śivaprasādena lakṣmīdvārā bhagavatyāḥ samārādhanavarṇanam
janamejaya uvāca
iti śaptā bhagavatā sindhujā kopayogataḥ |
kathaṃ sā vaḍavā jātā revantena ca kiṃ kṛtam
||1||इति शप्ता भगवता सिन्धुजा कोपयोगतः ।
कथं सा वडवा जाता रेवन्तेन च किं कृतम्
kasmindeśe'bdhijā devī vaḍavārūpadhāriṇī |
saṃsthitaikākinī bālā paroṣitpatikā yathā
||2||कस्मिन्देशेऽब्धिजा देवी वडवारूपधारिणी ।
संस्थितैकाकिनी बाला परोषित्पतिका यथा
kālaṃ kiyantamāyuṣman viyuktā patinā ramā |
saṃsthitā vijane'raṇye kiṃ kṛtaṃ ca tayā punaḥ
||3||कालं कियन्तमायुष्मन् वियुक्ता पतिना रमा ।
संस्थिता विजनेऽरण्ये किं कृतं च तया पुनः
samāgamaṃ kadā prāptā vāsudevasya sindhujā |
putraḥ kathaṃ tayā prāpto nārāyaṇaviyuktayā
||4||समागमं कदा प्राप्ता वासुदेवस्य सिन्धुजा ।
पुत्रः कथं तया प्राप्तो नारायणवियुक्तया
etadvṛttāntamāryeśa kathayasva savistaram |
śrotukāmo'smi viprendra kathākhyānamanuttamam
||5||एतद्वृत्तान्तमार्येश कथयस्व सविस्तरम् ।
श्रोतुकामोऽस्मि विप्रेन्द्र कथाख्यानमनुत्तमम्
sūta uvāca
iti pṛṣṭastadā vyāsaḥ parīkṣittanayena vai |
kathayāmāsa bho viprāḥ kathāmetāṃ suvistarām
||6||इति पृष्टस्तदा व्यासः परीक्षित्तनयेन वै ।
कथयामास भो विप्राः कथामेतां सुविस्तराम्
vyāsa uvāca
śṛṇu rājan pravakṣyāmi kathāṃ paurāṇikīṃ śubhām |
pāvanīṃ sukhadāṃ karṇe viśadākṣarasaṃyutām
||7||शृणु राजन् प्रवक्ष्यामि कथां पौराणिकीं शुभाम् ।
पावनीं सुखदां कर्णे विशदाक्षरसंयुताम्
revantastu ramāṃ dṛṣṭvā śaptā devena kāminīm |
bhayārtaḥ prayayau dūrātpraṇamya jagatāṃ patim
||8||रेवन्तस्तु रमां दृष्ट्वा शप्ता देवेन कामिनीम् ।
भयार्तः प्रययौ दूरात्प्रणम्य जगतां पतिम्
pituḥ sakāśaṃ tvarito vīkṣya kopaṃ jagatpateḥ |
nivedayāmāsa kathāṃ bhāskarāya sa śāpajām
||9||पितुः सकाशं त्वरितो वीक्ष्य कोपं जगत्पतेः ।
निवेदयामास कथां भास्कराय स शापजाम्
duḥkhitā sā ramā devī praṇamya jagadīśvaram |
ājñaptā mānuṣaṃ lokaṃ prāptā kamalalocanā
||10||दुःखिता सा रमा देवी प्रणम्य जगदीश्वरम् ।
आज्ञप्ता मानुषं लोकं प्राप्ता कमललोचना
sūryapatnyā tapastaptaṃ yatra pūrvaṃ sudāruṇam |
tatraiva sā yayāvāśu vaḍavārūpadhāriṇī
||11||सूर्यपत्न्या तपस्तप्तं यत्र पूर्वं सुदारुणम् ।
तत्रैव सा ययावाशु वडवारूपधारिणी
kālindītamasāsaṅge suparṇākṣasya cottare |
sarvakāmaprade sthāne suramyavanamaṇḍite
||12||कालिन्दीतमसासङ्गे सुपर्णाक्षस्य चोत्तरे ।
सर्वकामप्रदे स्थाने सुरम्यवनमण्डिते
tatra sthitā mahādevaṃ śaṅkaraṃ vāñchitapradam |
dadhyau caikena manasā śūlinaṃ candraśekharam
||13||तत्र स्थिता महादेवं शङ्करं वाञ्छितप्रदम् ।
दध्यौ चैकेन मनसा शूलिनं चन्द्रशेखरम्
pañcānanaṃ daśabhujaṃ gaurīdehārdhadhāriṇam |
karpūragauradehābhaṃ nīlakaṇṭhaṃ trilocanam
||14||पञ्चाननं दशभुजं गौरीदेहार्धधारिणम् ।
कर्पूरगौरदेहाभं नीलकण्ठं त्रिलोचनम्
vyāghrājinadharaṃ devaṃ gajacarmottarīyakam |
kapālamālākalitaṃ nāgayajñopavītinam
||15||व्याघ्राजिनधरं देवं गजचर्मोत्तरीयकम् ।
कपालमालाकलितं नागयज्ञोपवीतिनम्
sāgarasya sutā kṛtvā hayīrūpaṃ manoharam |
tasmiṃstīrthe ramādevī cakāra duścaraṃ tapaḥ
||16||सागरस्य सुता कृत्वा हयीरूपं मनोहरम् ।
तस्मिंस्तीर्थे रमादेवी चकार दुश्चरं तपः
dhyāyamānā paraṃ devaṃ vairāgyaṃ samupāśritā |
divyaṃ varṣasahasraṃ tu gataṃ tatra mahīpate
||17||ध्यायमाना परं देवं वैराग्यं समुपाश्रिता ।
दिव्यं वर्षसहस्रं तु गतं तत्र महीपते
tatastuṣṭo mahādevo vṛṣārūḍhastrilocanaḥ |
pratyakṣo'bhūnmaheśānaḥ pārvatīsahitaḥ prabhuḥ
||18||ततस्तुष्टो महादेवो वृषारूढस्त्रिलोचनः ।
प्रत्यक्षोऽभून्महेशानः पार्वतीसहितः प्रभुः
tatraitya sagaṇaḥ śambhustāmāha harivallabhām |
tapasyantīṃ mahābhāgāmaśvinīrūpadhāriṇīm
||19||तत्रैत्य सगणः शम्भुस्तामाह हरिवल्लभाम् ।
तपस्यन्तीं महाभागामश्विनीरूपधारिणीम्
kiṃ tapasyasi kalyāṇi jaganmātarvadasva me |
sarvārthadaḥ patiste'sti sarvalokavidhāyakaḥ
||20||किं तपस्यसि कल्याणि जगन्मातर्वदस्व मे ।
सर्वार्थदः पतिस्तेऽस्ति सर्वलोकविधायकः
hariṃ tyaktvādya māṃ kasmātstauṣi devi jagatpatim |
vāsudevaṃ jagannāthaṃ bhuktimuktipradāyakam
||21||हरिं त्यक्त्वाद्य मां कस्मात्स्तौषि देवि जगत्पतिम् ।
वासुदेवं जगन्नाथं भुक्तिमुक्तिप्रदायकम्
vedoktaṃ vacanaṃ kāryaṃ nārīṇāṃ devatā patiḥ |
nānyasminsarvathā bhāvaḥ kartavyaḥ karhicitkvacit
||22||वेदोक्तं वचनं कार्यं नारीणां देवता पतिः ।
नान्यस्मिन्सर्वथा भावः कर्तव्यः कर्हिचित्क्वचित्
patiśuśrūṣaṇaṃ strīṇāṃ dharma eva sanātanaḥ |
yādṛśastādṛśaḥ sevyaḥ sarvathā śubhakāmyayā
||23||पतिशुश्रूषणं स्त्रीणां धर्म एव सनातनः ।
यादृशस्तादृशः सेव्यः सर्वथा शुभकाम्यया
nārāyaṇastu sarveṣāṃ sevyo yogyaḥ sadaiva hi |
taṃ tyaktvā devadeveśaṃ kiṃ māṃ dhyāyasi sindhuje
||24||नारायणस्तु सर्वेषां सेव्यो योग्यः सदैव हि ।
तं त्यक्त्वा देवदेवेशं किं मां ध्यायसि सिन्धुजे
lakṣmīruvāca
āśutoṣa maheśāna śaptāhaṃ patinā śiva |
māṃ samuddhara deveśa śāpādasmāddayānidhe
||25||आशुतोष महेशान शप्ताहं पतिना शिव ।
मां समुद्धर देवेश शापादस्माद्दयानिधे
tadoktaṃ hariṇā śambho śāpānugrahakāraṇam |
vijñaptena mayā kāmaṃ dayāyuktena viṣṇunā
||26||तदोक्तं हरिणा शम्भो शापानुग्रहकारणम् ।
विज्ञप्तेन मया कामं दयायुक्तेन विष्णुना
yadā te bhavitā putrastadā śāpasya mokṣaṇam |
bhaviṣyati ca vaikuṇṭhavāsaste kamalālaye
||27||यदा ते भविता पुत्रस्तदा शापस्य मोक्षणम् ।
भविष्यति च वैकुण्ठवासस्ते कमलालये
ityuktāhaṃ tapastaptumāgatāsmi tapovane |
ārādhito mayā deva tvaṃ sarvārthapradāyakaḥ
||28||इत्युक्ताहं तपस्तप्तुमागतास्मि तपोवने ।
आराधितो मया देव त्वं सर्वार्थप्रदायकः
patisaṅgaṃ vinā putraṃ devadeva labhe katham |
sa tu tiṣṭhati vaikuṇṭhe tyaktvā vāmāmanāgasam
||29||पतिसङ्गं विना पुत्रं देवदेव लभे कथम् ।
स तु तिष्ठति वैकुण्ठे त्यक्त्वा वामामनागसम्
varaṃ me dehi deveśa yadi tuṣṭo'si śaṅkara |
tava tasya dvidhā bhāvo nāsti nūnaṃ kadācana
||30||वरं मे देहि देवेश यदि तुष्टोऽसि शङ्कर ।
तव तस्य द्विधा भावो नास्ति नूनं कदाचन
mayaitadgirijākānta jñātaṃ patyuḥ puro hara |
yastvaṃ yo'sau punaryo'sau sa tvaṃ nāstyatra saṃśayaḥ
||31||मयैतद्गिरिजाकान्त ज्ञातं पत्युः पुरो हर ।
यस्त्वं योऽसौ पुनर्योऽसौ स त्वं नास्त्यत्र संशयः
ekatvaṃ ca mayā jñātvā mayā te smaraṇaṃ kṛtam |
anyathā mama doṣastvāmāśrayantyā bhavecchiva
||32||एकत्वं च मया ज्ञात्वा मया ते स्मरणं कृतम् ।
अन्यथा मम दोषस्त्वामाश्रयन्त्या भवेच्छिव
śiva uvāca
kathaṃ jñātastvayā devi mama tasya ca sundari |
aikyabhāvo harernūnaṃ satyaṃ me vada sindhuje
||33||कथं ज्ञातस्त्वया देवि मम तस्य च सुन्दरि ।
ऐक्यभावो हरेर्नूनं सत्यं मे वद सिन्धुजे
ekatvaṃ ca na jānanti devāśca munayastathā |
jñānino vedatattvajñāḥ kutarkopahatāḥ kila
||34||एकत्वं च न जानन्ति देवाश्च मुनयस्तथा ।
ज्ञानिनो वेदतत्त्वज्ञाः कुतर्कोपहताः किल
madbhaktā vāsudevasya nindakā bahavastathā |
viṣṇabhaktāstu bahavo mama nindāparāyaṇāḥ
||35||मद्भक्ता वासुदेवस्य निन्दका बहवस्तथा ।
विष्णभक्तास्तु बहवो मम निन्दापरायणाः
bhavanti kālabhedena kalau devi viśeṣataḥ |
kathaṃ jñātastvayā bhadre durjñeyo hyakṛtātmabhiḥ
||36||भवन्ति कालभेदेन कलौ देवि विशेषतः ।
कथं ज्ञातस्त्वया भद्रे दुर्ज्ञेयो ह्यकृतात्मभिः
sarvathā tvaikyabhāvastu harermama ca durlabhaḥ |
vyāsa uvāca |
iti sā śambhunā puṣṭā tuṣṭena harivallabhā
||37||सर्वथा त्वैक्यभावस्तु हरेर्मम च दुर्लभः ।
व्यास उवाच ।
इति सा शम्भुना पुष्टा तुष्टेन हरिवल्लभा
vṛttāntaṃ tasya vijñātaṃ pravaktumupacakrame |
śivaṃ prati ramā tatra prasannavadanā bhṛśam
||38||वृत्तान्तं तस्य विज्ञातं प्रवक्तुमुपचक्रमे ।
शिवं प्रति रमा तत्र प्रसन्नवदना भृशम्
lakṣmīruvāca
ekadā devadeveśa viṣṇurdhyānaparo rahaḥ |
dṛṣṭo mayā tapaḥ kurvanpadmāsanagato yadā
||39||एकदा देवदेवेश विष्णुर्ध्यानपरो रहः ।
दृष्टो मया तपः कुर्वन्पद्मासनगतो यदा
tadāhaṃ vismitā devaṃ tamapṛcchaṃ patiṃ kila |
prabuddhaṃ suprasannaṃ ca jñātvā vinayapūrvakam
||40||तदाहं विस्मिता देवं तमपृच्छं पतिं किल ।
प्रबुद्धं सुप्रसन्नं च ज्ञात्वा विनयपूर्वकम्
devadeva jagannātha yadāhaṃ nirgatārṇavāt |
mathyamānātsurairdaityaiḥ sarvairbrahmādibhiḥ prabho
||41||देवदेव जगन्नाथ यदाहं निर्गतार्णवात् ।
मथ्यमानात्सुरैर्दैत्यैः सर्वैर्ब्रह्मादिभिः प्रभो
vīkṣitāśca mayā sarve patikāmanayā tadā |
vṛtastvaṃ sarvadevebhyaḥ śreṣṭho'sīti viniścayāt
||42||वीक्षिताश्च मया सर्वे पतिकामनया तदा ।
वृतस्त्वं सर्वदेवेभ्यः श्रेष्ठोऽसीति विनिश्चयात्
tvaṃ kaṃ dhyāyasi sarveśa saṃśayo'yaṃ mahānmama |
priyo'si kaiṭabhāre me kathayasva manogatam
||43||त्वं कं ध्यायसि सर्वेश संशयोऽयं महान्मम ।
प्रियोऽसि कैटभारे मे कथयस्व मनोगतम्
viṣṇuruvāca
śṛṇu kānte pravakṣyāmi yaṃ dhyāyāmi surottamam |
āśutoṣaṃ maheśānaṃ girijāvallabhaṃ hṛdi
||44||शृणु कान्ते प्रवक्ष्यामि यं ध्यायामि सुरोत्तमम् ।
आशुतोषं महेशानं गिरिजावल्लभं हृदि
kadāciddevadevo māṃ dhyāyatyamitavikramaḥ |
dhyāyāmyahaṃ ca deveśaṃ śaṅkaraṃ tripurāntakam
||45||कदाचिद्देवदेवो मां ध्यायत्यमितविक्रमः ।
ध्यायाम्यहं च देवेशं शङ्करं त्रिपुरान्तकम्
śivasyāhaṃ priyaḥ prāṇaḥ śaṅkarastu tathā mama |
ubhayorantaraṃ nāsti mithaḥ saṃsaktacetasoḥ
||46||शिवस्याहं प्रियः प्राणः शङ्करस्तु तथा मम ।
उभयोरन्तरं नास्ति मिथः संसक्तचेतसोः
narakaṃ yānti te nūnaṃ ye dviṣanti maheśvaram |
bhaktā mama viśālākṣi satyametadbravīmyaham
||47||नरकं यान्ति ते नूनं ये द्विषन्ति महेश्वरम् ।
भक्ता मम विशालाक्षि सत्यमेतद्ब्रवीम्यहम्
ityuktaṃ devadevena viṣṇunā prabhaviṣṇunā |
ekānte kila pṛṣṭena mayā śailasutāpriya
||48||इत्युक्तं देवदेवेन विष्णुना प्रभविष्णुना ।
एकान्ते किल पृष्टेन मया शैलसुताप्रिय
tasmāttvāṃ vallabhaṃ viṣṇorjñātvā dhyātavatī hyaham |
tathā kuru maheśāna yathā me priyasaṅgamaḥ
||49||तस्मात्त्वां वल्लभं विष्णोर्ज्ञात्वा ध्यातवती ह्यहम् ।
तथा कुरु महेशान यथा मे प्रियसङ्गमः
vyāsa uvāca
iti śriyo vacaḥ śrutvā pratyuvāca maheśvaraḥ |
tāmāśvāsya priyairvākyairyathārthaṃ vākyakovidaḥ
||50||इति श्रियो वचः श्रुत्वा प्रत्युवाच महेश्वरः ।
तामाश्वास्य प्रियैर्वाक्यैर्यथार्थं वाक्यकोविदः
svasthā bhava pṛthuśroṇi tuṣṭo'haṃ tapasā tava |
samāgamaste patinā bhaviṣyati na saṃśayaḥ
||51||स्वस्था भव पृथुश्रोणि तुष्टोऽहं तपसा तव ।
समागमस्ते पतिना भविष्यति न संशयः
atraiva hayarūpeṇa bhagavāñjagadīśvaraḥ |
āgamiṣyati te kāmaṃ pūrṇaṃ kartuṃ mayeritaḥ
||52||अत्रैव हयरूपेण भगवाञ्जगदीश्वरः ।
आगमिष्यति ते कामं पूर्णं कर्तुं मयेरितः
tathāhaṃ prerayiṣyāmi taṃ devaṃ madhusūdanam |
yathāsau hayarūpeṇa tvāmeṣyati madāturaḥ
||53||तथाहं प्रेरयिष्यामि तं देवं मधुसूदनम् ।
यथासौ हयरूपेण त्वामेष्यति मदातुरः
putraste bhavitā subhru nārāyaṇasamaḥ kṣitau |
bhaviṣyati sa bhūpālaḥ sarvalokanamaskṛtaḥ
||54||पुत्रस्ते भविता सुभ्रु नारायणसमः क्षितौ ।
भविष्यति स भूपालः सर्वलोकनमस्कृतः
sutaṃ prāpya mahābhāge tvaṃ tena patinā saha |
gantāsi devi vaikuṇṭhaṃ priyā tasya bhaviṣyasi
||55||सुतं प्राप्य महाभागे त्वं तेन पतिना सह ।
गन्तासि देवि वैकुण्ठं प्रिया तस्य भविष्यसि
ekavīreti nāmnāsau khyātiṃ yāsyati te sutaḥ |
tasmāttu haihayo vaṃśo bhuvi vistārameṣyati
||56||एकवीरेति नाम्नासौ ख्यातिं यास्यति ते सुतः ।
तस्मात्तु हैहयो वंशो भुवि विस्तारमेष्यति
paraṃ tu vismṛtāsi tvaṃ hṛdisthāṃ parameśvarīm |
madāndhā mattacittā ca tena te phalamīdṛśam
||57||परं तु विस्मृतासि त्वं हृदिस्थां परमेश्वरीम् ।
मदान्धा मत्तचित्ता च तेन ते फलमीदृशम्
atastaddoṣaśāntyarthaṃ hṛdisthāṃ paradevatām |
śaraṇaṃ yāhi sarvātmabhāvena jaladheḥ sute
||58||अतस्तद्दोषशान्त्यर्थं हृदिस्थां परदेवताम् ।
शरणं याहि सर्वात्मभावेन जलधेः सुते
anyathā tava cittaṃ tu kathaṃ gaccheddhayottame |
vyāsa uvāca |
iti dattvā varaṃ devyai bhagavāñchailajāpatiḥ
||59||अन्यथा तव चित्तं तु कथं गच्छेद्धयोत्तमे ।
व्यास उवाच ।
इति दत्त्वा वरं देव्यै भगवाञ्छैलजापतिः
antardhānaṃ gataḥ sākṣādumayā sahitaḥ śivaḥ |
sāpi tatraiva cārvaṅgī saṃsthitā kamalāsanā
||60||अन्तर्धानं गतः साक्षादुमया सहितः शिवः ।
सापि तत्रैव चार्वङ्गी संस्थिता कमलासना
dhyāyantī caraṇāmbhojaṃ devyāḥ paramaśobhanam |
devāsuraśiroratnanighṛṣṭanakhamaṇḍalam
||61||ध्यायन्ती चरणाम्भोजं देव्याः परमशोभनम् ।
देवासुरशिरोरत्ननिघृष्टनखमण्डलम्
premagadgadayā vācā tuṣṭāva ca muhurmuhuḥ |
pratīkṣamāṇā bhartāraṃ hayarūpadharaṃ harim
||62||प्रेमगद्गदया वाचा तुष्टाव च मुहुर्मुहुः ।
प्रतीक्षमाणा भर्तारं हयरूपधरं हरिम्
iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ ṣaṣṭhaskandhe śivaprasādena lakṣmīdvārā bhagavatyāḥ samārādhanavarṇanaṃ nāmāṣṭādaśo'dhyāyaḥ || 18 ||