ambikāyāḥ niyogātputrotpādanāya garbhadhāraṇavarṇanam
rājovāca
bhagavaṃstvanmukhāmbhojāccyutaṃ divyakathārasam |
na tṛptimadhigacchāmi pibaṃstu sudhayā samam
||1||भगवंस्त्वन्मुखाम्भोजाच्च्युतं दिव्यकथारसम् ।
न तृप्तिमधिगच्छामि पिबंस्तु सुधया समम्
vicitramidamākhyānaṃ kathitaṃ bhavatā mama |
haihayānāṃ samutpattirvistarādvismayapradā
||2||विचित्रमिदमाख्यानं कथितं भवता मम ।
हैहयानां समुत्पत्तिर्विस्तराद्विस्मयप्रदा
paraṃ kautūhalaṃ me'tra yadviṣṇuḥ kamalāpatiḥ |
devadevo jagannāthaḥ sṛṣṭisthityantakārakaḥ
||3||परं कौतूहलं मेऽत्र यद्विष्णुः कमलापतिः ।
देवदेवो जगन्नाथः सृष्टिस्थित्यन्तकारकः
so'pyaśvabhāvamāpanno bhagavānhariracyutaḥ |
paratantraḥ kathaṃ jātaḥ svatantraḥ puruṣottamaḥ
||4||सोऽप्यश्वभावमापन्नो भगवान्हरिरच्युतः ।
परतन्त्रः कथं जातः स्वतन्त्रः पुरुषोत्तमः
etanme saṃśayaṃ brahmañchettumarhasi sāmpratam |
sarvajñastvaṃ muniśreṣṭha brūhi vṛttāntamadbhutam
||5||एतन्मे संशयं ब्रह्मञ्छेत्तुमर्हसि साम्प्रतम् ।
सर्वज्ञस्त्वं मुनिश्रेष्ठ ब्रूहि वृत्तान्तमद्भुतम्
vyāsa uvāca
śṛṇu rājan pravakṣyāmi sandehasyāsya nirṇayam |
yathā śrutaṃ mayā pūrvaṃ nāradānmunisattamāt
||6||शृणु राजन् प्रवक्ष्यामि सन्देहस्यास्य निर्णयम् ।
यथा श्रुतं मया पूर्वं नारदान्मुनिसत्तमात्
brahmaṇo mānasaḥ putro nārado nāma tāpasaḥ |
sarvajñaḥ sarvagaḥ śāntaḥ sarvalokapriyaḥ kaviḥ
||7||ब्रह्मणो मानसः पुत्रो नारदो नाम तापसः ।
सर्वज्ञः सर्वगः शान्तः सर्वलोकप्रियः कविः
sa caikadā muniśreṣṭho vicaranpṛthivīmimām |
vādayanmahatīṃ vīṇāṃ svaratānasamanvitām
||8||स चैकदा मुनिश्रेष्ठो विचरन्पृथिवीमिमाम् ।
वादयन्महतीं वीणां स्वरतानसमन्विताम्
bṛhadrathantarādīnāṃ sāmnāṃ bhedānanekaśaḥ |
gāyangāyatramamṛtaṃ samprāpto'tha mamāśramam
||9||बृहद्रथन्तरादीनां साम्नां भेदाननेकशः ।
गायन्गायत्रममृतं सम्प्राप्तोऽथ ममाश्रमम्
śamyāprāsaṃ mahātīrthaṃ sarasvatyāḥ supāvanam |
nivāsaṃ munimukhyānāṃ śarmadaṃ jñānadaṃ tathā
||10||शम्याप्रासं महातीर्थं सरस्वत्याः सुपावनम् ।
निवासं मुनिमुख्यानां शर्मदं ज्ञानदं तथा
tamāgatamahaṃ prekṣya brahmaputraṃ mahādyutim |
abhyutthānādikaṃ sarvaṃ kṛtavānarcanādikam
||11||तमागतमहं प्रेक्ष्य ब्रह्मपुत्रं महाद्युतिम् ।
अभ्युत्थानादिकं सर्वं कृतवानर्चनादिकम्
arghyapādyavidhiṃ kṛtvā tasyāsanasthitasya ca |
upaviṣṭaḥ samīpe'haṃ muneramitatejasaḥ
||12||अर्घ्यपाद्यविधिं कृत्वा तस्यासनस्थितस्य च ।
उपविष्टः समीपेऽहं मुनेरमिततेजसः
dṛṣṭvā viśramiṇaṃ śāntaṃ nāradaṃ jñānapāradam |
tamapṛcchamahaṃ rājan yatpṛṣṭo'haṃ tvayādhunā
||13||दृष्ट्वा विश्रमिणं शान्तं नारदं ज्ञानपारदम् ।
तमपृच्छमहं राजन् यत्पृष्टोऽहं त्वयाधुना
asāre'smiṃstu saṃsāre prāṇināṃ kiṃ sukhaṃ mune |
na paśyāmi viniścitya kadācitkutracitkvacit
||14||असारेऽस्मिंस्तु संसारे प्राणिनां किं सुखं मुने ।
न पश्यामि विनिश्चित्य कदाचित्कुत्रचित्क्वचित्
dvīpe jāto jananyāhaṃ saṃtyaktastatkṣaṇādapi |
anāśrayo vane vṛddhiṃ prāptaḥ karmānusārataḥ
||15||द्वीपे जातो जनन्याहं संत्यक्तस्तत्क्षणादपि ।
अनाश्रयो वने वृद्धिं प्राप्तः कर्मानुसारतः
tapastaptaṃ mayā cograṃ parvate bahuvārṣikam |
putrakāmena devarṣe śaṅkaraḥ samupāsitaḥ
||16||तपस्तप्तं मया चोग्रं पर्वते बहुवार्षिकम् ।
पुत्रकामेन देवर्षे शङ्करः समुपासितः
tato mayā śukaḥ prāptaḥ putro jñānavatāṃ varaḥ |
pāṭhitastu mayā samyagvedānāṃ sāra āditaḥ
||17||ततो मया शुकः प्राप्तः पुत्रो ज्ञानवतां वरः ।
पाठितस्तु मया सम्यग्वेदानां सार आदितः
sa tyaktvā māṃ gataḥ kvāpi rudantaṃ virahāturam |
lokāllokāntaraṃ sādho vacanāttava bodhitaḥ
||18||स त्यक्त्वा मां गतः क्वापि रुदन्तं विरहातुरम् ।
लोकाल्लोकान्तरं साधो वचनात्तव बोधितः
tato'haṃ putrasantaptastyaktvā meruṃ mahāgirim |
mātaraṃ manasā kṛtvā samprāptaḥ kurujāṅgalam
||19||ततोऽहं पुत्रसन्तप्तस्त्यक्त्वा मेरुं महागिरिम् ।
मातरं मनसा कृत्वा सम्प्राप्तः कुरुजाङ्गलम्
putrasnehādatitarāṃ kṛśāṅgaḥ śokasaṃyutaḥ |
jānanmithyeti saṃsāraṃ māyāpāśaniyantritaḥ
||20||पुत्रस्नेहादतितरां कृशाङ्गः शोकसंयुतः ।
जानन्मिथ्येति संसारं मायापाशनियन्त्रितः
tato rājñā vṛtāṃ jñātvā mātaraṃ vāsavīṃ śubhām |
sthito'traivāśramaṃ kṛtvā sarasvatyāstaṭe śubhe
||21||ततो राज्ञा वृतां ज्ञात्वा मातरं वासवीं शुभाम् ।
स्थितोऽत्रैवाश्रमं कृत्वा सरस्वत्यास्तटे शुभे
śantanuḥ svargatiṃ prāpto vidhurā jananī sthitā |
putradvayayutā sādhvī bhīṣmeṇa pratipālitā
||22||शन्तनुः स्वर्गतिं प्राप्तो विधुरा जननी स्थिता ।
पुत्रद्वययुता साध्वी भीष्मेण प्रतिपालिता
citrāṅgadaḥ kṛto rājā gaṅgāputreṇa dhīmatā |
kālena so'pi me bhrātā mṛtaḥ kāmasamadyutiḥ
||23||चित्राङ्गदः कृतो राजा गङ्गापुत्रेण धीमता ।
कालेन सोऽपि मे भ्राता मृतः कामसमद्युतिः
tataḥ satyavatī mātā nimagnā śokasāgare |
citrāṅgadaṃ mṛtaṃ putraṃ ruroda bhṛśamāturā
||24||ततः सत्यवती माता निमग्ना शोकसागरे ।
चित्राङ्गदं मृतं पुत्रं रुरोद भृशमातुरा
samprāpto'haṃ mahābhāga jñātvā tāṃ duḥkhitāṃ satīm |
āśvāsitā mayātyarthaṃ bhīṣmeṇa ca mahātmanā
||25||सम्प्राप्तोऽहं महाभाग ज्ञात्वा तां दुःखितां सतीम् ।
आश्वासिता मयात्यर्थं भीष्मेण च महात्मना
vicitravīryastvaparo vīryavānpṛthivīpatiḥ |
kṛto bhīṣmeṇa bhrātā vai strīrājyavimukhena ha
||26||विचित्रवीर्यस्त्वपरो वीर्यवान्पृथिवीपतिः ।
कृतो भीष्मेण भ्राता वै स्त्रीराज्यविमुखेन ह
kāśirājasute ramye vijitya pṛthivīpatīn |
bhīṣmeṇānīya svabalātkanyake dve samarpite
||27||काशिराजसुते रम्ये विजित्य पृथिवीपतीन् ।
भीष्मेणानीय स्वबलात्कन्यके द्वे समर्पिते
satyavatyai śubhe kāle vivāhaḥ parikalpitaḥ |
bhrāturvicitravīryasya tadāhaṃ sukhito'bhavam
||28||सत्यवत्यै शुभे काले विवाहः परिकल्पितः ।
भ्रातुर्विचित्रवीर्यस्य तदाहं सुखितोऽभवम्
punaḥ so'pi mṛto bhrātā yakṣmaṇā pīḍito bhṛśam |
anapatyo yuvā dhanvī mātā me duḥkhitābhavat
||29||पुनः सोऽपि मृतो भ्राता यक्ष्मणा पीडितो भृशम् ।
अनपत्यो युवा धन्वी माता मे दुःखिताभवत्
kāśirājasute dve tu mṛtaṃ dṛṣṭvā patiṃ tadā |
pativratādharmapare bhaginyau sambabhūvatuḥ
||30||काशिराजसुते द्वे तु मृतं दृष्ट्वा पतिं तदा ।
पतिव्रताधर्मपरे भगिन्यौ सम्बभूवतुः
te ūcatuḥ satīṃ śvaśrūṃ rudatīṃ bhṛśaduḥkhitām |
patinā sahagāminyau bhaviṣyāvo hutāśane
||31||ते ऊचतुः सतीं श्वश्रूं रुदतीं भृशदुःखिताम् ।
पतिना सहगामिन्यौ भविष्यावो हुताशने
putreṇa saha te śvaśru svarge gatvātha nandane |
sukhena vihariṣyāvaḥ patinā saha saṃyute
||32||पुत्रेण सह ते श्वश्रु स्वर्गे गत्वाथ नन्दने ।
सुखेन विहरिष्यावः पतिना सह संयुते
nivārite tadā mātrā vadhvau tasmānmahodyamāt |
snehabhāvaṃ samāśritya bhīṣmasya vacanāttadā
||33||निवारिते तदा मात्रा वध्वौ तस्मान्महोद्यमात् ।
स्नेहभावं समाश्रित्य भीष्मस्य वचनात्तदा
gāṅgeyena ca mātrā me sammantrya ca parasparam |
kṛtvaurdhvadaihikaṃ sarvaṃ saṃsmṛto'haṃ gajāhvaye
||34||गाङ्गेयेन च मात्रा मे सम्मन्त्र्य च परस्परम् ।
कृत्वौर्ध्वदैहिकं सर्वं संस्मृतोऽहं गजाह्वये
smṛtamātrastu mātrā vai jñātvā bhāvaṃ manogatam |
tarasaivāgataścāhaṃ nagaraṃ nāgasāhvayam
||35||स्मृतमात्रस्तु मात्रा वै ज्ञात्वा भावं मनोगतम् ।
तरसैवागतश्चाहं नगरं नागसाह्वयम्
praṇamya mātaraṃ mūrdhnā saṃsthito'tha kṛtāñjaliḥ |
tāmabravaṃ sutaptāṅgīṃ putraśokena karśitām
||36||प्रणम्य मातरं मूर्ध्ना संस्थितोऽथ कृताञ्जलिः ।
तामब्रवं सुतप्ताङ्गीं पुत्रशोकेन कर्शिताम्
mātastvayā kimāhūto manasāhaṃ tapasvini |
ājñāpaya mahatkārye dāso'smi karavāṇi kim
||37||मातस्त्वया किमाहूतो मनसाहं तपस्विनि ।
आज्ञापय महत्कार्ये दासोऽस्मि करवाणि किम्
tvaṃ me tīrthaṃ paraṃ mātardevaśca prathitaḥ paraḥ |
āgataścintitaścātra brūhi kṛtyaṃ tava priyam
||38||त्वं मे तीर्थं परं मातर्देवश्च प्रथितः परः ।
आगतश्चिन्तितश्चात्र ब्रूहि कृत्यं तव प्रियम्
vyāsa uvāca
ityuktvāhaṃ sthitastatra māturagre yadā mune |
tadā sā māmuvācedaṃ paśyantī bhīṣmamantike
||39||इत्युक्त्वाहं स्थितस्तत्र मातुरग्रे यदा मुने ।
तदा सा मामुवाचेदं पश्यन्ती भीष्ममन्तिके
putra te'dya mṛto bhrātā pīḍito rājayakṣmaṇā |
tenāhaṃ duḥkhitā jātā vaṃśacchedabhayādiha
||40||पुत्र तेऽद्य मृतो भ्राता पीडितो राजयक्ष्मणा ।
तेनाहं दुःखिता जाता वंशच्छेदभयादिह
tasmāttvamadya medhāvin mayāhūtaḥ samādhinā |
gāṅgeyasya matenātra pārāśaryārthasiddhaye
||41||तस्मात्त्वमद्य मेधाविन् मयाहूतः समाधिना ।
गाङ्गेयस्य मतेनात्र पाराशर्यार्थसिद्धये
kulaṃ sthāpaya naṣṭaṃ tvaṃ śantanornāmakāraṇāt |
rakṣa māṃ duḥkhataḥ kṛṣṇa vaṃśacchedodbhavāddrutam
||42||कुलं स्थापय नष्टं त्वं शन्तनोर्नामकारणात् ।
रक्ष मां दुःखतः कृष्ण वंशच्छेदोद्भवाद्द्रुतम्
kāśirājasute bhārye bhrātustava yavīyasaḥ |
sādhorvicitravīryasya rūpayauvanabhūṣite
||43||काशिराजसुते भार्ये भ्रातुस्तव यवीयसः ।
साधोर्विचित्रवीर्यस्य रूपयौवनभूषिते
tābhyāṃ saṅgamya medhāvin putrotpādanakaṃ kuru |
rakṣasva bhārataṃ vaṃśaṃ nātra doṣo'sti karhicit
||44||ताभ्यां सङ्गम्य मेधाविन् पुत्रोत्पादनकं कुरु ।
रक्षस्व भारतं वंशं नात्र दोषोऽस्ति कर्हिचित्
vyāsa uvāca
iti māturvacaḥ śrutvā jātaścintāturo hyaham |
lajjayā''kulacittastāmabravaṃ vinayānataḥ
||45||इति मातुर्वचः श्रुत्वा जातश्चिन्तातुरो ह्यहम् ।
लज्जयाऽऽकुलचित्तस्तामब्रवं विनयानतः
mātaḥ pāpādhikaṃ karma paradārābhimarśanam |
jñātvā dharmapathaṃ samyakkaromi kathamādarāt
||46||मातः पापाधिकं कर्म परदाराभिमर्शनम् ।
ज्ञात्वा धर्मपथं सम्यक्करोमि कथमादरात्
tathā yavīyaso bhrāturvadhūḥ kanyā prakīrtitā |
vyabhicāraṃ kathaṃ kuryāmadhītya nigamānaham
||47||तथा यवीयसो भ्रातुर्वधूः कन्या प्रकीर्तिता ।
व्यभिचारं कथं कुर्यामधीत्य निगमानहम्
anyāyena na kartavyaṃ sarvathā kularakṣaṇam |
na taranti hi saṃsārātpitaraḥ pāpakāriṇaḥ
||48||अन्यायेन न कर्तव्यं सर्वथा कुलरक्षणम् ।
न तरन्ति हि संसारात्पितरः पापकारिणः
lokānāmupadeṣṭā yaḥ purāṇānāṃ pravartakaḥ |
sa kathaṃ kutsitaṃ karma jñātvā kuryānmahādbhutam
||49||लोकानामुपदेष्टा यः पुराणानां प्रवर्तकः ।
स कथं कुत्सितं कर्म ज्ञात्वा कुर्यान्महाद्भुतम्
punarukto hyahaṃ mātrā rudatyā bhṛśamantike |
putraśokātitaptā yā vaṃśarakṣaṇakāmyayā
||50||पुनरुक्तो ह्यहं मात्रा रुदत्या भृशमन्तिके ।
पुत्रशोकातितप्ता या वंशरक्षणकाम्यया
pārāśarya na te doṣo vacanānmama putraka |
gurūṇāṃ vacanaṃ tathyaṃ sadoṣamapi mānavaiḥ
||51||पाराशर्य न ते दोषो वचनान्मम पुत्रक ।
गुरूणां वचनं तथ्यं सदोषमपि मानवैः
kartavyamavicāryaiva śiṣṭācārapramāṇataḥ |
vacanaṃ kuru me putra na te doṣo'sti mānada
||52||कर्तव्यमविचार्यैव शिष्टाचारप्रमाणतः ।
वचनं कुरु मे पुत्र न ते दोषोऽस्ति मानद
putrasya jananaṃ kṛtvā sukhinī kuru mātaram |
viśeṣeṇa tu santaptāṃ magnāṃ śokārṇave suta
||53||पुत्रस्य जननं कृत्वा सुखिनी कुरु मातरम् ।
विशेषेण तु सन्तप्तां मग्नां शोकार्णवे सुत
iti tāṃ bruvatīṃ śrutvā tadā suranadīsutaḥ |
māmuvāca viśeṣajñaḥ sūkṣmadharmasya nirṇaye
||54||इति तां ब्रुवतीं श्रुत्वा तदा सुरनदीसुतः ।
मामुवाच विशेषज्ञः सूक्ष्मधर्मस्य निर्णये
dvaipāyana vicāro'tra na kartavyastvayānagha |
māturvacanamādāya viharasva yathāsukham
||55||द्वैपायन विचारोऽत्र न कर्तव्यस्त्वयानघ ।
मातुर्वचनमादाय विहरस्व यथासुखम्
vyāsa uvāca
iti tasya vacaḥ śrutvā mātuśca prārthanaṃ tathā |
niḥśaṅko'haṃ tadā jātaḥ kārye tasmiñjugupsite
||56||इति तस्य वचः श्रुत्वा मातुश्च प्रार्थनं तथा ।
निःशङ्कोऽहं तदा जातः कार्ये तस्मिञ्जुगुप्सिते
ambikāyāṃ pravṛtto'hamṛtumatyāṃ mudā niśi |
mayi vimanasāyāṃ tu tāpase kutsite bhṛśam
||57||अम्बिकायां प्रवृत्तोऽहमृतुमत्यां मुदा निशि ।
मयि विमनसायां तु तापसे कुत्सिते भृशम्
śaptā mayā sā suśroṇī prasaṅge prathame tadā |
andhaste bhavitā putro yato netre nimīlite
||58||शप्ता मया सा सुश्रोणी प्रसङ्गे प्रथमे तदा ।
अन्धस्ते भविता पुत्रो यतो नेत्रे निमीलिते
dvitīye'hni muniśreṣṭha pṛṣṭo mātrā rahaḥ punaḥ |
bhaviṣyati sutaḥ putra kāśirājasutodare
||59||द्वितीयेऽह्नि मुनिश्रेष्ठ पृष्टो मात्रा रहः पुनः ।
भविष्यति सुतः पुत्र काशिराजसुतोदरे
mayoktā jananī tatra vrīḍānamramukhena ha |
vinetro bhavitā putro mātaḥ śāpānmamaiva hi
||60||मयोक्ता जननी तत्र व्रीडानम्रमुखेन ह ।
विनेत्रो भविता पुत्रो मातः शापान्ममैव हि
tayā nirbhartsitastatra kaṭhoravacasā mune |
kathaṃ putra tvayā śaptā putraste'ndho bhaviṣyati
||61||तया निर्भर्त्सितस्तत्र कठोरवचसा मुने ।
कथं पुत्र त्वया शप्ता पुत्रस्तेऽन्धो भविष्यति
iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ ṣaṣṭhaskandhe ambikāyāṃ niyogātputrotpādanāya garbhadhāraṇavarṇanaṃ nāma caturviṃśo'dhyāyaḥ || 24 ||