīkṣya taṃ nṛpatirdevaṃ nimagnaḥ śokasāgare |
praṇipatya kṛtātithyaṃ tamuvāca kṛtāñjaliḥ
||17||वीक्ष्य तं नृपतिर्देवं निमग्नः शोकसागरे ।
प्रणिपत्य कृतातिथ्यं तमुवाच कृताञ्जलिः
diṣṭyā deva tvamāyāto gṛhaṃ me pāvitaṃ prabho |
makhaṃ karomi vārīśa vidhivadvāñchitaṃ tava
||18||दिष्ट्या देव त्वमायातो गृहं मे पावितं प्रभो ।
मखं करोमि वारीश विधिवद्वाञ्छितं तव
adanto na paśuḥ ślāghya ityāhurvedavādinaḥ |
tasmāddantodbhave te'haṃ kariṣyāmi mahāmakham
||19||अदन्तो न पशुः श्लाघ्य इत्याहुर्वेदवादिनः ।
तस्माद्दन्तोद्भवे तेऽहं करिष्यामि महामखम्
vyāsa uvāca
ityuktastena varuṇastathetyuktvā yayāvatha |
hariścandro mudaṃ prāpya vijahāra gṛhāśrame
||20||इत्युक्तस्तेन वरुणस्तथेत्युक्त्वा ययावथ ।
हरिश्चन्द्रो मुदं प्राप्य विजहार गृहाश्रमे
punardantodbhavaṃ jñātvā pracetā dvijarūpavān |
ājagāma gṛhe tasya kuru kāryamiti bruvan
||21||पुनर्दन्तोद्भवं ज्ञात्वा प्रचेता द्विजरूपवान् ।
आजगाम गृहे तस्य कुरु कार्यमिति ब्रुवन्
bhūpālo'pi jalādhīśaṃ vīkṣya prāptaṃ dvijākṛtim |
praṇamyāsanasammānaiḥ pūjayāmāsa sādaram
||22||भूपालोऽपि जलाधीशं वीक्ष्य प्राप्तं द्विजाकृतिम् ।
प्रणम्यासनसम्मानैः पूजयामास सादरम्
stutvā provāca vacanaṃ vinayānatakandharaḥ |
karomi vidhivatkāmaṃ makhaṃ prabaladakṣiṇam
||23||स्तुत्वा प्रोवाच वचनं विनयानतकन्धरः ।
करोमि विधिवत्कामं मखं प्रबलदक्षिणम्
bālo'pyakṛtacaulo'yaṃ garbhakeśo na sammataḥ |
yajñārthe paśukaraṇe mayā vṛddhamukhācchrutam
||24||बालोऽप्यकृतचौलोऽयं गर्भकेशो न सम्मतः ।
यज्ञार्थे पशुकरणे मया वृद्धमुखाच्छ्रुतम्
tāvatkṣamasva vārīśa vidhiṃ jānāsi śāśvatam |
kartavyaḥ sarvathā yajño muṇḍanānte śiśoḥ kila
||25||तावत्क्षमस्व वारीश विधिं जानासि शाश्वतम् ।
कर्तव्यः सर्वथा यज्ञो मुण्डनान्ते शिशोः किल
tasyeti vacanaṃ śrutvā pracetāḥ prāha taṃ punaḥ |
pratārayasi māṃ rājan punaḥ punaridaṃ bruvan
||26||तस्येति वचनं श्रुत्वा प्रचेताः प्राह तं पुनः ।
प्रतारयसि मां राजन् पुनः पुनरिदं ब्रुवन्
api te sarvasāmagrī vartate nṛpate'dhunā |
putrasnehanibaddhastvaṃ vañcayasyeva sāmpratam
||27||अपि ते सर्वसामग्री वर्तते नृपतेऽधुना ।
पुत्रस्नेहनिबद्धस्त्वं वञ्चयस्येव साम्प्रतम्
kṣaurakarmavidhiṃ kṛtvā na kartāsi makhaṃ yadi |
tadāhaṃ dāruṇaṃ śāpaṃ dāsye kopasamanvitaḥ
||28||क्षौरकर्मविधिं कृत्वा न कर्तासि मखं यदि ।
तदाहं दारुणं शापं दास्ये कोपसमन्वितः
adya gacchāmi rājendra vacanāttava mānada |
na mṛṣā vacanaṃ kāryaṃ tvayekṣvākukulodbhava
||29||अद्य गच्छामि राजेन्द्र वचनात्तव मानद ।
न मृषा वचनं कार्यं त्वयेक्ष्वाकुकुलोद्भव
ityābhāṣya yayāvāśu pracetā nṛpatergṛhāt |
rājā paramasantuṣṭo nananda bhavane tadā
||30||इत्याभाष्य ययावाशु प्रचेता नृपतेर्गृहात् ।
राजा परमसन्तुष्टो ननन्द भवने तदा
cūḍākaraṇakāle tu pravṛtte paramotsave |
samprāptastarasā pāśī bhavanaṃ nṛpateḥ punaḥ
||31||चूडाकरणकाले तु प्रवृत्ते परमोत्सवे ।
सम्प्राप्तस्तरसा पाशी भवनं नृपतेः पुनः
yadāṅke sutamādāya rājñī nṛpatisannidhau |
upaviṣṭā kriyākāle tadaiva varuṇo'bhyagāt
||32||यदाङ्के सुतमादाय राज्ञी नृपतिसन्निधौ ।
उपविष्टा क्रियाकाले तदैव वरुणोऽभ्यगात्
kuru karmeti vispaṣṭaṃ vacanaṃ kathayannṛpam |
viprarūpadharaḥ śrīmān pratyakṣa iva pāvakaḥ
||33||कुरु कर्मेति विस्पष्टं वचनं कथयन्नृपम् ।
विप्ररूपधरः श्रीमान् प्रत्यक्ष इव पावकः
nṛpatistvaṃ samālokya babhūvātīva vihvalaḥ |
namaścakāra taṃ bhītyā kṛtāñjalipuṭaḥ puraḥ
||34||नृपतिस्त्वं समालोक्य बभूवातीव विह्वलः ।
नमश्चकार तं भीत्या कृताञ्जलिपुटः पुरः
vidhivatpūjayitvā taṃ rājovāca vinītavān |
svāmin kāryaṃ karomyadya makhasya vidhipūrvakam
||35||विधिवत्पूजयित्वा तं राजोवाच विनीतवान् ।
स्वामिन् कार्यं करोम्यद्य मखस्य विधिपूर्वकम्
vaktavyamasti tatrāpi śṛṇuṣvaikamanā vibho |
yuktaṃ cenmanyase svāmiṃstad bravīmi tavāgrataḥ
||36||वक्तव्यमस्ति तत्रापि शृणुष्वैकमना विभो ।
युक्तं चेन्मन्यसे स्वामिंस्तद् ब्रवीमि तवाग्रतः
brāhmaṇaḥ kṣatriyo vaiśyastrayo varṇā dvijātayaḥ |
saṃskṛtāścānyathā śūdrā evaṃ vedavido viduḥ
||37||ब्राह्मणः क्षत्रियो वैश्यस्त्रयो वर्णा द्विजातयः ।
संस्कृताश्चान्यथा शूद्रा एवं वेदविदो विदुः
tasmādayaṃ suto me'dya śudravadvartate śiśuḥ |
upanītaḥ kriyārhaḥ syāditi vedeṣu nirṇayaḥ
||38||तस्मादयं सुतो मेऽद्य शुद्रवद्वर्तते शिशुः ।
उपनीतः क्रियार्हः स्यादिति वेदेषु निर्णयः
rājñāmekādaśe varṣe sadopanayanaṃ smṛtam |
aṣṭame brāhmaṇānāṃ ca vaiśyānāṃ dvādaśe kila
||39||राज्ञामेकादशे वर्षे सदोपनयनं स्मृतम् ।
अष्टमे ब्राह्मणानां च वैश्यानां द्वादशे किल
dayase yadi deveśa dīnaṃ māṃ sevakaṃ tava |
tadopanīya kartāsmi paśunā yajñamuttamam
||40||दयसे यदि देवेश दीनं मां सेवकं तव ।
तदोपनीय कर्तास्मि पशुना यज्ञमुत्तमम्
lokapālo'si dharmajña sarvaśāstraviśārada |
manyase madvacaḥ satyaṃ tad gaccha bhavanaṃ vibho
||41||लोकपालोऽसि धर्मज्ञ सर्वशास्त्रविशारद ।
मन्यसे मद्वचः सत्यं तद् गच्छ भवनं विभो
vyāsa uvāca
iti tasya vacaḥ śrutvā dayāvān yādasāṃ patiḥ |
omityuktvā yayāvāśu prasannavadano nṛpaḥ
||42||इति तस्य वचः श्रुत्वा दयावान् यादसां पतिः ।
ओमित्युक्त्वा ययावाशु प्रसन्नवदनो नृपः
gate'tha varuṇo rājā babhūvātimudānvitaḥ |
sukhaṃ prāpya sutasyaivaṃ rājā mudamavāpa ha
||43||गतेऽथ वरुणो राजा बभूवातिमुदान्वितः ।
सुखं प्राप्य सुतस्यैवं राजा मुदमवाप ह
cakāra rājakāryāṇi hariścandrastadā nṛpaḥ |
kālena vrajatā putro babhūva daśavārṣikaḥ
||44||चकार राजकार्याणि हरिश्चन्द्रस्तदा नृपः ।
कालेन व्रजता पुत्रो बभूव दशवार्षिकः
tasyopavītasāmagrīṃ vibhūtisadṛśīṃ nṛpaḥ |
cakāra brāhmaṇaiḥ śiṣṭairanvitaḥ sacivaistathā
||45||तस्योपवीतसामग्रीं विभूतिसदृशीं नृपः ।
चकार ब्राह्मणैः शिष्टैरन्वितः सचिवैस्तथा
ekādaśe sutāsyābde vratabandhavidhau nṛpaḥ |
vidadhe vidhivatkāryaṃ citte cintāturaḥ punaḥ
||46||एकादशे सुतास्याब्दे व्रतबन्धविधौ नृपः ।
विदधे विधिवत्कार्यं चित्ते चिन्तातुरः पुनः
vartamāne tathā kārye upanīte kumārake |
ājagāmātha varuṇo vipraveṣadharastadā
||47||वर्तमाने तथा कार्ये उपनीते कुमारके ।
आजगामाथ वरुणो विप्रवेषधरस्तदा
taṃ vīkṣya nṛpatistūrṇaṃ praṇamya purataḥ sthitaḥ |
kṛtāñjalipuṭaḥ prītaḥ pratyuvāca surottamam
||48||तं वीक्ष्य नृपतिस्तूर्णं प्रणम्य पुरतः स्थितः ।
कृताञ्जलिपुटः प्रीतः प्रत्युवाच सुरोत्तमम्
deva dattopavīto'yaṃ paśuyogyo'sti me sutaḥ |
prasādāttava me śoko gato vandhyāpavādajaḥ
||49||देव दत्तोपवीतोऽयं पशुयोग्योऽस्ति मे सुतः ।
प्रसादात्तव मे शोको गतो वन्ध्यापवादजः
kartumicchāmyahaṃ yajñaṃ prabhūtavaradakṣiṇam |
samaye śṛṇu dharmajña satyamadya bravīmyaham
||50||कर्तुमिच्छाम्यहं यज्ञं प्रभूतवरदक्षिणम् ।
समये शृणु धर्मज्ञ सत्यमद्य ब्रवीम्यहम्
samāvartanakarmānte kariṣyāmi tavepsitam |
mamopari dayāṃ kṛtvā tāvattvaṃ kṣantumarhasi
||51||समावर्तनकर्मान्ते करिष्यामि तवेप्सितम् ।
ममोपरि दयां कृत्वा तावत्त्वं क्षन्तुमर्हसि
varuṇa uvāca
pratārayasi māṃ rājan putrapremākulo bhṛśam |
muhurmuhurmatiṃ kṛtvā yuktiyuktāṃ mahāmate
||52||प्रतारयसि मां राजन् पुत्रप्रेमाकुलो भृशम् ।
मुहुर्मुहुर्मतिं कृत्वा युक्तियुक्तां महामते
gacchāmyadya mahārāja vacasā tava noditaḥ |
āgamiṣyāmi samaye samāvartanakarmaṇi
||53||गच्छाम्यद्य महाराज वचसा तव नोदितः ।
आगमिष्यामि समये समावर्तनकर्मणि
ityuktvā prayayau pāśī tapāpṛcchya viśāṃpate |
rājā pramuditaḥ kāryaṃ cakāra ca yathottaram
||54||इत्युक्त्वा प्रययौ पाशी तपापृच्छ्य विशांपते ।
राजा प्रमुदितः कार्यं चकार च यथोत्तरम्
āgataṃ varuṇaṃ dṛṣṭvā kumāro'tivicakṣaṇaḥ |
yajñasya samayaṃ jñātvā tadā cintāturo'bhavat
||55||आगतं वरुणं दृष्ट्वा कुमारोऽतिविचक्षणः ।
यज्ञस्य समयं ज्ञात्वा तदा चिन्तातुरोऽभवत्
śokasya kāraṇaṃ rājñaḥ paryapṛcchaditastataḥ |
jñātvātmavadhamāyuṣman gamanāya matiṃ dadhau
||56||शोकस्य कारणं राज्ञः पर्यपृच्छदितस्ततः ।
ज्ञात्वात्मवधमायुष्मन् गमनाय मतिं दधौ
niścayaṃ paramaṃ kṛtvā sammantrya sacivātmajaiḥ |
prayayau nagarāttasmānnirgatya vanamapyasau
||57||निश्चयं परमं कृत्वा सम्मन्त्र्य सचिवात्मजैः ।
प्रययौ नगरात्तस्मान्निर्गत्य वनमप्यसौ
gate putre nṛpaḥ kāmaṃ duḥkhito'bhūd bhṛśaṃ tadā |
prerayāmāsa dūtānsvāṃstasyānveṣaṇakāmyayā
||58||गते पुत्रे नृपः कामं दुःखितोऽभूद् भृशं तदा ।
प्रेरयामास दूतान्स्वांस्तस्यान्वेषणकाम्यया
evaṃ gate'tha kāle'sau varuṇastadgṛhaṃ gataḥ |
rājānaṃ śokasantaptaṃ kuru yajñamiti bruvan
||59||एवं गतेऽथ कालेऽसौ वरुणस्तद्गृहं गतः ।
राजानं शोकसन्तप्तं कुरु यज्ञमिति ब्रुवन्
rājā praṇamya taṃ prāha devadeva karomi kim |
na jāne kvāpi putro me gatastvadya bhayākulaḥ
||60||राजा प्रणम्य तं प्राह देवदेव करोमि किम् ।
न जाने क्वापि पुत्रो मे गतस्त्वद्य भयाकुलः
sarvatra giridurgeṣu munīnāmāśrameṣu ca |
anveṣito me dūtaistu na prāpto yādasāṃpate
||61||सर्वत्र गिरिदुर्गेषु मुनीनामाश्रमेषु च ।
अन्वेषितो मे दूतैस्तु न प्राप्तो यादसांपते
ājñāpaya mahārāja kiṃ karomi gate sute |
na me doṣo'tra sarvajña bhāgyadoṣastu sarvathā
||62||आज्ञापय महाराज किं करोमि गते सुते ।
न मे दोषोऽत्र सर्वज्ञ भाग्यदोषस्तु सर्वथा
vyāsa uvāca
iti bhūpavacaḥ śrutvā pracetāḥ kupito bhṛśam |
śaśāpa ca nṛpaṃ krodhādvañcitastu punaḥ punaḥ
||63||इति भूपवचः श्रुत्वा प्रचेताः कुपितो भृशम् ।
शशाप च नृपं क्रोधाद्वञ्चितस्तु पुनः पुनः
nṛpate'haṃ tvayā yasmādvacasā ca pravañcitaḥ |
tasmājjalodaro vyādhistvāṃ tudatvatidāruṇaḥ
||64||नृपतेऽहं त्वया यस्माद्वचसा च प्रवञ्चितः ।
तस्माज्जलोदरो व्याधिस्त्वां तुदत्वतिदारुणः
vyāsa uvāca
iti śapto mahīpālaḥ kupitena pracetasā |
pīḍito'bhūttadā rājā vyādhinā duḥkhadena tu
||65||इति शप्तो महीपालः कुपितेन प्रचेतसा ।
पीडितोऽभूत्तदा राजा व्याधिना दुःखदेन तु
evaṃ śaptvā nṛpaṃ pāśī jagāma nijamāspadam |
rājā prāpya mahāvyādhiṃ babhūvātīva duḥkhitaḥ
||66||एवं शप्त्वा नृपं पाशी जगाम निजमास्पदम् ।
राजा प्राप्य महाव्याधिं बभूवातीव दुःखितः
iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ saptamaskandhe hariścandrasya jalodaravyādhiprāptivarṇanaṃ nāma pañcadaśo'dhyāyaḥ || 15 ||