damayantīvivāhaprastāvavarṇanam
vyāsa uvāca
iti me vacanaṃ śrutvā nāradaḥ paramārthavit |
māmāha ca smitaṃ kṛtvā pṛcchantaṃ mohakāraṇam
||1||इति मे वचनं श्रुत्वा नारदः परमार्थवित् ।
मामाह च स्मितं कृत्वा पृच्छन्तं मोहकारणम्
nārada uvāca
pārāśarya purāṇajña kiṃ pṛcchasi suniścayam |
saṃsāre'sminvinā mohaṃ ko'pi nāsti śarīravān
||2||पाराशर्य पुराणज्ञ किं पृच्छसि सुनिश्चयम् ।
संसारेऽस्मिन्विना मोहं कोऽपि नास्ति शरीरवान्
brahmāviṣṇustathā rudraḥ sanakaḥ kapilastathā |
māyayā veṣṭitāḥ sarve bhramanti bhavavartmani
||3||ब्रह्माविष्णुस्तथा रुद्रः सनकः कपिलस्तथा ।
मायया वेष्टिताः सर्वे भ्रमन्ति भववर्त्मनि
jñāninaṃ māṃ jano vetti bhrānto'haṃ sarvalokavat |
śṛṇu me pūrvavṛttāntaṃ prabravīmi suniścitam
||4||ज्ञानिनं मां जनो वेत्ति भ्रान्तोऽहं सर्वलोकवत् ।
शृणु मे पूर्ववृत्तान्तं प्रब्रवीमि सुनिश्चितम्
duḥkhaṃ mayā yathā pūrvamanubhūtaṃ mahattaram |
svakṛtena ca mohena bhāryārthe vāsavīsuta
||5||दुःखं मया यथा पूर्वमनुभूतं महत्तरम् ।
स्वकृतेन च मोहेन भार्यार्थे वासवीसुत
ekadā parvataścāhaṃ devalokānmahītalam |
prāpto vilokanārthāya bhārataṃ khaṇḍamuttamam
||6||एकदा पर्वतश्चाहं देवलोकान्महीतलम् ।
प्राप्तो विलोकनार्थाय भारतं खण्डमुत्तमम्
bhramantau sahitāvurvyāṃ paśyantau tīrthamaṇḍalam |
pāvanāni ca sthānāni munīnāmāśramāñchubhān
||7||भ्रमन्तौ सहितावुर्व्यां पश्यन्तौ तीर्थमण्डलम् ।
पावनानि च स्थानानि मुनीनामाश्रमाञ्छुभान्
śapathaṃ devalokāttu kṛtvā pūrvaṃ parasparam |
calitau samayaṃ cemaṃ sammantrya niścayena vai
||8||शपथं देवलोकात्तु कृत्वा पूर्वं परस्परम् ।
चलितौ समयं चेमं सम्मन्त्र्य निश्चयेन वै
cittavṛttistu vaktavyā yādṛśī yasya jāyate |
śubhā vāpyaśubhā vāpi na goptavyā kadācana
||9||चित्तवृत्तिस्तु वक्तव्या यादृशी यस्य जायते ।
शुभा वाप्यशुभा वापि न गोप्तव्या कदाचन
bhojanecchā dhanecchāpi ratīcchā vā bhavedapi |
yādṛśī yasya citte tu kathanīyā parasparam
||10||भोजनेच्छा धनेच्छापि रतीच्छा वा भवेदपि ।
यादृशी यस्य चित्ते तु कथनीया परस्परम्
ityāvāṃ samayaṃ kṛtvā svargādbhūlokamāgatau |
ekacittau munībhūtau vicarantau yathecchayā
||11||इत्यावां समयं कृत्वा स्वर्गाद्भूलोकमागतौ ।
एकचित्तौ मुनीभूतौ विचरन्तौ यथेच्छया
evaṃ bhramantau loke'smingrīṣmānte samupāgate |
sañjayasya puraṃ ramyaṃ samprāptau nṛpate punaḥ
||12||एवं भ्रमन्तौ लोकेऽस्मिन्ग्रीष्मान्ते समुपागते ।
सञ्जयस्य पुरं रम्यं सम्प्राप्तौ नृपते पुनः
tena sampūjitau bhaktyā rājñā sammānitau bhṛśam |
sthitau tatra gṛhe tasya cāturmāsyaṃ mahātmanaḥ
||13||तेन सम्पूजितौ भक्त्या राज्ञा सम्मानितौ भृशम् ।
स्थितौ तत्र गृहे तस्य चातुर्मास्यं महात्मनः
vārṣikāścaturo māsā durgamāḥ pathi sarvadā |
tasmādekatra vibudhaiḥ sthātavyamiti niścayaḥ
||14||वार्षिकाश्चतुरो मासा दुर्गमाः पथि सर्वदा ।
तस्मादेकत्र विबुधैः स्थातव्यमिति निश्चयः
aṣṭau māsāṃstu pravasetsadā kāryavaśāddvijaḥ |
varṣākāle na gantavyaṃ pravāse sukhamicchatā
||15||अष्टौ मासांस्तु प्रवसेत्सदा कार्यवशाद्द्विजः ।
वर्षाकाले न गन्तव्यं प्रवासे सुखमिच्छता
iti sañcintya manasā sañjayasya gṛhe tadā |
saṃsthitau mānitau rājñā kṛtātithyau mahātmanā
||16||इति सञ्चिन्त्य मनसा सञ्जयस्य गृहे तदा ।
संस्थितौ मानितौ राज्ञा कृतातिथ्यौ महात्मना
damayantīti vikhyātā tasya putrī mahīpateḥ |
ājñaptā paricaryārthaṃ sudatī sundarī bhṛśam
||17||दमयन्तीति विख्याता तस्य पुत्री महीपतेः ।
आज्ञप्ता परिचर्यार्थं सुदती सुन्दरी भृशम्
vivekajñā viśālākṣī rājaputrī kṛtodyamā |
sevanaṃ sarvakāle ca vyadadhādubhayorapi
||18||विवेकज्ञा विशालाक्षी राजपुत्री कृतोद्यमा ।
सेवनं सर्वकाले च व्यदधादुभयोरपि
snānārthamudakaṃ kāle bhojanaṃ mṛṣṭamāyatam |
mukhavāsaṃ tathā cānyaṃ yadiṣṭaṃ taddadāti sā
||19||स्नानार्थमुदकं काले भोजनं मृष्टमायतम् ।
मुखवासं तथा चान्यं यदिष्टं तद्ददाति सा
mano'bhilaṣitānkāmānubhayorapi kanyakā |
vyajanāsanaśayyādīnvāñchitānapyakalpayat
||20||मनोऽभिलषितान्कामानुभयोरपि कन्यका ।
व्यजनासनशय्यादीन्वाञ्छितानप्यकल्पयत्
evaṃ saṃsevyamānau tu sthitau rājño gṛhe kila |
vedādhyayanasaṃśīlāvāvāṃ vedavrate ratau
||21||एवं संसेव्यमानौ तु स्थितौ राज्ञो गृहे किल ।
वेदाध्ययनसंशीलावावां वेदव्रते रतौ
ahaṃ vīṇāṃ kare kṛtvā sādhayitvā svarottamam |
gāyatraṃ sāma susvādamagāṃ karṇarasāyanam
||22||अहं वीणां करे कृत्वा साधयित्वा स्वरोत्तमम् ।
गायत्रं साम सुस्वादमगां कर्णरसायनम्
rājaputrī tu tacchrutvā sāmagānaṃ manoharam |
babhūva mayi rāgāḍhyā prītiyuktā viśāradā
||23||राजपुत्री तु तच्छ्रुत्वा सामगानं मनोहरम् ।
बभूव मयि रागाढ्या प्रीतियुक्ता विशारदा
dine dine'nurāgo'syā mayi vṛddhiṃ gataḥ paraḥ |
mamāpi prītiyuktāyāṃ mano jātaṃ spṛhāparam
||24||दिने दिनेऽनुरागोऽस्या मयि वृद्धिं गतः परः ।
ममापि प्रीतियुक्तायां मनो जातं स्पृहापरम्
mama tasya ca sā kanyā bhojanādiṣu karhicit |
akarodantaraṃ kiñcitsevābhedaṃ rasānvitā
||25||मम तस्य च सा कन्या भोजनादिषु कर्हिचित् ।
अकरोदन्तरं किञ्चित्सेवाभेदं रसान्विता
snānāyoṣṇajalaṃ mahyaṃ parvatāya ca śītalam |
dadhi mahyaṃ tathā takraṃ parvatāyāpyakalpayat
||26||स्नानायोष्णजलं मह्यं पर्वताय च शीतलम् ।
दधि मह्यं तथा तक्रं पर्वतायाप्यकल्पयत्
śayanāstaraṇaṃ śubhraṃ madarthe paryakalpayat |
prītyā paramayā yadvatparvatāya na tādṛśam
||27||शयनास्तरणं शुभ्रं मदर्थे पर्यकल्पयत् ।
प्रीत्या परमया यद्वत्पर्वताय न तादृशम्
vilokayati māṃ premṇā sundarī na ca parvatam |
tato'syāstādṛśaṃ dṛṣṭvā parvataḥ premakāraṇam
||28||विलोकयति मां प्रेम्णा सुन्दरी न च पर्वतम् ।
ततोऽस्यास्तादृशं दृष्ट्वा पर्वतः प्रेमकारणम्
manasā cintayāmāsa kimetaditi vismitaḥ |
papraccha māṃ rahaḥ samyagbrūhi nārada sarvathā
||29||मनसा चिन्तयामास किमेतदिति विस्मितः ।
पप्रच्छ मां रहः सम्यग्ब्रूहि नारद सर्वथा
rājaputrī tvayi prema karoti muditā bhṛśam |
dadāti bhakṣyabhojyāni snehayuktā samantataḥ
||30||राजपुत्री त्वयि प्रेम करोति मुदिता भृशम् ।
ददाति भक्ष्यभोज्यानि स्नेहयुक्ता समन्ततः
na tathā mayi bhedo'tra sandehaṃ janayatyasau |
manyate tvāṃ patiṃ kartuṃ sarvathā sañjayātmajā
||31||न तथा मयि भेदोऽत्र सन्देहं जनयत्यसौ ।
मन्यते त्वां पतिं कर्तुं सर्वथा सञ्जयात्मजा
tavāpi tādṛśaṃ bhāvaṃ jānāmi lakṣaṇairaham |
netravaktravikāraiśca jñāyate prītikāraṇam
||32||तवापि तादृशं भावं जानामि लक्षणैरहम् ।
नेत्रवक्त्रविकारैश्च ज्ञायते प्रीतिकारणम्
satyaṃ vada na te mithyā vaktavyaṃ vacanaṃ mune |
svargataḥ samayaṃ kṛtvā calitau saṃsmarādhunā
||33||सत्यं वद न ते मिथ्या वक्तव्यं वचनं मुने ।
स्वर्गतः समयं कृत्वा चलितौ संस्मराधुना
nārada uvāca
pṛṣṭo'haṃ parvatenedaṃ kāraṇaṃ tu haṭhādyadā |
tadāhaṃ hrīsamākrāntaḥ sañjātaścābruvaṃ punaḥ
||34||पृष्टोऽहं पर्वतेनेदं कारणं तु हठाद्यदा ।
तदाहं ह्रीसमाक्रान्तः सञ्जातश्चाब्रुवं पुनः
parvataiṣā viśālākṣī patiṃ māṃ kartumudyatā |
mamāpi mānaso bhāvo vartate'syāṃ viśeṣataḥ
||35||पर्वतैषा विशालाक्षी पतिं मां कर्तुमुद्यता ।
ममापि मानसो भावो वर्ततेऽस्यां विशेषतः
tacchrutvā vacanaṃ satyaṃ parvataḥ kopasaṃyutaḥ |
māmuvāca munirvākyaṃ dhigdhigiti punaḥ punaḥ
||36||तच्छ्रुत्वा वचनं सत्यं पर्वतः कोपसंयुतः ।
मामुवाच मुनिर्वाक्यं धिग्धिगिति पुनः पुनः
prathamaṃ śapathānkṛtvā vañcito'haṃ tvayā yataḥ |
bhava vānaravaktrastvaṃ śāpācca mama mitradhuk
||37||प्रथमं शपथान्कृत्वा वञ्चितोऽहं त्वया यतः ।
भव वानरवक्त्रस्त्वं शापाच्च मम मित्रधुक्
iti śaptastu tenāhaṃ kupitena mahātmanā |
sahasā hyabhavaṃ krūraḥ śākhāmṛgamukhastadā
||38||इति शप्तस्तु तेनाहं कुपितेन महात्मना ।
सहसा ह्यभवं क्रूरः शाखामृगमुखस्तदा
mayāpi na kṛtā tasminkṣamā tu bhaginīsute |
so'pi śapto'tikopādvai mā svarge te gatiḥ kila
||39||मयापि न कृता तस्मिन्क्षमा तु भगिनीसुते ।
सोऽपि शप्तोऽतिकोपाद्वै मा स्वर्गे ते गतिः किल
svalpe'parādhe yasmānmāṃ śaptavānasi parvata |
tasmāttavāpi mandātman mṛtyuloke sthitiḥ kila
||40||स्वल्पेऽपराधे यस्मान्मां शप्तवानसि पर्वत ।
तस्मात्तवापि मन्दात्मन् मृत्युलोके स्थितिः किल
parvatastu gatastasmānnagarādvimanā bhṛśam |
ahaṃ vānaravaktrastu sañjātastatkṣaṇādapi
||41||पर्वतस्तु गतस्तस्मान्नगराद्विमना भृशम् ।
अहं वानरवक्त्रस्तु सञ्जातस्तत्क्षणादपि
dṛṣṭvā māṃ vānaraṃ krūraṃ rājaputrī vilakṣaṇā |
vimanātīva sañjātā vīṇāśravaṇalālasā
||42||दृष्ट्वा मां वानरं क्रूरं राजपुत्री विलक्षणा ।
विमनातीव सञ्जाता वीणाश्रवणलालसा
vyāsa uvāca
tataḥ kimabhavadbrahman kathaṃ śāpānnivartitaḥ |
mānuṣāsyaḥ punarjāto bhavānbrūhi yathāvidhi
||43||ततः किमभवद्ब्रह्मन् कथं शापान्निवर्तितः ।
मानुषास्यः पुनर्जातो भवान्ब्रूहि यथाविधि
parvataḥ kva gato bhūyaḥ saṅgamo yuvayorabhūt |
kadā kutra kathaṃ sarvaṃ vistareṇa vadasva ha
||44||पर्वतः क्व गतो भूयः सङ्गमो युवयोरभूत् ।
कदा कुत्र कथं सर्वं विस्तरेण वदस्व ह
nārada uvāca
kiṃ bravīmi mahābhāga māyāyāścaritaṃ mahat |
duḥkhito'haṃ bhṛśaṃ tatra parvate ruṣite gate
||45||किं ब्रवीमि महाभाग मायायाश्चरितं महत् ।
दुःखितोऽहं भृशं तत्र पर्वते रुषिते गते
punaḥ sevāparātyarthaṃ rājaputrī mamābhavat |
gate'tha parvate kāmaṃ sthitastatraiva sadmani
||46||पुनः सेवापरात्यर्थं राजपुत्री ममाभवत् ।
गतेऽथ पर्वते कामं स्थितस्तत्रैव सद्मनि
ahaṃ duḥkhānvito dīnastathā vānaravanmukhaḥ |
viśeṣeṇa tu cintārtaḥ kiṃ me syāditi cintayan
||47||अहं दुःखान्वितो दीनस्तथा वानरवन्मुखः ।
विशेषेण तु चिन्तार्तः किं मे स्यादिति चिन्तयन्
sañjayo'tha sutāṃ dṛṣṭvā kiñcitprakaṭayauvanām |
vivāhārthe rājasutāmapṛcchatsacivaṃ tadā
||48||सञ्जयोऽथ सुतां दृष्ट्वा किञ्चित्प्रकटयौवनाम् ।
विवाहार्थे राजसुतामपृच्छत्सचिवं तदा
vivāhakālaḥ samprāptaḥ sutāyā mama sāmpratam |
yogyaṃ varaṃ mama brūhi rājaputraṃ susammatam
||49||विवाहकालः सम्प्राप्तः सुताया मम साम्प्रतम् ।
योग्यं वरं मम ब्रूहि राजपुत्रं सुसम्मतम्
rūpaudāryaguṇairyuktaṃ śūraṃ sukulasambhavam |
vivāhaṃ vidhivatputryāḥ karomi kila sāmpratam
||50||रूपौदार्यगुणैर्युक्तं शूरं सुकुलसम्भवम् ।
विवाहं विधिवत्पुत्र्याः करोमि किल साम्प्रतम्
pradhānastvabravīdrājan rājaputrā hyanekaśaḥ |
vartante bhuvi putryāste yogyāḥ sarvaguṇānvitāḥ
||51||प्रधानस्त्वब्रवीद्राजन् राजपुत्रा ह्यनेकशः ।
वर्तन्ते भुवि पुत्र्यास्ते योग्याः सर्वगुणान्विताः
yasmin ruciste rājendra tamāhūya nṛpātmajam |
dehi kanyāṃ dhanaṃ bhūri hastyaśvarathasaṃyutam
||52||यस्मिन् रुचिस्ते राजेन्द्र तमाहूय नृपात्मजम् ।
देहि कन्यां धनं भूरि हस्त्यश्वरथसंयुतम्
nārada uvāca
pituścikīrṣitaṃ jñātvā damayantī tadā nṛpam |
dhātryā mukhena vākyajñā tamuvāca rahaḥ sthitam
||53||पितुश्चिकीर्षितं ज्ञात्वा दमयन्ती तदा नृपम् ।
धात्र्या मुखेन वाक्यज्ञा तमुवाच रहः स्थितम्
dhātryuvāca
damayantī mahārāja putrī te māmathābravīt |
pitaraṃ brūhi dhātreyi vacanānme sukhānvitam
||54||दमयन्ती महाराज पुत्री ते मामथाब्रवीत् ।
पितरं ब्रूहि धात्रेयि वचनान्मे सुखान्वितम्
mayā vṛto'tha medhāvī nārado mahatīyutaḥ |
nādamohitayā kāmaṃ nānyaḥ ko'pi priyo mama
||55||मया वृतोऽथ मेधावी नारदो महतीयुतः ।
नादमोहितया कामं नान्यः कोऽपि प्रियो मम
kuru me vāñchitaṃ tāta vivāhaṃ muninā saha |
nānyaṃ variṣye dharmajña nāradaṃ tu patiṃ vinā
||56||कुरु मे वाञ्छितं तात विवाहं मुनिना सह ।
नान्यं वरिष्ये धर्मज्ञ नारदं तु पतिं विना
magnāhaṃ nādasindhau vai nakrahīne rasātmake |
akṣāre sukhasampūrṇe timiṅgilavivarjite
||57||मग्नाहं नादसिन्धौ वै नक्रहीने रसात्मके ।
अक्षारे सुखसम्पूर्णे तिमिङ्गिलविवर्जिते
iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ ṣaṣṭhaskandhe damayantīvivāhaprastāvavarṇanaṃ nāma ṣaḍviṃśo'dhyāyaḥ || 26 ||