karmaṇāṃ gahanagativarṇanam
janamejaya uvāca
kathitaṃ caritaṃ brahmañchakrasyādbhutakarmaṇaḥ |
sthānabhraṃśastathā duḥkhaprāptiruktā viśeṣataḥ
||1||कथितं चरितं ब्रह्मञ्छक्रस्याद्भुतकर्मणः ।
स्थानभ्रंशस्तथा दुःखप्राप्तिरुक्ता विशेषतः
yatra devādhidevyāśca mahimātīva varṇitaḥ |
sandeho'tra mamāpyasti yacchakro'pi mahātapāḥ
||2||यत्र देवाधिदेव्याश्च महिमातीव वर्णितः ।
सन्देहोऽत्र ममाप्यस्ति यच्छक्रोऽपि महातपाः
devādhipatyamāsādya duḥsahaṃ duḥkhamanvabhūt |
makhānāṃ tu śataṃ kṛtvā prāptaṃ sthānamanuttamam
||3||देवाधिपत्यमासाद्य दुःसहं दुःखमन्वभूत् ।
मखानां तु शतं कृत्वा प्राप्तं स्थानमनुत्तमम्
deveśatvaṃ ca samprāpya bhraṣṭaḥ sthānādasau katham |
etatsarvaṃ samācakṣva kāraṇaṃ karuṇānidhe
||4||देवेशत्वं च सम्प्राप्य भ्रष्टः स्थानादसौ कथम् ।
एतत्सर्वं समाचक्ष्व कारणं करुणानिधे
sarvajño'si muniśreṣṭha purāṇānāṃ pravartakaḥ |
nāvācyaṃ mahatāṃ kiñcicchiṣye ca śraddhayānvite
||5||सर्वज्ञोऽसि मुनिश्रेष्ठ पुराणानां प्रवर्तकः ।
नावाच्यं महतां किञ्चिच्छिष्ये च श्रद्धयान्विते
tasmātkuru mahābhāga matsandehāpanodanam |
sūta uvāca |
iti pṛṣṭaḥ sa rājñā vai tadā satyavatīsutaḥ
||6||तस्मात्कुरु महाभाग मत्सन्देहापनोदनम् ।
सूत उवाच ।
इति पृष्टः स राज्ञा वै तदा सत्यवतीसुतः
tamāhātiprasannātmā yathānukramamuttaram |
vyāsa uvāca |
nibodha nṛpatiśreṣṭha kāraṇaṃ paramādbhutam
||7||तमाहातिप्रसन्नात्मा यथानुक्रममुत्तरम् ।
व्यास उवाच ।
निबोध नृपतिश्रेष्ठ कारणं परमाद्भुतम्
karmaṇastu tridhā proktā gatistattvavidāṃ varaiḥ |
sañcitaṃ vartamānaṃ ca prārabdhamiti bhedataḥ
||8||कर्मणस्तु त्रिधा प्रोक्ता गतिस्तत्त्वविदां वरैः ।
सञ्चितं वर्तमानं च प्रारब्धमिति भेदतः
anekajanmasañjātaṃ prāktanaṃ sañcitaṃ smṛtam |
sāttvikaṃ rājasaṃ karma tāmasaṃ trividhaṃ punaḥ
||9||अनेकजन्मसञ्जातं प्राक्तनं सञ्चितं स्मृतम् ।
सात्त्विकं राजसं कर्म तामसं त्रिविधं पुनः
śubhaṃ vāpyaśubhaṃ bhūpa sañcitaṃ bahukālikam |
avaśyameva bhoktavyaṃ sukṛtaṃ duṣkṛtaṃ tathā
||10||शुभं वाप्यशुभं भूप सञ्चितं बहुकालिकम् ।
अवश्यमेव भोक्तव्यं सुकृतं दुष्कृतं तथा
janmajanmani jīvānāṃ sañcitānāṃ ca karmaṇām |
niḥśeṣastu kṣayo nābhūtkalpakoṭiśatairapi
||11||जन्मजन्मनि जीवानां सञ्चितानां च कर्मणाम् ।
निःशेषस्तु क्षयो नाभूत्कल्पकोटिशतैरपि
kriyamāṇaṃ ca yatkarma vartamānaṃ taducyate |
dehaṃ prāpya śubhaṃ vāpi hyaśubhaṃ vā samācaret
||12||क्रियमाणं च यत्कर्म वर्तमानं तदुच्यते ।
देहं प्राप्य शुभं वापि ह्यशुभं वा समाचरेत्
sañcitānāṃ punarmadhyātsamāhṛtya kiyānkila |
dehārambhe ca samaye kālaḥ prerayatīva tat
||13||सञ्चितानां पुनर्मध्यात्समाहृत्य कियान्किल ।
देहारम्भे च समये कालः प्रेरयतीव तत्
prārabdhaṃ karma vijñeyaṃ bhogāttasya kṣayaḥ smṛtaḥ |
prāṇibhiḥ khalu bhoktavyaṃ prārabdhaṃ nātra saṃśayaḥ
||14||प्रारब्धं कर्म विज्ञेयं भोगात्तस्य क्षयः स्मृतः ।
प्राणिभिः खलु भोक्तव्यं प्रारब्धं नात्र संशयः
purā kṛtāni rājendra hyaśubhāni śubhāni ca |
avaśyameva karmāṇi bhoktavyānīti niścayaḥ
||15||पुरा कृतानि राजेन्द्र ह्यशुभानि शुभानि च ।
अवश्यमेव कर्माणि भोक्तव्यानीति निश्चयः
devairmanuṣyairasurairyakṣagandharvakinnaraiḥ |
karmaiva hi mahārāja dehārambhasya kāraṇam
||16||देवैर्मनुष्यैरसुरैर्यक्षगन्धर्वकिन्नरैः ।
कर्मैव हि महाराज देहारम्भस्य कारणम्
karmakṣaye janmanāśaḥ prāṇināṃ nātra saṃśayaḥ |
brahmā viṣṇustathā rudra indrādyāśca surāstathā
||17||कर्मक्षये जन्मनाशः प्राणिनां नात्र संशयः ।
ब्रह्मा विष्णुस्तथा रुद्र इन्द्राद्याश्च सुरास्तथा
dānavā yakṣagandharvāḥ sarve karmavaśā kila |
anyathā dehasambandhaḥ kathaṃ bhavati bhūpate
||18||दानवा यक्षगन्धर्वाः सर्वे कर्मवशा किल ।
अन्यथा देहसम्बन्धः कथं भवति भूपते
kāraṇaṃ yastu bhogasya dehinaḥ sukhaduḥkhayoḥ |
tasmādanekajanmotthasañcitānāṃ ca karmaṇām
||19||कारणं यस्तु भोगस्य देहिनः सुखदुःखयोः ।
तस्मादनेकजन्मोत्थसञ्चितानां च कर्मणाम्
madhye vegaḥ samāyāti kasyacitkālapākataḥ |
tatprārabdhavaśātpuṇyaṃ karoti ca yathā tathā
||20||मध्ये वेगः समायाति कस्यचित्कालपाकतः ।
तत्प्रारब्धवशात्पुण्यं करोति च यथा तथा
pāpaṃ karoti manujastathā devādayo'pi ca |
tathā nārāyaṇo rājannaraśca dharmajāvubhau
||21||पापं करोति मनुजस्तथा देवादयोऽपि च ।
तथा नारायणो राजन्नरश्च धर्मजावुभौ
jātau kṛṣṇārjunau kāmamaṃśau nārāyaṇasya tau |
purāṇapīṭhikeyaṃ vai munibhiḥ parikīrtitā
||22||जातौ कृष्णार्जुनौ काममंशौ नारायणस्य तौ ।
पुराणपीठिकेयं वै मुनिभिः परिकीर्तिता
devāṃśaḥ sa tu vijñeyo yo bhavedvibhavādhikaḥ |
nānṛṣiḥ kurute kāvyaṃ nārudro rudramarcate
||23||देवांशः स तु विज्ञेयो यो भवेद्विभवाधिकः ।
नानृषिः कुरुते काव्यं नारुद्रो रुद्रमर्चते
nādevāṃśo dadātyannaṃ nāviṣṇuḥ pṛthivīpatiḥ |
indrādagneryamādviṣṇordhanadāditi bhūpate
||24||नादेवांशो ददात्यन्नं नाविष्णुः पृथिवीपतिः ।
इन्द्रादग्नेर्यमाद्विष्णोर्धनदादिति भूपते
prabhutvaṃ ca prabhāvaṃ ca kopaṃ caiva parākramam |
ādāya kriyate nūnaṃ śarīramiti niścayaḥ
||25||प्रभुत्वं च प्रभावं च कोपं चैव पराक्रमम् ।
आदाय क्रियते नूनं शरीरमिति निश्चयः
yaḥ kaścidbalavām̐lloke bhāgyavānatha bhogavān |
vidyāvāndānavānvāpi sa devāṃśaḥ prapaḍhyate
||26||यः कश्चिद्बलवाँल्लोके भाग्यवानथ भोगवान् ।
विद्यावान्दानवान्वापि स देवांशः प्रपढ्यते
tathaivaite mayākhyātā pāṇḍavāḥ pṛthivīpate |
devāṃśo vāsudevo'pi nārāyaṇasamadyutiḥ
||27||तथैवैते मयाख्याता पाण्डवाः पृथिवीपते ।
देवांशो वासुदेवोऽपि नारायणसमद्युतिः
śarīraṃ prāṇināṃ nūnaṃ bhājanaṃ sukhaduḥkhayoḥ |
śarīrī prāpnuyātkāmaṃ sukhaṃ duḥkhamanantaram
||28||शरीरं प्राणिनां नूनं भाजनं सुखदुःखयोः ।
शरीरी प्राप्नुयात्कामं सुखं दुःखमनन्तरम्
dehī nāsti vaśaḥ ko'pi daivādhīnaḥ sadaiva hi |
jananaṃ maraṇaṃ duḥkhaṃ sukhaṃ prāpnoti cāvaśaḥ
||29||देही नास्ति वशः कोऽपि दैवाधीनः सदैव हि ।
जननं मरणं दुःखं सुखं प्राप्नोति चावशः
pāṇḍavāste vane jātāḥ prāptāstu svagṛhaṃ punaḥ |
svabāhubalataḥ paścādrājasūyaṃ kratūttamam
||30||पाण्डवास्ते वने जाताः प्राप्तास्तु स्वगृहं पुनः ।
स्वबाहुबलतः पश्चाद्राजसूयं क्रतूत्तमम्
vanavāsaṃ punaḥ prāptā bahuduḥkhakaraṃ param |
arjunena tapastaptaṃ duṣkaraṃ hyajitendriyaiḥ
||31||वनवासं पुनः प्राप्ता बहुदुःखकरं परम् ।
अर्जुनेन तपस्तप्तं दुष्करं ह्यजितेन्द्रियैः
santuṣṭaistu surairdattaṃ varadānaṃ punaḥ śubham |
naradehakṛtaṃ puṇyaṃ kva gataṃ vanavāsajam
||32||सन्तुष्टैस्तु सुरैर्दत्तं वरदानं पुनः शुभम् ।
नरदेहकृतं पुण्यं क्व गतं वनवासजम्
naradehe tapastaptaṃ cograṃ badarikāśrame |
nārjunasya śarīre tatphaladaṃ sambabhūva ha
||33||नरदेहे तपस्तप्तं चोग्रं बदरिकाश्रमे ।
नार्जुनस्य शरीरे तत्फलदं सम्बभूव ह
prāṇināṃ dehasambandhe gahanā karmaṇo gatiḥ |
durjñeyā sarvathā devairmānavānāṃ tu kā kathā
||34||प्राणिनां देहसम्बन्धे गहना कर्मणो गतिः ।
दुर्ज्ञेया सर्वथा देवैर्मानवानां तु का कथा
vāsudevo'pi sañjātaḥ kārāgāre'tisaṅkaṭe |
nīto'sau vasudevena nandagopasya gokulam
||35||वासुदेवोऽपि सञ्जातः कारागारेऽतिसङ्कटे ।
नीतोऽसौ वसुदेवेन नन्दगोपस्य गोकुलम्
ekādaśaiva varṣāṇi saṃsthitastatra bhārata |
punaḥ sa mathurāṃ gatvā jaghānograsutaṃ balāt
||36||एकादशैव वर्षाणि संस्थितस्तत्र भारत ।
पुनः स मथुरां गत्वा जघानोग्रसुतं बलात्
mocayāmāsa pitarau bandhanādbhṛśaduḥkhitau |
ugrasenaṃ ca rājānañcakāra madhurāpure
||37||मोचयामास पितरौ बन्धनाद्भृशदुःखितौ ।
उग्रसेनं च राजानञ्चकार मधुरापुरे
jagāma dvāravatyāṃ sa mleccharājabhayātpunaḥ |
sarvaṃ bhāvivaśātkṛṣṇaḥ kṛtavānpauruṣaṃ mahat
||38||जगाम द्वारवत्यां स म्लेच्छराजभयात्पुनः ।
सर्वं भाविवशात्कृष्णः कृतवान्पौरुषं महत्
kṛtvā kāryāṇyanekāni dvāravatyāṃ janārdanaḥ |
dehaṃ tyaktvā prabhāse tu sakuṭumbo divaṃ gataḥ
||39||कृत्वा कार्याण्यनेकानि द्वारवत्यां जनार्दनः ।
देहं त्यक्त्वा प्रभासे तु सकुटुम्बो दिवं गतः
putrāḥ pautrāśca suhṛdo bhrātaro jāmayastathā |
prabhāse yādavāḥ sarve vipraśāpātkṣayaṃ gatāḥ
||40||पुत्राः पौत्राश्च सुहृदो भ्रातरो जामयस्तथा ।
प्रभासे यादवाः सर्वे विप्रशापात्क्षयं गताः
evaṃ te kathitā rājan karmaṇo gahanā gatiḥ |
vāsudevo'pi vyādhasya bāṇena nidhanaṃ gataḥ
||41||एवं ते कथिता राजन् कर्मणो गहना गतिः ।
वासुदेवोऽपि व्याधस्य बाणेन निधनं गतः
iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ ṣaṣṭhaskandhe karmaṇāṃ gahanagativarṇanaṃ nāma daśamo'dhyāyaḥ || 10 ||