triśiravadhānantaraṃ vṛtrotpattivarṇanam
vyāsa uvāca
atha sa lobhamupetya surādhipaḥ samadhigamya gajāsanasaṃsthitaḥ |
triśirasaṃ prati duṣṭamatistadā munimapaśyadameyaparākramam
||1||अथ स लोभमुपेत्य सुराधिपः समधिगम्य गजासनसंस्थितः ।
त्रिशिरसं प्रति दुष्टमतिस्तदा मुनिमपश्यदमेयपराक्रमम्
tamabhivīkṣya dṛḍhāsanasaṃsthitaṃ jitagiraṃ susamādhivaśaṃ gatam |
ravivibhāvasusannibhamojasā surapatiḥ paramāpadamabhyagāt
||2||तमभिवीक्ष्य दृढासनसंस्थितं जितगिरं सुसमाधिवशं गतम् ।
रविविभावसुसन्निभमोजसा सुरपतिः परमापदमभ्यगात्
kathamasau vinihantumaho mayā munirapāpamatiḥ kila sammataḥ |
ripurayaṃ susamiddhatapobalaḥ kathamupekṣya ihāsanakāmukaḥ
||3||कथमसौ विनिहन्तुमहो मया मुनिरपापमतिः किल सम्मतः ।
रिपुरयं सुसमिद्धतपोबलः कथमुपेक्ष्य इहासनकामुकः
iti vicintya paviṃ paramāyudhaṃ prati mumoca muniṃ tapasi sthitam |
śaśidivākarasannibhamāśugaṃ triśirasaṃ surasaṅghapatiḥ svayam
||4||इति विचिन्त्य पविं परमायुधं प्रति मुमोच मुनिं तपसि स्थितम् ।
शशिदिवाकरसन्निभमाशुगं त्रिशिरसं सुरसङ्घपतिः स्वयम्
tadabhighātahataḥ sa dharātale kila papāta mamāra ca tāpasaḥ |
śikhariṇaḥ śikharaṃ kuliśārditaṃ nipatitaṃ bhuvi cādbhutadarśanam
||5||तदभिघातहतः स धरातले किल पपात ममार च तापसः ।
शिखरिणः शिखरं कुलिशार्दितं निपतितं भुवि चाद्भुतदर्शनम्
taṃ nihatya mudamāpa sureśa- ścukruśuśca munayastu saṃsthitāḥ |
hā hateti bhṛśamārtaniḥsvanāḥ kiṃ kṛtaṃ śatamakhena pāpinā
||6||तं निहत्य मुदमाप सुरेश- श्चुक्रुशुश्च मुनयस्तु संस्थिताः ।
हा हतेति भृशमार्तनिःस्वनाः किं कृतं शतमखेन पापिना
vināparādhaṃ tapasāṃ nidhirhataḥ śacīpatiḥ pāpamatirdurātmā |
phalaṃ kilāyaṃ tarasā kṛtasya prāpnotu pāpī hananodbhavasya
||7||विनापराधं तपसां निधिर्हतः शचीपतिः पापमतिर्दुरात्मा ।
फलं किलायं तरसा कृतस्य प्राप्नोतु पापी हननोद्भवस्य
taṃ nihatya tarasā surarājo nirjagāma nijamandiramāśu |
sa hato'pi virarāja mahātmā jīvamāna iva tejasāṃ nidhiḥ
||8||तं निहत्य तरसा सुरराजो निर्जगाम निजमन्दिरमाशु ।
स हतोऽपि विरराज महात्मा जीवमान इव तेजसां निधिः
taṃ dṛṣṭvā patitaṃ bhūmau jīvantamiva vṛtrahā |
cintāmāpātikhinnāṅgaḥ kiṃ vā jīvedayaṃ punaḥ
||9||तं दृष्ट्वा पतितं भूमौ जीवन्तमिव वृत्रहा ।
चिन्तामापातिखिन्नाङ्गः किं वा जीवेदयं पुनः
vimṛśya manasātīva takṣāṇaṃ purataḥ sthitam |
maghavā vīkṣya taṃ prāha svakāryasadṛśaṃ vacaḥ
||10||विमृश्य मनसातीव तक्षाणं पुरतः स्थितम् ।
मघवा वीक्ष्य तं प्राह स्वकार्यसदृशं वचः
takṣaṃśchindhi śirāṃsyasya kuruṣva vacanaṃ mama |
mā jīvatu mahātejā bhāti jīvanniva svayam
||11||तक्षंश्छिन्धि शिरांस्यस्य कुरुष्व वचनं मम ।
मा जीवतु महातेजा भाति जीवन्निव स्वयम्
ityākarṇya vacastasya takṣovāca vigarhayan |
takṣovāca |
mahāskandho bhṛśaṃ bhāti paraśurna tariṣyati
||12||इत्याकर्ण्य वचस्तस्य तक्षोवाच विगर्हयन् ।
तक्षोवाच ।
महास्कन्धो भृशं भाति परशुर्न तरिष्यति
tato nāhaṃ kariṣyāmi kāryametadvigarhitam |
tvayā vai ninditaṃ karma kṛtaṃ sadbhirvigarhitam
||13||ततो नाहं करिष्यामि कार्यमेतद्विगर्हितम् ।
त्वया वै निन्दितं कर्म कृतं सद्भिर्विगर्हितम्
ahaṃ bibhemi pāpādvai mṛtasyaiva ca māraṇe |
mṛto'yaṃ munirastyeva śirasaḥ kṛntanena kim
||14||अहं बिभेमि पापाद्वै मृतस्यैव च मारणे ।
मृतोऽयं मुनिरस्त्येव शिरसः कृन्तनेन किम्
bhayaṃ kiṃ te'tra sañjātaṃ pākaśāsana kathyatām |
indra uvāca |
sajīva iva deho'yamābhāti viśadākṛtiḥ
||15||भयं किं तेऽत्र सञ्जातं पाकशासन कथ्यताम् ।
इन्द्र उवाच ।
सजीव इव देहोऽयमाभाति विशदाकृतिः
tasmādbibhemi mā jīvenmuniḥ śatrurayaṃ mama |
takṣovāca |
nātra kiṃ trapase vidvan krūreṇānena karmaṇā
||16||तस्माद्बिभेमि मा जीवेन्मुनिः शत्रुरयं मम ।
तक्षोवाच ।
नात्र किं त्रपसे विद्वन् क्रूरेणानेन कर्मणा
ṛṣiputramimaṃ hatvā brahmahatyābhayaṃ na kim |
indra uvāca |
prāyaścittaṃ kariṣyāmi paścātpāpakṣayāya vai
||17||ऋषिपुत्रमिमं हत्वा ब्रह्महत्याभयं न किम् ।
इन्द्र उवाच ।
प्रायश्चित्तं करिष्यामि पश्चात्पापक्षयाय वै
śatrustu sarvathā vadhyaśchalenāpi mahāmate |
takṣovāca |
tvaṃ lobhābhihataḥ pāpaṃ karoṣi maghavanniha
||18||शत्रुस्तु सर्वथा वध्यश्छलेनापि महामते ।
तक्षोवाच ।
त्वं लोभाभिहतः पापं करोषि मघवन्निह
taṃ vināhaṃ kathaṃ pāpaṃ karomi vada me vibho |
indra uvāca |
makheṣu khalu bhāgaṃ te kariṣyāmi sadaiva hi
||19||तं विनाहं कथं पापं करोमि वद मे विभो ।
इन्द्र उवाच ।
मखेषु खलु भागं ते करिष्यामि सदैव हि
śiraḥ paśostu te bhāgaṃ yajñe dāsyanti mānavāḥ |
śulkenānena chindhi tvaṃ śirāṃsyasya kuru priyam
||20||शिरः पशोस्तु ते भागं यज्ञे दास्यन्ति मानवाः ।
शुल्केनानेन छिन्धि त्वं शिरांस्यस्य कुरु प्रियम्
vyāsa uvāca
etacchrutvā mahendrasya vacastakṣā mudānvitaḥ |
kuṭhāreṇa śirāṃsyasya cakarta sudṛḍhena hi
||21||एतच्छ्रुत्वा महेन्द्रस्य वचस्तक्षा मुदान्वितः ।
कुठारेण शिरांस्यस्य चकर्त सुदृढेन हि
chinnāni trīṇi śīrṣāṇi patitāni yadā bhuvi |
tebhyastu pakṣiṇaḥ kṣipraṃ viniṣpetuḥ sahasraśaḥ
||22||छिन्नानि त्रीणि शीर्षाणि पतितानि यदा भुवि ।
तेभ्यस्तु पक्षिणः क्षिप्रं विनिष्पेतुः सहस्रशः
kalaviṅkāstittirayastathaiva ca kapiñjalāḥ |
pṛthakpṛthagviniṣpeturmukhatastarasā tadā
||23||कलविङ्कास्तित्तिरयस्तथैव च कपिञ्जलाः ।
पृथक्पृथग्विनिष्पेतुर्मुखतस्तरसा तदा
yena vedānadhīte sma somaṃ ca pibate tathā |
tasmādvaktrātkilotpetuḥ sadya eva kapiñjalāḥ
||24||येन वेदानधीते स्म सोमं च पिबते तथा ।
तस्माद्वक्त्रात्किलोत्पेतुः सद्य एव कपिञ्जलाः
yena sarvā diśaḥ kāmaṃ pibanniva nirīkṣate |
tasmāttu tittirāstatra niḥsṛtāstigmatejasaḥ
||25||येन सर्वा दिशः कामं पिबन्निव निरीक्षते ।
तस्मात्तु तित्तिरास्तत्र निःसृतास्तिग्मतेजसः
yatsurāpaṃ tu tadvaktraṃ tasmāttu caṭakāḥ kila |
viniṣpetustriśirasa evaṃ te vihagā nṛpa
||26||यत्सुरापं तु तद्वक्त्रं तस्मात्तु चटकाः किल ।
विनिष्पेतुस्त्रिशिरस एवं ते विहगा नृप
evaṃviniḥsṛtāndṛṣṭvā tebhyaḥ śakrastadāṇḍajān |
mumoda manasā rājan jagāma tridivaṃ punaḥ
||27||एवंविनिःसृतान्दृष्ट्वा तेभ्यः शक्रस्तदाण्डजान् ।
मुमोद मनसा राजन् जगाम त्रिदिवं पुनः
gate śakre tu takṣāpi svagṛhaṃ tarasā yayau |
yajñabhāgaṃ paraṃ labdhvā mudamāpa mahīpate
||28||गते शक्रे तु तक्षापि स्वगृहं तरसा ययौ ।
यज्ञभागं परं लब्ध्वा मुदमाप महीपते
indro'tha svagṛhaṃ gatvā hatvā śatruṃ mahābalam |
mene kṛtārthamātmānaṃ brahmahatyāmacintayan
||29||इन्द्रोऽथ स्वगृहं गत्वा हत्वा शत्रुं महाबलम् ।
मेने कृतार्थमात्मानं ब्रह्महत्यामचिन्तयन्
taṃ śrutvā nihataṃ tvaṣṭā putraṃ paramadhārmikam |
cukopātīva manasā vacanaṃ cedamabravīt
||30||तं श्रुत्वा निहतं त्वष्टा पुत्रं परमधार्मिकम् ।
चुकोपातीव मनसा वचनं चेदमब्रवीत्
anāgasaṃ muniṃ yasmātputraṃ nihatavānmama |
tasmādutpādayiṣyāmi tadvadhārthaṃ sutaṃ punaḥ
||31||अनागसं मुनिं यस्मात्पुत्रं निहतवान्मम ।
तस्मादुत्पादयिष्यामि तद्वधार्थं सुतं पुनः
surāḥ paśyantu me vīryaṃ tapasaśca balaṃ tathā |
jānātu sarvaṃ pāpātmā svakṛtasya phalaṃ mahat
||32||सुराः पश्यन्तु मे वीर्यं तपसश्च बलं तथा ।
जानातु सर्वं पापात्मा स्वकृतस्य फलं महत्
ityuktvāgniṃ juhāvātha mantrairātharvaṇoditaiḥ |
putrasyotpādanārthāya tvaṣṭā krodhasamākulaḥ
||33||इत्युक्त्वाग्निं जुहावाथ मन्त्रैराथर्वणोदितैः ।
पुत्रस्योत्पादनार्थाय त्वष्टा क्रोधसमाकुलः
kṛte home'ṣṭarātraṃ tu sandīptācca vibhāvasoḥ |
prādurbabhūva tarasā puruṣaḥ pāvakopamaḥ
||34||कृते होमेऽष्टरात्रं तु सन्दीप्ताच्च विभावसोः ।
प्रादुर्बभूव तरसा पुरुषः पावकोपमः
taṃ dṛṣṭvāgre sutaṃ tvaṣṭā tejobalasamanvitam |
vegātprakaṭitaṃ vahnerdīpyamānamivānalam
||35||तं दृष्ट्वाग्रे सुतं त्वष्टा तेजोबलसमन्वितम् ।
वेगात्प्रकटितं वह्नेर्दीप्यमानमिवानलम्
uvāca vacanaṃ tvaṣṭā sutaṃ vīkṣya puraḥsthitam |
indraśatro vivardhasva pratāpāttapaso mama
||36||उवाच वचनं त्वष्टा सुतं वीक्ष्य पुरःस्थितम् ।
इन्द्रशत्रो विवर्धस्व प्रतापात्तपसो मम
ityukte vacane tvaṣṭrā krodhaprajvalitena ca |
so'vardhata divaṃ stabdhvā vaiśvānarasamadyutiḥ
||37||इत्युक्ते वचने त्वष्ट्रा क्रोधप्रज्वलितेन च ।
सोऽवर्धत दिवं स्तब्ध्वा वैश्वानरसमद्युतिः
jātaḥ sa parvatākāraḥ kālamṛtyusamaḥ svarāṭ |
kiṃ karomīti taṃ prāha pitaraṃ paramāturam
||38||जातः स पर्वताकारः कालमृत्युसमः स्वराट् ।
किं करोमीति तं प्राह पितरं परमातुरम्
kuru me nāmakaṃ nātha kāryaṃ kathaya suvrata |
cintāturo'si kasmāttvaṃ brūhi me śokakāraṇam
||39||कुरु मे नामकं नाथ कार्यं कथय सुव्रत ।
चिन्तातुरोऽसि कस्मात्त्वं ब्रूहि मे शोककारणम्
nāśayāmyadya te śokamiti me vratamāhitam |
tena jātena kiṃ bhūyaḥ pitā bhavati duḥkhitaḥ
||40||नाशयाम्यद्य ते शोकमिति मे व्रतमाहितम् ।
तेन जातेन किं भूयः पिता भवति दुःखितः
pibāmi sāgaraṃ sadyaścūrṇayāmi dharādharān |
udyantaṃ vārayāmyadya taraṇiṃ tigmatejasam
||41||पिबामि सागरं सद्यश्चूर्णयामि धराधरान् ।
उद्यन्तं वारयाम्यद्य तरणिं तिग्मतेजसम्
hanmīndraṃ sasuraṃ sadyo yamaṃ vā devatāntaram |
kṣipāmi sāgare sarvānsamutpāṭya ca medinīm
||42||हन्मीन्द्रं ससुरं सद्यो यमं वा देवतान्तरम् ।
क्षिपामि सागरे सर्वान्समुत्पाट्य च मेदिनीम्
ityākarṇya vacastasya tvaṣṭā putrasya peśalam |
pratyuvācātimuditastaṃ sutaṃ parvatopamam
||43||इत्याकर्ण्य वचस्तस्य त्वष्टा पुत्रस्य पेशलम् ।
प्रत्युवाचातिमुदितस्तं सुतं पर्वतोपमम्
vṛjināttrātumadhunā yasmācchakto'si putraka |
tasmādvṛtra iti khyātaṃ tava nāma bhaviṣyati
||44||वृजिनात्त्रातुमधुना यस्माच्छक्तोऽसि पुत्रक ।
तस्माद्वृत्र इति ख्यातं तव नाम भविष्यति
bhrātā tava mahābhāga triśirā nāma tāpasaḥ |
trīṇi tasya ca śīrṣāṇi hyabhavanvīryavanti ca
||45||भ्राता तव महाभाग त्रिशिरा नाम तापसः ।
त्रीणि तस्य च शीर्षाणि ह्यभवन्वीर्यवन्ति च
vedavedāṅgatattvajñaḥ sarvavidyāviśāradaḥ |
saṃsthitastapasi prāyastrilokīvismayaprade
||46||वेदवेदाङ्गतत्त्वज्ञः सर्वविद्याविशारदः ।
संस्थितस्तपसि प्रायस्त्रिलोकीविस्मयप्रदे
śakreṇa tu hataḥ so'dya vajraghātena sāmpratam |
vināparādhaṃ sahasā chinnāni mastakāni ca
||47||शक्रेण तु हतः सोऽद्य वज्रघातेन साम्प्रतम् ।
विनापराधं सहसा छिन्नानि मस्तकानि च
tasmāttvaṃ puruṣavyāghra jahi śakraṃ kṛtāgasam |
brahmahatyāyutaṃ pāpaṃ nistrapaṃ durmatiṃ śaṭham
||48||तस्मात्त्वं पुरुषव्याघ्र जहि शक्रं कृतागसम् ।
ब्रह्महत्यायुतं पापं निस्त्रपं दुर्मतिं शठम्
ityuktvā ca tadā tvaṣṭā putraśokasamākulaḥ |
āyudhāni ca divyāni cakāra vividhāni ca
||49||इत्युक्त्वा च तदा त्वष्टा पुत्रशोकसमाकुलः ।
आयुधानि च दिव्यानि चकार विविधानि च
dadāvasmai sahasrākṣavadhāya prabalāni ca |
khaḍgaśūlagadāśaktitomarapramukhāni vai
||50||ददावस्मै सहस्राक्षवधाय प्रबलानि च ।
खड्गशूलगदाशक्तितोमरप्रमुखानि वै
śārṅga dhanustathā bāṇaṃ parighaṃ paṭṭiśaṃ tathā |
cakraṃ divyaṃ sahasrāraṃ sudarśanasamaprabham
||51||शार्ङ्ग धनुस्तथा बाणं परिघं पट्टिशं तथा ।
चक्रं दिव्यं सहस्रारं सुदर्शनसमप्रभम्
tūṇīrau cākṣayau divyau kavacaṃ cātisundaram |
rathaṃ meghapratīkāśaṃ dṛḍhaṃ bhārasahaṃ javam
||52||तूणीरौ चाक्षयौ दिव्यौ कवचं चातिसुन्दरम् ।
रथं मेघप्रतीकाशं दृढं भारसहं जवम्
yuddhopakaraṇaṃ sarvaṃ kṛtvā putrāya pārthiva |
dattvāsau prerayāmāsa tvaṣṭā krodhasamanvitaḥ
||53||युद्धोपकरणं सर्वं कृत्वा पुत्राय पार्थिव ।
दत्त्वासौ प्रेरयामास त्वष्टा क्रोधसमन्वितः
iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādalasāhaktyāṃ saṃhitāyāṃ ṣaṣṭhaskandhe triśiravadhānantaraṃ vṛtrotpattivarṇanaṃ nāma dvitīyo'dhyāyaḥ || 2 ||