indrāṇyā śakradarśanam
vyāsa uvāca
nahuṣastvatha tāṃ śrutvā gurostu śaraṇaṃ gatām |
cukrodha smarabāṇārtastamāṅgirasamāśu vai
||1||नहुषस्त्वथ तां श्रुत्वा गुरोस्तु शरणं गताम् ।
चुक्रोध स्मरबाणार्तस्तमाङ्गिरसमाशु वै
devānāhāṅgirāsūnurhantavyo'yaṃ mayā kila |
itīndrāṇīṃ gṛhe mūḍho rakṣatīti mayā śrutam
||2||देवानाहाङ्गिरासूनुर्हन्तव्योऽयं मया किल ।
इतीन्द्राणीं गृहे मूढो रक्षतीति मया श्रुतम्
iti taṃ kupitaṃ dṛṣṭvā devāḥ sarṣipurogamāḥ |
abruvannahuṣaṃ ghoraṃ sāmapūrvaṃ vacastadā
||3||इति तं कुपितं दृष्ट्वा देवाः सर्षिपुरोगमाः ।
अब्रुवन्नहुषं घोरं सामपूर्वं वचस्तदा
krodhaṃ saṃhara rājendra tyaja pāpamatiṃ prabho |
nindanti dharmaśāstreṣu paradārābhimarśanam
||4||क्रोधं संहर राजेन्द्र त्यज पापमतिं प्रभो ।
निन्दन्ति धर्मशास्त्रेषु परदाराभिमर्शनम्
śakrapatnī sadā sādhvī jīvamāne patau punaḥ |
kathamanye patiṃ kuryātsubhagātipativratā
||5||शक्रपत्नी सदा साध्वी जीवमाने पतौ पुनः ।
कथमन्ये पतिं कुर्यात्सुभगातिपतिव्रता
trilokīśastvamadhunā śāstā dharmasya vai vibho |
tvādṛśo'dharmamātiṣṭhettadā naśyetprajā dhruvam
||6||त्रिलोकीशस्त्वमधुना शास्ता धर्मस्य वै विभो ।
त्वादृशोऽधर्ममातिष्ठेत्तदा नश्येत्प्रजा ध्रुवम्
sarvathā prabhuṇā kāryaṃ śiṣṭācārasya rakṣaṇam |
vāramukhyāśca śataśo vartante'tra śacīsamāḥ
||7||सर्वथा प्रभुणा कार्यं शिष्टाचारस्य रक्षणम् ।
वारमुख्याश्च शतशो वर्तन्तेऽत्र शचीसमाः
ratistu kāraṇaṃ proktaṃ śṛṅgārasya mahātmabhiḥ |
rasahānirbalātkāre kṛte sati tu jāyate
||8||रतिस्तु कारणं प्रोक्तं शृङ्गारस्य महात्मभिः ।
रसहानिर्बलात्कारे कृते सति तु जायते
ubhayoḥ sadṛśaṃ prema yadi pārthivasattama |
tadā vai sukhasampattirubhayorupajāyate
||9||उभयोः सदृशं प्रेम यदि पार्थिवसत्तम ।
तदा वै सुखसम्पत्तिरुभयोरुपजायते
tasmādbhāvamimaṃ muñca paradārābhimarśane |
sadbhāvaṃ kuru devendra padaṃ prāpto'syanuttamam
||10||तस्माद्भावमिमं मुञ्च परदाराभिमर्शने ।
सद्भावं कुरु देवेन्द्र पदं प्राप्तोऽस्यनुत्तमम्
ṛddhikṣayastu pāpena puṇyenātivivardhanam |
tasmātpāpaṃ parityajya sanmatiṃ kuru pārthiva
||11||ऋद्धिक्षयस्तु पापेन पुण्येनातिविवर्धनम् ।
तस्मात्पापं परित्यज्य सन्मतिं कुरु पार्थिव
nahuṣa uvāca
gautamasya yadā bhuktā dārāḥ śakreṇa devatāḥ |
vācaspatestu somena kva yūyaṃ saṃsthitāstadā
||12||गौतमस्य यदा भुक्ता दाराः शक्रेण देवताः ।
वाचस्पतेस्तु सोमेन क्व यूयं संस्थितास्तदा
paropadeśe kuśalā prabhavanti narāḥ kila |
kartā caivopadeṣṭā ca durlabhaḥ puruṣo bhavet
||13||परोपदेशे कुशला प्रभवन्ति नराः किल ।
कर्ता चैवोपदेष्टा च दुर्लभः पुरुषो भवेत्
māmāgacchatu sā devī hitaṃ syādadbhutaṃ hi vaḥ |
etasyāḥ paramaṃ devāḥ sukhameva bhaviṣyati
||14||मामागच्छतु सा देवी हितं स्यादद्भुतं हि वः ।
एतस्याः परमं देवाः सुखमेव भविष्यति
anyathā na hi tuṣye'haṃ satyametadbravīmi vaḥ |
vinayādvā balādvāpi tāmāśu prāpayantviha
||15||अन्यथा न हि तुष्येऽहं सत्यमेतद्ब्रवीमि वः ।
विनयाद्वा बलाद्वापि तामाशु प्रापयन्त्विह
iti tasya vacaḥ śrutvā devāśca munayastathā |
tamūcuścātisantrastā nahuṣaṃ madanāturam
||16||इति तस्य वचः श्रुत्वा देवाश्च मुनयस्तथा ।
तमूचुश्चातिसन्त्रस्ता नहुषं मदनातुरम्
indrāṇīmānayiṣyāmaḥ sāmapūrvaṃ tavāntikam |
ityuktvā te tadā jagmurbṛhaspatiniketanam
||17||इन्द्राणीमानयिष्यामः सामपूर्वं तवान्तिकम् ।
इत्युक्त्वा ते तदा जग्मुर्बृहस्पतिनिकेतनम्
vyāsa uvāca
te gatvāṅgirasaḥ putraṃ procuḥ prāñjalayaḥ surāḥ |
jānīmaḥ śaraṇaṃ prāptāmindrāṇīṃ tava veśmani
||18||ते गत्वाङ्गिरसः पुत्रं प्रोचुः प्राञ्जलयः सुराः ।
जानीमः शरणं प्राप्तामिन्द्राणीं तव वेश्मनि
sā deyā nahuṣāyādya vāsavo'sau kṛto yataḥ |
vṛṇotviyaṃ varārohā patitve varavarṇinī
||19||सा देया नहुषायाद्य वासवोऽसौ कृतो यतः ।
वृणोत्वियं वरारोहा पतित्वे वरवर्णिनी
bṛhaspatiḥ surānāha tacchrutvā dāruṇaṃ vacaḥ |
nāhaṃ tyakṣye tu paulomīṃ satīṃ ca śaraṇāgatām
||20||बृहस्पतिः सुरानाह तच्छ्रुत्वा दारुणं वचः ।
नाहं त्यक्ष्ये तु पौलोमीं सतीं च शरणागताम्
devā ūcuḥ
upāyo'nyaḥ prakartavyo yena so'dya prasīdati |
anyathā kopasaṃyukto durārādhyo bhaviṣyati
||21||उपायोऽन्यः प्रकर्तव्यो येन सोऽद्य प्रसीदति ।
अन्यथा कोपसंयुक्तो दुराराध्यो भविष्यति
gururuvāca
tatra gatvā śacī bhūpaṃ pralobhya vacasā bhṛśam |
karotu samayaṃ bālā patiṃ jñātvā mṛtaṃ bhaje
||22||तत्र गत्वा शची भूपं प्रलोभ्य वचसा भृशम् ।
करोतु समयं बाला पतिं ज्ञात्वा मृतं भजे
indre jīvati me kānte kathamanyaṃ karomyaham |
anveṣaṇārthaṃ gantavyaṃ mayā tasya mahātmanaḥ
||23||इन्द्रे जीवति मे कान्ते कथमन्यं करोम्यहम् ।
अन्वेषणार्थं गन्तव्यं मया तस्य महात्मनः
iti sā samayaṃ kṛtvā vañcayitvā ca bhūpatim |
bharturānayane yatnaṃ karotu mama vākyataḥ
||24||इति सा समयं कृत्वा वञ्चयित्वा च भूपतिम् ।
भर्तुरानयने यत्नं करोतु मम वाक्यतः
iti sañcintya me sarve bṛhaspatipurogamāḥ |
nahuṣaṃ sahitā jagmurindrapatnyā divaukasaḥ
||25||इति सञ्चिन्त्य मे सर्वे बृहस्पतिपुरोगमाः ।
नहुषं सहिता जग्मुरिन्द्रपत्न्या दिवौकसः
tānāgatānmamīkṣyāha tadā kṛtrimavāsavaḥ |
jaharṣa ca mudāyuktastāṃ vīkṣya mudito'bravīt
||26||तानागतान्ममीक्ष्याह तदा कृत्रिमवासवः ।
जहर्ष च मुदायुक्तस्तां वीक्ष्य मुदितोऽब्रवीत्
adyāsmi vāsavaḥ kānte bhaja māṃ cārulocane |
patitve sarvalokasya pūjyo'haṃ vihitaḥ suraiḥ
||27||अद्यास्मि वासवः कान्ते भज मां चारुलोचने ।
पतित्वे सर्वलोकस्य पूज्योऽहं विहितः सुरैः
ityuktā sā nṛpaṃ prāha vepamānā trapāyutā |
varamicchāmyahaṃ rājaṃstvattaḥ prāptaṃ sureśvara
||28||इत्युक्ता सा नृपं प्राह वेपमाना त्रपायुता ।
वरमिच्छाम्यहं राजंस्त्वत्तः प्राप्तं सुरेश्वर
kiñcitkālaṃ pratīkṣasva yāvatkurve vinirṇayam |
indro'stīti na vāstīti sandeho me hṛdi sthitaḥ
||29||किञ्चित्कालं प्रतीक्षस्व यावत्कुर्वे विनिर्णयम् ।
इन्द्रोऽस्तीति न वास्तीति सन्देहो मे हृदि स्थितः
tatastvāṃ samupasthāsye kṛtvā niścayamātmani |
tāvatkṣamasva rājendra satyametadbravīmi te
||30||ततस्त्वां समुपस्थास्ये कृत्वा निश्चयमात्मनि ।
तावत्क्षमस्व राजेन्द्र सत्यमेतद्ब्रवीमि ते
na hi vijñāyate śakro naṣṭaḥ kiṃ vā kva vā gataḥ |
evamuktaḥ sa cendrāṇyā nahuṣaḥ prītimānabhūt
||31||न हि विज्ञायते शक्रो नष्टः किं वा क्व वा गतः ।
एवमुक्तः स चेन्द्राण्या नहुषः प्रीतिमानभूत्
vyasarjayatsa tāṃ devīṃ tathetyuktvā mudānvitaḥ |
sā visṛṣṭā nṛpeṇāśu gatvā prāha surānsatī
||32||व्यसर्जयत्स तां देवीं तथेत्युक्त्वा मुदान्वितः ।
सा विसृष्टा नृपेणाशु गत्वा प्राह सुरान्सती
indrasyāgamane yatnaṃ kurutādya kṛtodyamāḥ |
śrutvā tadvacanaṃ devā indrāṇyā rasavacchuci
||33||इन्द्रस्यागमने यत्नं कुरुताद्य कृतोद्यमाः ।
श्रुत्वा तद्वचनं देवा इन्द्राण्या रसवच्छुचि
mantrayāmāsurekāgrāḥ śakrārthaṃ nṛpasattama |
te gatvā vaiṣṇavaṃ dhāma tuṣṭuvuḥ parameśvaram
||34||मन्त्रयामासुरेकाग्राः शक्रार्थं नृपसत्तम ।
ते गत्वा वैष्णवं धाम तुष्टुवुः परमेश्वरम्
ādidevaṃ jagannāthaṃ śaraṇāgatavatsalam |
ūcuścainaṃ samudvignā vākyaṃ vākyaviśāradāḥ
||35||आदिदेवं जगन्नाथं शरणागतवत्सलम् ।
ऊचुश्चैनं समुद्विग्ना वाक्यं वाक्यविशारदाः
devadeva surapatirbrahmahatyāprapīḍitaḥ |
adṛśyaḥ sarvabhūtānāṃ kvāpi tiṣṭhati vāsavaḥ
||36||देवदेव सुरपतिर्ब्रह्महत्याप्रपीडितः ।
अदृश्यः सर्वभूतानां क्वापि तिष्ठति वासवः
tvaddhiyā nihate vipre brahmahatyā kutaḥ prabho |
tvaṃ gatistasya bhagavannasmākaṃ ca tathaiva hi
||37||त्वद्धिया निहते विप्रे ब्रह्महत्या कुतः प्रभो ।
त्वं गतिस्तस्य भगवन्नस्माकं च तथैव हि
trāhi naḥ paramāpannānmokṣaṃ tasya vinirdiśa |
devānāṃ vacanaṃ śrutvā kātaraṃ viṣṇurabravīt
||38||त्राहि नः परमापन्नान्मोक्षं तस्य विनिर्दिश ।
देवानां वचनं श्रुत्वा कातरं विष्णुरब्रवीत्
yajatāmaśvamedhena śakrapāpanivṛttaye |
puṇyena hayamedhena pāvitaḥ pākaśāsanaḥ
||39||यजतामश्वमेधेन शक्रपापनिवृत्तये ।
पुण्येन हयमेधेन पावितः पाकशासनः
punareṣyati devānāmindratvamakutobhayaḥ |
hayamedhena santuṣṭā devī śrījagadambikā
||40||पुनरेष्यति देवानामिन्द्रत्वमकुतोभयः ।
हयमेधेन सन्तुष्टा देवी श्रीजगदम्बिका
brahmahatyādipāpāni nāśayiṣyatyasaṃśayam |
yasyāḥ smaraṇamātreṇa pāpajālaṃ vinaśyati
||41||ब्रह्महत्यादिपापानि नाशयिष्यत्यसंशयम् ।
यस्याः स्मरणमात्रेण पापजालं विनश्यति
kiṃ punarvājimedhena tatprītyarthaṃ kṛtena ca |
indrāṇī kurutānnityaṃ bhagavatyāḥ prapūjanam
||42||किं पुनर्वाजिमेधेन तत्प्रीत्यर्थं कृतेन च ।
इन्द्राणी कुरुतान्नित्यं भगवत्याः प्रपूजनम्
ārādhanaṃ śivāyāstu sukhakāri bhaviṣyati |
nahuṣo'pi jaganmāturmāyayā mohitaḥ kila
||43||आराधनं शिवायास्तु सुखकारि भविष्यति ।
नहुषोऽपि जगन्मातुर्मायया मोहितः किल
vināśaṃ svakṛtenāśu gamiṣyatyenasā surāḥ |
pāvitaścāśvamedhena turāṣāḍapi vaibhavam
||44||विनाशं स्वकृतेनाशु गमिष्यत्येनसा सुराः ।
पावितश्चाश्वमेधेन तुराषाडपि वैभवम्
prāpsyatyacirakālena svamāsanamanuttamam |
te tu śrutvā śubhāṃ vāṇīṃ viṣṇoramitatejasaḥ
||45||प्राप्स्यत्यचिरकालेन स्वमासनमनुत्तमम् ।
ते तु श्रुत्वा शुभां वाणीं विष्णोरमिततेजसः
jagmustaṃ deśamaniśaṃ yatrāste pākaśāsanaḥ |
tamāśvāsya surāḥ śakraṃ bṛhaspatipurogamāḥ
||46||जग्मुस्तं देशमनिशं यत्रास्ते पाकशासनः ।
तमाश्वास्य सुराः शक्रं बृहस्पतिपुरोगमाः
kārayāmāsurakhilaṃ hayamedhaṃ mahākratum |
vibhajya brahmahatyāṃ tu vṛkṣeṣu ca nadīṣu ca
||47||कारयामासुरखिलं हयमेधं महाक्रतुम् ।
विभज्य ब्रह्महत्यां तु वृक्षेषु च नदीषु च
parvateṣu pṛthivyāṃ ca strīṣu caivākṣipadvibhuḥ |
tāṃ visṛjya ca bhūteṣu vipāpaḥ pākaśāsanaḥ
||48||पर्वतेषु पृथिव्यां च स्त्रीषु चैवाक्षिपद्विभुः ।
तां विसृज्य च भूतेषु विपापः पाकशासनः
vijvaraḥ samabhūdbhūyaḥ kālākāṅkṣī sthito jale |
adṛśyaḥ sarvabhūtānāṃ padmanāle vyatiṣṭhata
||49||विज्वरः समभूद्भूयः कालाकाङ्क्षी स्थितो जले ।
अदृश्यः सर्वभूतानां पद्मनाले व्यतिष्ठत
devāstu nirgatāḥ sthāne kṛtvā kāryaṃ tadadbhutam |
paulomī tu guruṃ prāha duḥkhitā virahākulā
||50||देवास्तु निर्गताः स्थाने कृत्वा कार्यं तदद्भुतम् ।
पौलोमी तु गुरुं प्राह दुःखिता विरहाकुला
kṛtayajño'pi me bhartā kimadṛśyaḥ purandaraḥ |
kathaṃ drakṣye priyaṃ svāmiṃstamupāyaṃ vadasva me
||51||कृतयज्ञोऽपि मे भर्ता किमदृश्यः पुरन्दरः ।
कथं द्रक्ष्ये प्रियं स्वामिंस्तमुपायं वदस्व मे
bṛhaspatiruvāca
tvamārādhaya paulomi devīṃ bhagavatīṃ śivām |
darśayiṣyati te nāthaṃ devī vigatakalmaṣam
||52||त्वमाराधय पौलोमि देवीं भगवतीं शिवाम् ।
दर्शयिष्यति ते नाथं देवी विगतकल्मषम्
ārādhitā jagaddhātrī nahuṣaṃ vārayiṣyati |
mohayitvā nṛpaṃ sthānātpātayiṣyati cāmbikā
||53||आराधिता जगद्धात्री नहुषं वारयिष्यति ।
मोहयित्वा नृपं स्थानात्पातयिष्यति चाम्बिका
ityuktā sā tadā tena pulomatanayā nṛpa |
jagrāha mantraṃ vidhivadgurordevyāḥ sasādhanam
||54||इत्युक्ता सा तदा तेन पुलोमतनया नृप ।
जग्राह मन्त्रं विधिवद्गुरोर्देव्याः ससाधनम्
vidyāṃ prāpya gurordevī devīṃ śrībhuvaneśvarīm |
samyagārādhayāmāsa balipuṣpārcanaiḥ śubhai
||55||विद्यां प्राप्य गुरोर्देवी देवीं श्रीभुवनेश्वरीम् ।
सम्यगाराधयामास बलिपुष्पार्चनैः शुभै
tyaktānyabhogasambhārā tāpasīveṣadhāriṇī |
cakāra pūjanaṃ devyāḥ priyadarśanalālasā
||56||त्यक्तान्यभोगसम्भारा तापसीवेषधारिणी ।
चकार पूजनं देव्याः प्रियदर्शनलालसा
kālena kiyatā tuṣṭā pratyakṣaṃ darśanaṃ dadau |
saumyarūpadharā devī varadā haṃsavāhinī
||57||कालेन कियता तुष्टा प्रत्यक्षं दर्शनं ददौ ।
सौम्यरूपधरा देवी वरदा हंसवाहिनी
sūryakoṭipratīkāśā candrakoṭisuśītalā |
vidyutkoṭisamānābhā caturvedasamanvitā
||58||सूर्यकोटिप्रतीकाशा चन्द्रकोटिसुशीतला ।
विद्युत्कोटिसमानाभा चतुर्वेदसमन्विता
pāśāṃkuśābhayavarāndadhatī nijabāhubhiḥ |
āpādalambinīṃ svacchāṃ muktāmālāṃ ca bibhratī
||59||पाशांकुशाभयवरान्दधती निजबाहुभिः ।
आपादलम्बिनीं स्वच्छां मुक्तामालां च बिभ्रती
prasantasmeravadanā locanatrayabhūṣitā |
ābrahmakīṭajananī karuṇāmṛtasāgarā
||60||प्रसन्तस्मेरवदना लोचनत्रयभूषिता ।
आब्रह्मकीटजननी करुणामृतसागरा
anantakoṭibrahmāṇḍanāyikā parameśvarī |
saumyānantarasairyuktastanadvayavirājitā
||61||अनन्तकोटिब्रह्माण्डनायिका परमेश्वरी ।
सौम्यानन्तरसैर्युक्तस्तनद्वयविराजिता
sarveśvarī ca sarvajñā kūṭasthākṣararūpiṇī |
tāmuvāca prasannā sā śakrapatnīṃ kṛtodyamām
||62||सर्वेश्वरी च सर्वज्ञा कूटस्थाक्षररूपिणी ।
तामुवाच प्रसन्ना सा शक्रपत्नीं कृतोद्यमाम्
meghagambhīraśabdena mudamādadatī bhṛśam |
devyuvāca |
varaṃ varaya suśroṇi vāñchitaṃ śakravallabhe
||63||मेघगम्भीरशब्देन मुदमाददती भृशम् ।
देव्युवाच ।
वरं वरय सुश्रोणि वाञ्छितं शक्रवल्लभे
dadāmyadya prasannāsmi pūjitā subhṛśaṃ tvayā |
varadāhaṃ samāyātā darśanaṃ sahajaṃ na me
||64||ददाम्यद्य प्रसन्नास्मि पूजिता सुभृशं त्वया ।
वरदाहं समायाता दर्शनं सहजं न मे
anekakoṭijanmotthapuṇyapuñjairhi labhyate |
ityuktā sā tadā devī tāmāha praṇatā puraḥ
||65||अनेककोटिजन्मोत्थपुण्यपुञ्जैर्हि लभ्यते ।
इत्युक्ता सा तदा देवी तामाह प्रणता पुरः
śakrapatnī bhagavatīṃ prasannāṃ parameśvarīm |
vāñchāmi darśanaṃ mātaḥ patyuḥ paramadurlabham
||66||शक्रपत्नी भगवतीं प्रसन्नां परमेश्वरीम् ।
वाञ्छामि दर्शनं मातः पत्युः परमदुर्लभम्
nahuṣādbhayanāśaṃ ca svapadaprāpaṇaṃ tathā |
devyuvāca |
gaccha tvamanayā dūtyā sārdhaṃ śrīmānasaṃ saraḥ
||67||नहुषाद्भयनाशं च स्वपदप्रापणं तथा ।
देव्युवाच ।
गच्छ त्वमनया दूत्या सार्धं श्रीमानसं सरः
yatra me mūrtiracalā viśvakāmābhidhā matā |
tatra paśyasi śakraṃ tvaṃ duḥkhitaṃ bhayavihvalam
||68||यत्र मे मूर्तिरचला विश्वकामाभिधा मता ।
तत्र पश्यसि शक्रं त्वं दुःखितं भयविह्वलम्
mohayiṣyāmi rājānaṃ kālena kiyatā punaḥ |
svasthā bhava viśālākṣi karomi tava cepsitam
||69||मोहयिष्यामि राजानं कालेन कियता पुनः ।
स्वस्था भव विशालाक्षि करोमि तव चेप्सितम्
bhraṃśayiṣyāmi bhūpālaṃ mohitaṃ tridaśāsanāt |
vyāsa uvāca |
devīdūtī tāṃ gṛhītvā śakrapatnīṃ tvarānvitā
||70||भ्रंशयिष्यामि भूपालं मोहितं त्रिदशासनात् ।
व्यास उवाच ।
देवीदूती तां गृहीत्वा शक्रपत्नीं त्वरान्विता
prāpayāmāsa sānnidhyaṃ svapatyuḥ parameśvarīm |
sā dṛṣṭvā taṃ patiṃ bālā sureśaṃ guptasaṃsthitam |
muditābhūdvaraṃ vīkṣya bahukālābhivāñchitam
||71||प्रापयामास सान्निध्यं स्वपत्युः परमेश्वरीम् ।
सा दृष्ट्वा तं पतिं बाला सुरेशं गुप्तसंस्थितम् ।
मुदिताभूद्वरं वीक्ष्य बहुकालाभिवाञ्छितम्
iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryā saṃhitāyāṃ ṣaṣṭhaskandhe indrāṇyā śakradarśanaṃ nāmāṣṭamo'dhyāyaḥ || 8 ||