ekavīraikāvalyorvivāhavarṇanam
vyāsa uvāca
tasyāstu vacanaṃ śrutvā ramāputraḥ pratāpavān |
praphullavadanāmbhojastāmuvāca viśāmpate
||1||तस्यास्तु वचनं श्रुत्वा रमापुत्रः प्रतापवान् ।
प्रफुल्लवदनाम्भोजस्तामुवाच विशाम्पते
rājovāca
rambhoru yastvayā pṛṣṭo vṛttānto viśadākṣaraḥ |
hehayo'haṃ caikavīranāmnā sindhusutāsutaḥ
||2||रम्भोरु यस्त्वया पृष्टो वृत्तान्तो विशदाक्षरः ।
हेहयोऽहं चैकवीरनाम्ना सिन्धुसुतासुतः
mano me yattvayā nūnaṃ paratantraṃ kṛtaṃ kila |
kiṃ karomi kva gacchāmi viraheṇātipīḍitaḥ
||3||मनो मे यत्त्वया नूनं परतन्त्रं कृतं किल ।
किं करोमि क्व गच्छामि विरहेणातिपीडितः
prathamaṃ rūpamākhyātaṃ sarvalokātigaṃ tvayā |
tena me vihvalaṃ jātaṃ kāmabāṇahataṃ manaḥ
||4||प्रथमं रूपमाख्यातं सर्वलोकातिगं त्वया ।
तेन मे विह्वलं जातं कामबाणहतं मनः
tatastasyā guṇāḥ proktāstaistu cittaṃ hṛtaṃ punaḥ |
yattvayoktaṃ punarvākyaṃ tena me vismayo'bhavat
||5||ततस्तस्या गुणाः प्रोक्तास्तैस्तु चित्तं हृतं पुनः ।
यत्त्वयोक्तं पुनर्वाक्यं तेन मे विस्मयोऽभवत्
ekāvalyā vacaḥ proktaṃ dānavāgre mayā vṛtaḥ |
haihayastaṃ vinā nānyaṃ vṛṇomīti viniścayaḥ
||6||एकावल्या वचः प्रोक्तं दानवाग्रे मया वृतः ।
हैहयस्तं विना नान्यं वृणोमीति विनिश्चयः
tena vākyena tanvaṅgi bhṛtyo'hamadhunā kṛtaḥ |
tvayā tasyāḥ sukeśānte brūhi kiṃ karavāṇi vām
||7||तेन वाक्येन तन्वङ्गि भृत्योऽहमधुना कृतः ।
त्वया तस्याः सुकेशान्ते ब्रूहि किं करवाणि वाम्
sthānaṃ tasya na jānāmi rākṣasasya durātmanaḥ |
gatirme nāsti gamane pure tasminsulocane
||8||स्थानं तस्य न जानामि राक्षसस्य दुरात्मनः ।
गतिर्मे नास्ति गमने पुरे तस्मिन्सुलोचने
vada māṃ tvaṃ viśālākṣi tatra prāpayituṃ kṣamā |
prāpayāśu sakhī te sā yatra tiṣṭhati sundarī
||9||वद मां त्वं विशालाक्षि तत्र प्रापयितुं क्षमा ।
प्रापयाशु सखी ते सा यत्र तिष्ठति सुन्दरी
hatvā taṃ rākṣasaṃ krūraṃ mocayiṣyāmi sāmpratam |
vivaśāṃ śokasantaptāṃ rājaputrīṃ tava priyām
||10||हत्वा तं राक्षसं क्रूरं मोचयिष्यामि साम्प्रतम् ।
विवशां शोकसन्तप्तां राजपुत्रीं तव प्रियाम्
vimuktaduḥkhāṃ kṛtvā''śu prāpayiṣyāmi te puram |
pitre cāsyāḥ pradāsyāmi kanyāmekāvalīmaham
||11||विमुक्तदुःखां कृत्वाऽऽशु प्रापयिष्यामि ते पुरम् ।
पित्रे चास्याः प्रदास्यामि कन्यामेकावलीमहम्
paścādvivāhaṃ kartāsau rājā putryāḥ parantapaḥ |
evaṃ te manasaḥ kāmo mama cāpi priyaṃvade
||12||पश्चाद्विवाहं कर्तासौ राजा पुत्र्याः परन्तपः ।
एवं ते मनसः कामो मम चापि प्रियंवदे
bhaviṣyati sa sampūrṇaḥ sādhanena tavādhunā |
darśayāśu puraṃ tasya paśya me tvaṃ parākramam
||13||भविष्यति स सम्पूर्णः साधनेन तवाधुना ।
दर्शयाशु पुरं तस्य पश्य मे त्वं पराक्रमम्
yathā hanmi durācāraṃ paradārāpahārakam |
tathā kuru priyaṃ kartuṃ śaktāsi varavarṇini
||14||यथा हन्मि दुराचारं परदारापहारकम् ।
तथा कुरु प्रियं कर्तुं शक्तासि वरवर्णिनि
mārgaṃ darśaya tasyādya purasya durgamasya ca |
vyāsa uvāca |
tanniśamya priyaṃ vākyaṃ muditā ca yaśovatī
||15||मार्गं दर्शय तस्याद्य पुरस्य दुर्गमस्य च ।
व्यास उवाच ।
तन्निशम्य प्रियं वाक्यं मुदिता च यशोवती
tamuvāca ramāputraṃ gamanopāyamādarāt |
mantraṃ gṛhāṇa rājendra bhagavatyāstu siddhidam
||16||तमुवाच रमापुत्रं गमनोपायमादरात् ।
मन्त्रं गृहाण राजेन्द्र भगवत्यास्तु सिद्धिदम्
darśayiṣyāmi tasyādya puraṃ rākṣasapālitam |
sajjo bhava mahābhāga gamanāya mayā saha
||17||दर्शयिष्यामि तस्याद्य पुरं राक्षसपालितम् ।
सज्जो भव महाभाग गमनाय मया सह
sainyena mahatā yuktastatra yuddhaṃ bhaviṣyati |
kālaketurmahāvīro rākṣasairbalibhirvṛtaḥ
||18||सैन्येन महता युक्तस्तत्र युद्धं भविष्यति ।
कालकेतुर्महावीरो राक्षसैर्बलिभिर्वृतः
tasmānmantraṃ gṛhītvā tvaṃ vraja tatra mayā saha |
darśayiṣyāmi te mārgaṃ purasyāsya durātmanaḥ
||19||तस्मान्मन्त्रं गृहीत्वा त्वं व्रज तत्र मया सह ।
दर्शयिष्यामि ते मार्गं पुरस्यास्य दुरात्मनः
hatvā taṃ pāpakarmāṇaṃ mocayāśu ca me sakhīm |
śrutvā tadvacanaṃ vīro mantraṃ jagrāha satvaraḥ
||20||हत्वा तं पापकर्माणं मोचयाशु च मे सखीम् ।
श्रुत्वा तद्वचनं वीरो मन्त्रं जग्राह सत्वरः
dattātreyāddaivayogātprāptājjñānivarācchubhāt |
yogeśvarīmahāmantraṃ trilokītilakābhidham
||21||दत्तात्रेयाद्दैवयोगात्प्राप्ताज्ज्ञानिवराच्छुभात् ।
योगेश्वरीमहामन्त्रं त्रिलोकीतिलकाभिधम्
tena sarvajñatā jātā sarvāntaścāritā tathā |
tayā saha jagāmāśu puraṃ tasya sudurgamam
||22||तेन सर्वज्ञता जाता सर्वान्तश्चारिता तथा ।
तया सह जगामाशु पुरं तस्य सुदुर्गमम्
rakṣitaṃ rākṣasaighoraiḥ pātālamiva pannagaiḥ |
yaśovatyā ca sainyena mahatā saṃyuto nṛpaḥ
||23||रक्षितं राक्षसैघोरैः पातालमिव पन्नगैः ।
यशोवत्या च सैन्येन महता संयुतो नृपः
tamāyāntaṃ samālokya dūtāstasya bhayāturāḥ |
krośanto'bhiyayuḥ pārśvaṃ kālaketostarasvinaḥ
||24||तमायान्तं समालोक्य दूतास्तस्य भयातुराः ।
क्रोशन्तोऽभिययुः पार्श्वं कालकेतोस्तरस्विनः
tamūcuḥ sahasā matvā rākṣasaṃ kāmamohitam |
ekāvalīsamīpasthaṃ kurvantaṃ vinayānbahūn
||25||तमूचुः सहसा मत्वा राक्षसं काममोहितम् ।
एकावलीसमीपस्थं कुर्वन्तं विनयान्बहून्
dūtā ūcuḥ
rājan yaśovatī nārī kāminyāḥ sahacāriṇī |
āyāti saha sainyena rājaputreṇa saṃyutā
||26||राजन् यशोवती नारी कामिन्याः सहचारिणी ।
आयाति सह सैन्येन राजपुत्रेण संयुता
jayanto vā mahārāja kārtikeyo'thavā nu kim |
āgacchati balonmatto vāhinīsahitaḥ kila
||27||जयन्तो वा महाराज कार्तिकेयोऽथवा नु किम् ।
आगच्छति बलोन्मत्तो वाहिनीसहितः किल
saṃyatto bhava rājendra saṃgrāmaḥ samupasthitaḥ |
devaputreṇa yudhyasva tyaja vā kamalekṣaṇām
||28||संयत्तो भव राजेन्द्र संग्रामः समुपस्थितः ।
देवपुत्रेण युध्यस्व त्यज वा कमलेक्षणाम्
ito dūre'sti sainyaṃ tadyojanatrayamātrataḥ |
sajjo bhava mahīpāla dundubhiṃ ghoṣayāśu vai
||29||इतो दूरेऽस्ति सैन्यं तद्योजनत्रयमात्रतः ।
सज्जो भव महीपाल दुन्दुभिं घोषयाशु वै
vyāsa uvāca
teṣāṃ tadvacanaṃ śrutvā rākṣasaḥ krodhamūrcchitaḥ |
rākṣasānprerayāmāsa sāyudhānsabalānvahūn
||30||तेषां तद्वचनं श्रुत्वा राक्षसः क्रोधमूर्च्छितः ।
राक्षसान्प्रेरयामास सायुधान्सबलान्वहून्
gacchadhvaṃ rākṣasāḥ sarve sammukhāḥ śastrapāṇayaḥ |
tānājñāpya kālaketuḥ papraccha praṇayānvitaḥ
||31||गच्छध्वं राक्षसाः सर्वे सम्मुखाः शस्त्रपाणयः ।
तानाज्ञाप्य कालकेतुः पप्रच्छ प्रणयान्वितः
ekāvalīṃ samīpasthāṃ vivaśāṃ bhṛśaduḥkhitām |
ko'yamāyāti tanvaṅgi pitā te vāparaḥ pumān
||32||एकावलीं समीपस्थां विवशां भृशदुःखिताम् ।
कोऽयमायाति तन्वङ्गि पिता ते वापरः पुमान्
tvadarthe sainyasaṃyukto brūhi satyaṃ kṛśodari |
pitā te yadi samprāpto netuṃ tvāṃ virahāturaḥ
||33||त्वदर्थे सैन्यसंयुक्तो ब्रूहि सत्यं कृशोदरि ।
पिता ते यदि सम्प्राप्तो नेतुं त्वां विरहातुरः
jñātvā te pitaraṃ samyak saṃgrāmaṃ na karomyaham |
ānayitvā gṛhe pūjāṃ ratnairvastrairhayaiḥ śubhaiḥ
||34||ज्ञात्वा ते पितरं सम्यक् संग्रामं न करोम्यहम् ।
आनयित्वा गृहे पूजां रत्नैर्वस्त्रैर्हयैः शुभैः
karomi tasya cātithyaṃ gṛhe prāptasya sarvathā |
anyaścedyadi samprāptastaṃ hanmi niśitaiḥ śaraiḥ
||35||करोमि तस्य चातिथ्यं गृहे प्राप्तस्य सर्वथा ।
अन्यश्चेद्यदि सम्प्राप्तस्तं हन्मि निशितैः शरैः
ānītaḥ kila kālena maraṇāya mahātmanā |
tasmādvada viśālākṣi ko'yamāyāti mandadhīḥ
||36||आनीतः किल कालेन मरणाय महात्मना ।
तस्माद्वद विशालाक्षि कोऽयमायाति मन्दधीः
ajñātvā māṃ durādharṣaṃ kālarūpaṃ mahābalam |
ekāvalyuvāca |
na jāne'haṃ mahābhāga ko'yamāyāti satvaraḥ
||37||अज्ञात्वा मां दुराधर्षं कालरूपं महाबलम् ।
एकावल्युवाच ।
न जानेऽहं महाभाग कोऽयमायाति सत्वरः
name'sti viditaḥ ko'pi sthitāyāstava bandhane |
nāyaṃ pitā me na bhrātā ko'pyanyo'sti mahābalaḥ
||38||नमेऽस्ति विदितः कोऽपि स्थितायास्तव बन्धने ।
नायं पिता मे न भ्राता कोऽप्यन्योऽस्ति महाबलः
kimarthamiha cāyāti nāhaṃ veda viniścayam |
daitya uvāca |
evaṃ vadantyamī dūtā vayasyā te yaśovatī
||39||किमर्थमिह चायाति नाहं वेद विनिश्चयम् ।
दैत्य उवाच ।
एवं वदन्त्यमी दूता वयस्या ते यशोवती
samānīya ca taṃ vīramāgateti kṛtodyamā |
kva gatā sā sakhī kānte vidagdhā kāryaniścaye
||40||समानीय च तं वीरमागतेति कृतोद्यमा ।
क्व गता सा सखी कान्ते विदग्धा कार्यनिश्चये
nānyaḥ ko'pi mamārātiryo me pratibalo bhavet |
vyāsa uvāca |
etasminnantare dūtāstatrānye vai samāgatāḥ
||41||नान्यः कोऽपि ममारातिर्यो मे प्रतिबलो भवेत् ।
व्यास उवाच ।
एतस्मिन्नन्तरे दूतास्तत्रान्ये वै समागताः
te hocustvaritā bhītāḥ kālaketuṃ gṛhe sthitam |
kiṃ svastho'si mahārāja samīpe sainyamāgatam
||42||ते होचुस्त्वरिता भीताः कालकेतुं गृहे स्थितम् ।
किं स्वस्थोऽसि महाराज समीपे सैन्यमागतम्
nirgaccha nagarāttūrṇaṃ sainyena mahatā''vṛtaḥ |
iti teṣāṃ vacaḥ śrutvā kālaketurmahābalaḥ
||43||निर्गच्छ नगरात्तूर्णं सैन्येन महताऽऽवृतः ।
इति तेषां वचः श्रुत्वा कालकेतुर्महाबलः
rathamāruhya tvarito niryayau svapurādbahiḥ |
ekavīro'pi sahasā hayārūḍhaḥ pratāpavān
||44||रथमारुह्य त्वरितो निर्ययौ स्वपुराद्बहिः ।
एकवीरोऽपि सहसा हयारूढः प्रतापवान्
āgatastatra kāminyā viraheṇa samākulaḥ |
yuddhaṃ tayorabhūttatra vṛtravāsavayoriva
||45||आगतस्तत्र कामिन्या विरहेण समाकुलः ।
युद्धं तयोरभूत्तत्र वृत्रवासवयोरिव
śastrāstrairbahudhā muktairādīpitadigantaram |
vartamāne tadā yuddhe kātarāṇāṃ bhayāvahe
||46||शस्त्रास्त्रैर्बहुधा मुक्तैरादीपितदिगन्तरम् ।
वर्तमाने तदा युद्धे कातराणां भयावहे
gadayā tāḍayāmāsa daityaṃ sindhusutāsutaḥ |
sa gatāsuḥ papātorvyāṃ vajrāhata ivācalaḥ
||47||गदया ताडयामास दैत्यं सिन्धुसुतासुतः ।
स गतासुः पपातोर्व्यां वज्राहत इवाचलः
palāyitvā gatāḥ sarve rākṣasā bhayapīḍitāḥ |
yaśovatī tato gatvā vegādekāvalīṃ tadā
||48||पलायित्वा गताः सर्वे राक्षसा भयपीडिताः ।
यशोवती ततो गत्वा वेगादेकावलीं तदा
uvāca madhurāṃ vāṇīṃ vismitā muditā bhṛśam |
ehyāli nṛpaputreṇa dānavo'sau nipātitaḥ
||49||उवाच मधुरां वाणीं विस्मिता मुदिता भृशम् ।
एह्यालि नृपपुत्रेण दानवोऽसौ निपातितः
ekavīreṇa dhīreṇa yuddhaṃ kṛtvā sudāruṇam |
skandhāvāre'pyasau rājā tiṣṭhatyadya śramāturaḥ
||50||एकवीरेण धीरेण युद्धं कृत्वा सुदारुणम् ।
स्कन्धावारेऽप्यसौ राजा तिष्ठत्यद्य श्रमातुरः
darśanaṃ kāṅkṣamāṇaste śrutarūpaguṇastava |
paśya taṃ kuṭilāpāṅgi manobhavasamaṃ nṛpam
||51||दर्शनं काङ्क्षमाणस्ते श्रुतरूपगुणस्तव ।
पश्य तं कुटिलापाङ्गि मनोभवसमं नृपम्
kathitā tvaṃ mayā pūrvaṃ tasyāgre jāhnavītaṭe |
pūrṇānurāgaḥ sañjātastenāsau virahāturaḥ
||52||कथिता त्वं मया पूर्वं तस्याग्रे जाह्नवीतटे ।
पूर्णानुरागः सञ्जातस्तेनासौ विरहातुरः
vāñchati tvāṃ cārurūpāṃ draṣṭuṃ nṛpatinandanaḥ |
sā tasyā vacanaṃ śrutvā gamanāya mano dadhe
||53||वाञ्छति त्वां चारुरूपां द्रष्टुं नृपतिनन्दनः ।
सा तस्या वचनं श्रुत्वा गमनाय मनो दधे
lajjamānā bhṛśaṃ bhītyā kaumāraṃ prāptayā tayā |
kathaṃ tasya mukhaṃ drakṣye kumārī hyavaśā bhṛśam
||54||लज्जमाना भृशं भीत्या कौमारं प्राप्तया तया ।
कथं तस्य मुखं द्रक्ष्ये कुमारी ह्यवशा भृशम्
sa māṃ gṛhṇāti kāmārta iti cintākulā satī |
yaśovatyā yutā tatra narayānasthitā yayau
||55||स मां गृह्णाति कामार्त इति चिन्ताकुला सती ।
यशोवत्या युता तत्र नरयानस्थिता ययौ
skandhāvāre'timalinā malināmbaradhāriṇī |
tāmāgatāṃ viśālākṣīṃ dṛṣṭvā rājasuto'bravīt
||56||स्कन्धावारेऽतिमलिना मलिनाम्बरधारिणी ।
तामागतां विशालाक्षीं दृष्ट्वा राजसुतोऽब्रवीत्
darśanaṃ dehi tanvaṅgi tṛṣite nayane mama |
kāmāturaṃ ca taṃ vīkṣya tāṃ ca lajjābharāvṛtām
||57||दर्शनं देहि तन्वङ्गि तृषिते नयने मम ।
कामातुरं च तं वीक्ष्य तां च लज्जाभरावृताम्
nītijñā śiṣṭamārgajñā tamuvāca yaśovatī |
rājaputra pitāpyasyāstvāmenāṃ dātumicchati
||58||नीतिज्ञा शिष्टमार्गज्ञा तमुवाच यशोवती ।
राजपुत्र पिताप्यस्यास्त्वामेनां दातुमिच्छति
eṣāpi tvadvaśā nūnaṃ bhavitā saṅgamastava |
kālaṃ pratīkṣya rājendra nayaināṃ piturantikam
||59||एषापि त्वद्वशा नूनं भविता सङ्गमस्तव ।
कालं प्रतीक्ष्य राजेन्द्र नयैनां पितुरन्तिकम्
sa vivāhavidhiṃ kṛtvā dāsyatīti viniścayaḥ |
sa tasyā vacanaṃ tathyaṃ matvā sainyasamanvitaḥ
||60||स विवाहविधिं कृत्वा दास्यतीति विनिश्चयः ।
स तस्या वचनं तथ्यं मत्वा सैन्यसमन्वितः
sametaḥ kāminībhyāṃ tu yayau tatpiturāśramam |
rājaputrīṃ tathāyātāṃ śrutvā premasamanvitaḥ
||61||समेतः कामिनीभ्यां तु ययौ तत्पितुराश्रमम् ।
राजपुत्रीं तथायातां श्रुत्वा प्रेमसमन्वितः
prayayau sammukhastūrṇaṃ sacivaiḥ pariveṣṭitaḥ |
bahubhirdivasairdṛṣṭā putrī sā malināmbarā
||62||प्रययौ सम्मुखस्तूर्णं सचिवैः परिवेष्टितः ।
बहुभिर्दिवसैर्दृष्टा पुत्री सा मलिनाम्बरा
yaśovatyā tu vṛttāntaḥ kathito vistarātpunaḥ |
ekavīraṃ militvāsau gṛhamānīya cādarāt
||63||यशोवत्या तु वृत्तान्तः कथितो विस्तरात्पुनः ।
एकवीरं मिलित्वासौ गृहमानीय चादरात्
puṇye'hni kārayāmāsa vivāhaṃ vidhipūrvakam |
pāribarhaṃ tato dattvā sampūjya vidhivattadā
||64||पुण्येऽह्नि कारयामास विवाहं विधिपूर्वकम् ।
पारिबर्हं ततो दत्त्वा सम्पूज्य विधिवत्तदा
putrīṃ visarjayāmāsa yaśovatyā samanvitām |
evaṃ vivāhe saṃvṛtte ramāputro mudānvitaḥ
||65||पुत्रीं विसर्जयामास यशोवत्या समन्विताम् ।
एवं विवाहे संवृत्ते रमापुत्रो मुदान्वितः
gṛhaṃ prāpya bahūnbhogāmbubhuje priyayā samam |
babhūva tasyāṃ putrastu kṛtavīryābhidhaḥ kila |
tatsutaḥ kārtavīryastu vaṃśo'yaṃ kathito mayā
||66||गृहं प्राप्य बहून्भोगाम्बुभुजे प्रियया समम् ।
बभूव तस्यां पुत्रस्तु कृतवीर्याभिधः किल ।
तत्सुतः कार्तवीर्यस्तु वंशोऽयं कथितो मया
iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ ṣaṣṭhaskandhe ekavīraikāvalyorvivāhavarṇanaṃ nāma trayoviṃśo'dhyāyaḥ || 23 ||