brahmaṇaḥ samārādhanāya tvaṣṭrā vṛtropadeśavarṇanam
vyāsa uvāca
kṛtasvastyayano vṛtro brāhmaṇairvedapāragaiḥ |
nirjagāma rathārūḍho hantuṃ śakraṃ mahābalaḥ
||1||कृतस्वस्त्ययनो वृत्रो ब्राह्मणैर्वेदपारगैः ।
निर्जगाम रथारूढो हन्तुं शक्रं महाबलः
tadaiva rākṣasāḥ krūrāḥ purā devaparājitāḥ |
samājagmuśca sevārthaṃ vṛtraṃ jñātvā mahābalam
||2||तदैव राक्षसाः क्रूराः पुरा देवपराजिताः ।
समाजग्मुश्च सेवार्थं वृत्रं ज्ञात्वा महाबलम्
indradūtāstu taṃ dṛṣṭvā yuddhāya tu samāgatam |
vegādāgatya vṛttāntaṃ śaśaṃsustasya ceṣṭitam
||3||इन्द्रदूतास्तु तं दृष्ट्वा युद्धाय तु समागतम् ।
वेगादागत्य वृत्तान्तं शशंसुस्तस्य चेष्टितम्
dūtā ūcuḥ
svāmiñchīghramihāyāti vṛtro nāma ripustava |
balavānsyandane rūḍhastvaṣṭrā cotpāditaḥ kila
||4||स्वामिञ्छीघ्रमिहायाति वृत्रो नाम रिपुस्तव ।
बलवान्स्यन्दने रूढस्त्वष्ट्रा चोत्पादितः किल
avicāreṇa nāśārthaṃ tava krodhānvitena vai |
putraghātābhitaptena duḥsaho rākṣasairyutaḥ
||5||अविचारेण नाशार्थं तव क्रोधान्वितेन वै ।
पुत्रघाताभितप्तेन दुःसहो राक्षसैर्युतः
yatnaṃ kuru mahābhāga śīghramāyāti sāmpratam |
merumandarasaṃkāśo ghoraśabdo'tidāruṇaḥ
||6||यत्नं कुरु महाभाग शीघ्रमायाति साम्प्रतम् ।
मेरुमन्दरसंकाशो घोरशब्दोऽतिदारुणः
etasminnantare tatra bhītā devagaṇā bhṛśam |
āgatyocuḥ surapatiṃ śṛṇvantaṃ dūtabhāṣitam
||7||एतस्मिन्नन्तरे तत्र भीता देवगणा भृशम् ।
आगत्योचुः सुरपतिं शृण्वन्तं दूतभाषितम्
gaṇāḥ ūcuḥ
maghavan durnimittāni bhavanti tridaśālaye |
bahūni bhayaśaṃsīni pakṣiṇāṃ virutāni ca
||8||मघवन् दुर्निमित्तानि भवन्ति त्रिदशालये ।
बहूनि भयशंसीनि पक्षिणां विरुतानि च
kākagṛdhrāstathā śyenāḥ kaṅkādyā dāruṇāḥ khagāḥ |
rudanti vikṛtaiḥ śabdairutkārairbhavanopari
||9||काकगृध्रास्तथा श्येनाः कङ्काद्या दारुणाः खगाः ।
रुदन्ति विकृतैः शब्दैरुत्कारैर्भवनोपरि
cīcīkūcīti ninadān kurvanti vihagā bhṛśam |
vāhanānāṃ ca netrebhyo jaladhārāḥ patantyadhaḥ
||10||चीचीकूचीति निनदान् कुर्वन्ति विहगा भृशम् ।
वाहनानां च नेत्रेभ्यो जलधाराः पतन्त्यधः
śrūyate'timahāñchabdo rudatīnāṃ niśāsu ca |
rākṣasīnāṃ mahābhāga bhavanopari dāruṇaḥ
||11||श्रूयतेऽतिमहाञ्छब्दो रुदतीनां निशासु च ।
राक्षसीनां महाभाग भवनोपरि दारुणः
prapatanti dhvajāstūrṇaṃ vinā vātena mānada |
prabhavanti mahotpātā divi bhūmyantarikṣajāḥ
||12||प्रपतन्ति ध्वजास्तूर्णं विना वातेन मानद ।
प्रभवन्ति महोत्पाता दिवि भूम्यन्तरिक्षजाः
kṛṣṇāmbaradharā nāryo bhramanti ca gṛhe gṛhe |
yāntu yāntu gṛhāttūrṇaṃ kurvantyo vikṛtānanāḥ
||13||कृष्णाम्बरधरा नार्यो भ्रमन्ति च गृहे गृहे ।
यान्तु यान्तु गृहात्तूर्णं कुर्वन्त्यो विकृताननाः
rātrau svapneṣu kāntānāṃ suptānāṃ nijamandire |
keśām̐llunanti rākṣasyo bhīṣayantyo bhṛśāturāḥ
||14||रात्रौ स्वप्नेषु कान्तानां सुप्तानां निजमन्दिरे ।
केशाँल्लुनन्ति राक्षस्यो भीषयन्त्यो भृशातुराः
evaṃvidhāni deveśa bhūkampolkādayastathā |
gomāyavo rudanti sma niśāyāṃ bhavanāṅgaṇe
||15||एवंविधानि देवेश भूकम्पोल्कादयस्तथा ।
गोमायवो रुदन्ति स्म निशायां भवनाङ्गणे
saraṭānāṃ ca jālāni prabhavanti gṛhe gṛhe |
aṅgaprasphuraṇādīni durnimittāni sarvaśaḥ
||16||सरटानां च जालानि प्रभवन्ति गृहे गृहे ।
अङ्गप्रस्फुरणादीनि दुर्निमित्तानि सर्वशः
vyāsa uvāca
iti teṣāṃ vacaḥ śrutvā cintāmāpa sureśvaraḥ |
bṛhaspatiṃ samāhūya papraccha ca manogatam
||17||इति तेषां वचः श्रुत्वा चिन्तामाप सुरेश्वरः ।
बृहस्पतिं समाहूय पप्रच्छ च मनोगतम्
indra uvāca
brahman kimuta ghorāṇi nimittāni bhavanti vai |
vātāśca dāruṇā vānti prapatantyulakāḥ khataḥ
||18||ब्रह्मन् किमुत घोराणि निमित्तानि भवन्ति वै ।
वाताश्च दारुणा वान्ति प्रपतन्त्युलकाः खतः
sarvajño'si mahābhāga samartho vighnanāśane |
buddhimāñchāstratattvajño devatānāṃ gurustathā
||19||सर्वज्ञोऽसि महाभाग समर्थो विघ्ननाशने ।
बुद्धिमाञ्छास्त्रतत्त्वज्ञो देवतानां गुरुस्तथा
kuru śāntiṃ vidhānajña śatrukṣayavidhāyinīm |
yathā me na bhavedduḥkhaṃ tathā kāryaṃ vidhīyatām
||20||कुरु शान्तिं विधानज्ञ शत्रुक्षयविधायिनीम् ।
यथा मे न भवेद्दुःखं तथा कार्यं विधीयताम्
bṛhaspatiruvāca
kiṃ karomi sahasrākṣa tvayādya duṣkṛtaṃ kṛtam |
anāgasaṃ muniṃ hatvā kiṃ phalaṃ samupārjitam
||21||किं करोमि सहस्राक्ष त्वयाद्य दुष्कृतं कृतम् ।
अनागसं मुनिं हत्वा किं फलं समुपार्जितम्
atyugraṃ puṇyapāpānāṃ phalaṃ bhavati satvaram |
vicārya khalu kartavyaṃ kāryaṃ tadbhūtimicchatā
||22||अत्युग्रं पुण्यपापानां फलं भवति सत्वरम् ।
विचार्य खलु कर्तव्यं कार्यं तद्भूतिमिच्छता
paropatāpanaṃ karma na kartavyaṃ kadācana |
na sukhaṃ vindate prāṇī parapīḍāparāyaṇaḥ
||23||परोपतापनं कर्म न कर्तव्यं कदाचन ।
न सुखं विन्दते प्राणी परपीडापरायणः
mohāllobhādbrahmahatyā kṛtā śakra tvayādhunā |
tasya pāpasya sahasā phalametadupāgatam
||24||मोहाल्लोभाद्ब्रह्महत्या कृता शक्र त्वयाधुना ।
तस्य पापस्य सहसा फलमेतदुपागतम्
avadhyaḥ sarvadevānāṃ jāto'sau vṛtrasaṃjñakaḥ |
hantuṃ tvāṃ sa samāyāti dānavairbahubhirvṛtaḥ
||25||अवध्यः सर्वदेवानां जातोऽसौ वृत्रसंज्ञकः ।
हन्तुं त्वां स समायाति दानवैर्बहुभिर्वृतः
āyudhāni ca sarvāṇi vajratulyāni vāsava |
tvaṣṭrā dattāni divyāni gṛhītvā samupasthitaḥ
||26||आयुधानि च सर्वाणि वज्रतुल्यानि वासव ।
त्वष्ट्रा दत्तानि दिव्यानि गृहीत्वा समुपस्थितः
samāgacchati durdharṣo rathārūḍhaḥ pratāpavān |
devendra pralayaṃ kurvannāsya mṛtyurbhaviṣyati
||27||समागच्छति दुर्धर्षो रथारूढः प्रतापवान् ।
देवेन्द्र प्रलयं कुर्वन्नास्य मृत्युर्भविष्यति
kolāhalastadā jātastathā bruvati vākpatau |
gandharvāḥ kinnarā yakṣā munayaśca tapodhanāḥ
||28||कोलाहलस्तदा जातस्तथा ब्रुवति वाक्पतौ ।
गन्धर्वाः किन्नरा यक्षा मुनयश्च तपोधनाः
sadanāni vihāyaivāmarāḥ sarve palāyitāḥ |
taddṛṣṭvā mahadāścaryaṃ śakraścintāparāyaṇaḥ
||29||सदनानि विहायैवामराः सर्वे पलायिताः ।
तद्दृष्ट्वा महदाश्चर्यं शक्रश्चिन्तापरायणः
ājñāpayāmāsa tadā senodyogāya sevakān |
ānayadhvaṃ vasūn rudrānaśvinau ca divākarān
||30||आज्ञापयामास तदा सेनोद्योगाय सेवकान् ।
आनयध्वं वसून् रुद्रानश्विनौ च दिवाकरान्
pūṣaṇaṃ ca bhagaṃ vāyuṃ kuberaṃ varuṇaṃ yamam |
vimāneṣu samāruhya sāyudhāḥ surasattamāḥ
||31||पूषणं च भगं वायुं कुबेरं वरुणं यमम् ।
विमानेषु समारुह्य सायुधाः सुरसत्तमाः
samāgacchantu tarasā śatrurāyāti sāmpratam |
ityājñāpya surapatiḥ samāruhya gajottamam
||32||समागच्छन्तु तरसा शत्रुरायाति साम्प्रतम् ।
इत्याज्ञाप्य सुरपतिः समारुह्य गजोत्तमम्
bṛhaspatiṃ purodhāya nirgato nijamandirāt |
tathaiva tridaśāḥ sarve svaṃ svaṃ vāhanamāsthitāḥ
||33||बृहस्पतिं पुरोधाय निर्गतो निजमन्दिरात् ।
तथैव त्रिदशाः सर्वे स्वं स्वं वाहनमास्थिताः
yuddhāya kṛtasaṃkalpā niryayuḥ śastrapāṇayaḥ |
vṛtro'tha dānavairyuktaḥ samprāpto mānasottaram
||34||युद्धाय कृतसंकल्पा निर्ययुः शस्त्रपाणयः ।
वृत्रोऽथ दानवैर्युक्तः सम्प्राप्तो मानसोत्तरम्
parvataṃ devatāvāsaṃ ramyaṃ pādapaśobhitam |
indro'pyāgatya saṃgrāmaṃ cakāra mānasottare
||35||पर्वतं देवतावासं रम्यं पादपशोभितम् ।
इन्द्रोऽप्यागत्य संग्रामं चकार मानसोत्तरे
parvate devatāyukto vācaspatipuraḥsaraḥ |
tatrābhūddāruṇaṃ yuddhaṃ vṛtravāsavayostadā
||36||पर्वते देवतायुक्तो वाचस्पतिपुरःसरः ।
तत्राभूद्दारुणं युद्धं वृत्रवासवयोस्तदा
gadāsiparighaiḥ pāśairbāṇaiḥ śaktiparaśvadhaiḥ |
mānuṣeṇa pramāṇena saṃgrāmaḥ śaradāṃ śatam
||37||गदासिपरिघैः पाशैर्बाणैः शक्तिपरश्वधैः ।
मानुषेण प्रमाणेन संग्रामः शरदां शतम्
babhūva bhayado nṝṇāmṛṣīṇāṃ bhāvitātmanām |
varuṇaḥ prathamaṃ bhagnastato vāyugaṇaḥ kila
||38||बभूव भयदो नॄणामृषीणां भावितात्मनाम् ।
वरुणः प्रथमं भग्नस्ततो वायुगणः किल
yamo vibhāvasuḥ śakraḥ sarve te nirgatā raṇāt |
palāyanaparān dṛṣṭvā devānindrapurogamān
||39||यमो विभावसुः शक्रः सर्वे ते निर्गता रणात् ।
पलायनपरान् दृष्ट्वा देवानिन्द्रपुरोगमान्
vṛtro'pi pitaraṃ prāgādāśramasthaṃ mudānvitam |
praṇamya prāha tvaṣṭāraṃ pitaḥ kāryaṃ mayā kṛtam
||40||वृत्रोऽपि पितरं प्रागादाश्रमस्थं मुदान्वितम् ।
प्रणम्य प्राह त्वष्टारं पितः कार्यं मया कृतम्
devā vinirjitāḥ sarve sendrāḥ samarasaṃsthitāḥ |
vidrutāste gatāḥ sthānaṃ yathā siṃhānmṛgā gajāḥ
||41||देवा विनिर्जिताः सर्वे सेन्द्राः समरसंस्थिताः ।
विद्रुतास्ते गताः स्थानं यथा सिंहान्मृगा गजाः
indraḥ padātiragamanmayānīto gajottamaḥ |
airāvato'yaṃ bhagavan gṛhāṇa dviradottamam
||42||इन्द्रः पदातिरगमन्मयानीतो गजोत्तमः ।
ऐरावतोऽयं भगवन् गृहाण द्विरदोत्तमम्
na hatāste mayā yasmādayuktaṃ bhītamāraṇam |
ājñāpaya punastāta kiṃ karomi tavepsitam
||43||न हतास्ते मया यस्मादयुक्तं भीतमारणम् ।
आज्ञापय पुनस्तात किं करोमि तवेप्सितम्
nirjarā nirgatāḥ sarve bhayabhītā śramāturāḥ |
indro'pyairāvataṃ tyaktvā bhayabhītaḥ palāyitaḥ
||44||निर्जरा निर्गताः सर्वे भयभीता श्रमातुराः ।
इन्द्रोऽप्यैरावतं त्यक्त्वा भयभीतः पलायितः
vyāsa uvāca
iti putravacaḥ śrutvā tvaṣṭā prāha mudānvitaḥ |
putravānadya jāto'smi saphalaṃ mama jīvitam
||45||इति पुत्रवचः श्रुत्वा त्वष्टा प्राह मुदान्वितः ।
पुत्रवानद्य जातोऽस्मि सफलं मम जीवितम्
tvayāhaṃ pāvitaḥ putra gato me mānaso jvaraḥ |
niścalaṃ me mano jātaṃ dṛṣṭvā vīryaṃ tavādbhutam
||46||त्वयाहं पावितः पुत्र गतो मे मानसो ज्वरः ।
निश्चलं मे मनो जातं दृष्ट्वा वीर्यं तवाद्भुतम्
śṛṇu vakṣyāmyahaṃ putra hitaṃ te'dya niśāmaya |
tapaḥ kuru mahābhāga sāvadhānaḥ sthirāsanaḥ
||47||शृणु वक्ष्याम्यहं पुत्र हितं तेऽद्य निशामय ।
तपः कुरु महाभाग सावधानः स्थिरासनः
viśvāso naiva kartavyaḥ keṣāñcitpākaśāsanaḥ |
śatruste chalakartāsti nānābhedaviśāradaḥ
||48||विश्वासो नैव कर्तव्यः केषाञ्चित्पाकशासनः ।
शत्रुस्ते छलकर्तास्ति नानाभेदविशारदः
tapasā prāpyate lakṣmīstapasā rājyamuttamam |
tapasā balavṛddhiḥ syātsaṃgrāme vijayastathā
||49||तपसा प्राप्यते लक्ष्मीस्तपसा राज्यमुत्तमम् ।
तपसा बलवृद्धिः स्यात्संग्रामे विजयस्तथा
ārādhya druhiṇaṃ devaṃ labdhvā varamanuttamam |
jahi śakraṃ durācāraṃ brahmahatyāsamāvṛtam
||50||आराध्य द्रुहिणं देवं लब्ध्वा वरमनुत्तमम् ।
जहि शक्रं दुराचारं ब्रह्महत्यासमावृतम्
sāvadhānaḥ sthiro bhūtvā dātāraṃ bhaja śaṅkaram |
vāñchitaṃ sa varaṃ dadyātsantuṣṭaścaturānanaḥ
||51||सावधानः स्थिरो भूत्वा दातारं भज शङ्करम् ।
वाञ्छितं स वरं दद्यात्सन्तुष्टश्चतुराननः
toṣayitvā viśvayoniṃ brahmāṇamamitaujasam |
avināśitvamāsādya jahi śakraṃ kṛtāgasam
||52||तोषयित्वा विश्वयोनिं ब्रह्माणममितौजसम् ।
अविनाशित्वमासाद्य जहि शक्रं कृतागसम्
vairaṃ manasi me putra vartate sutaghātajam |
na śāntimanugacchāmi na svapāmi sukhena ha
||53||वैरं मनसि मे पुत्र वर्तते सुतघातजम् ।
न शान्तिमनुगच्छामि न स्वपामि सुखेन ह
tāpaso me hataḥ putro nirāgāḥ pāpmanā yataḥ |
na vindāmi sukhaṃ vṛtra tvaṃ māmuddhara duḥkhitam
||54||तापसो मे हतः पुत्रो निरागाः पाप्मना यतः ।
न विन्दामि सुखं वृत्र त्वं मामुद्धर दुःखितम्
vyāsa uvāca
tadākarṇya piturvākyaṃ vṛtraḥ krodhayutastadā |
ājñāmādāya ca piturjagāma tapase mudā
||55||तदाकर्ण्य पितुर्वाक्यं वृत्रः क्रोधयुतस्तदा ।
आज्ञामादाय च पितुर्जगाम तपसे मुदा
gandhamādanamāsādya puṇyāṃ devadhunīṃ śubhām |
snātvā kuśāsanaṃ kṛtvā saṃsthitaśca sthirāsanaḥ
||56||गन्धमादनमासाद्य पुण्यां देवधुनीं शुभाम् ।
स्नात्वा कुशासनं कृत्वा संस्थितश्च स्थिरासनः
tyaktvānnaṃ vāripānaṃ ca yogābhyāsaparāyaṇaḥ |
dhyāyanviśvasṛjaṃ citte sopaviṣṭaḥ sthirāsane
||57||त्यक्त्वान्नं वारिपानं च योगाभ्यासपरायणः ।
ध्यायन्विश्वसृजं चित्ते सोपविष्टः स्थिरासने
maghavā taṃ tapasyantaṃ jñātvā cintāturo hyabhūt |
gandharvānpreṣayāmāsa vighnārthaṃ pākaśāsanaḥ
||58||मघवा तं तपस्यन्तं ज्ञात्वा चिन्तातुरो ह्यभूत् ।
गन्धर्वान्प्रेषयामास विघ्नार्थं पाकशासनः
yakṣāṃśca pannagānsarpānkinnarānamitaujasaḥ |
vidyādharānapsaraso devadūtānanekaśaḥ
||59||यक्षांश्च पन्नगान्सर्पान्किन्नरानमितौजसः ।
विद्याधरानप्सरसो देवदूताननेकशः
upāyāstaiḥ kṛtāḥ samyak tapovighnāya māyibhiḥ |
na cacāla tato dhyānāttvāṣṭraḥ paramatāpasaḥ
||60||उपायास्तैः कृताः सम्यक् तपोविघ्नाय मायिभिः ।
न चचाल ततो ध्यानात्त्वाष्ट्रः परमतापसः
iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryā saṃhitāyāṃ ṣaṣṭhaskandhe brahmaṇaḥ samārādhanāya tvaṣṭrā vṛtropadeśavarṇanaṃ nāma tṛtīyo'dhyāyaḥ || 3 ||