nāradasya māyādamayantyā saha vivāhavarṇanam
nārada uvāca
tatputryā vacanaṃ śrutvā rājā dhātrīmukhāttataḥ |
bhāryāṃ provāca kaikeyīṃ samīpasthāṃ sulocanām
||1||तत्पुत्र्या वचनं श्रुत्वा राजा धात्रीमुखात्ततः ।
भार्यां प्रोवाच कैकेयीं समीपस्थां सुलोचनाम्
rājovāca
yaduktaṃ vacanaṃ kānte dhātryā tattu tvayā śrutam |
vṛto'yaṃ nāradaḥ kāmaṃ munirvānaravaktrabhāk
||2||यदुक्तं वचनं कान्ते धात्र्या तत्तु त्वया श्रुतम् ।
वृतोऽयं नारदः कामं मुनिर्वानरवक्त्रभाक्
kimidaṃ cintitaṃ putryā buddhihīnaṃ viceṣṭitam |
kathamasmai mayā deyā kanyā harimukhāya sā
||3||किमिदं चिन्तितं पुत्र्या बुद्धिहीनं विचेष्टितम् ।
कथमस्मै मया देया कन्या हरिमुखाय सा
kvāsau bhikṣuḥ kurūpaḥ kva damayantī mamātmajā |
viparītamidaṃ kāryaṃ na vidheyaṃ kadācana
||4||क्वासौ भिक्षुः कुरूपः क्व दमयन्ती ममात्मजा ।
विपरीतमिदं कार्यं न विधेयं कदाचन
tāmekānte sukeśānte nivāraya haṭhātsutām |
yuktyā muniratāṃ mugdhāṃ śāstravṛddhānusārayā
||5||तामेकान्ते सुकेशान्ते निवारय हठात्सुताम् ।
युक्त्या मुनिरतां मुग्धां शास्त्रवृद्धानुसारया
iti bhartṛvacaḥ śrutvā jananī tāmathābravīt |
ca te rūpaṃ muniḥ kvāsau vānarāsyo'dhanaḥ punaḥ
||6||इति भर्तृवचः श्रुत्वा जननी तामथाब्रवीत् ।
च ते रूपं मुनिः क्वासौ वानरास्योऽधनः पुनः
kathaṃ mohamavāptāsi bhikṣuke caturā punaḥ |
latākomaladehā tvaṃ bhasmarūkṣatanustvayam
||7||कथं मोहमवाप्तासि भिक्षुके चतुरा पुनः ।
लताकोमलदेहा त्वं भस्मरूक्षतनुस्त्वयम्
vārtā vānaravaktreṇa kathaṃ yuktā tavānaghe |
kā prītiḥ kutsite puṃsi bhaviṣyati śucismite
||8||वार्ता वानरवक्त्रेण कथं युक्ता तवानघे ।
का प्रीतिः कुत्सिते पुंसि भविष्यति शुचिस्मिते
varaste rājaputro'stu mā kuru tvaṃ vṛthā haṭham |
pitā te duḥkhamāpnoti śrutvā dhātrīmukhādvacaḥ
||9||वरस्ते राजपुत्रोऽस्तु मा कुरु त्वं वृथा हठम् ।
पिता ते दुःखमाप्नोति श्रुत्वा धात्रीमुखाद्वचः
lagnāṃ bubūlavṛkṣeṇa komalāṃ mālatīlatām |
dṛṣṭvā kasya manaḥ khedaṃ caturasya na gacchati
||10||लग्नां बुबूलवृक्षेण कोमलां मालतीलताम् ।
दृष्ट्वा कस्य मनः खेदं चतुरस्य न गच्छति
dāserakāya tāmbūlīdalāni komalāni kaḥ |
dadāti bhakṣaṇārthāya mūrkho'pi dharaṇītale
||11||दासेरकाय ताम्बूलीदलानि कोमलानि कः ।
ददाति भक्षणार्थाय मूर्खोऽपि धरणीतले
vīkṣya tvāṃ karasaṃlagnāṃ nāradasya samīpataḥ |
vivāhe vartamāne tu kasya ceto na dahyati
||12||वीक्ष्य त्वां करसंलग्नां नारदस्य समीपतः ।
विवाहे वर्तमाने तु कस्य चेतो न दह्यति
kumukhena samaṃ vārtā na ruciṃ janayatyataḥ |
āmṛtestu kathaṃ kālaḥ kṣapitavyastvayāmunā
||13||कुमुखेन समं वार्ता न रुचिं जनयत्यतः ।
आमृतेस्तु कथं कालः क्षपितव्यस्त्वयामुना
nārada uvāca
iti māturvacaḥ śrutvā damayantī bhṛśāturā |
mātaraṃ prāha tanvaṅgī mayi sā kṛtaniścayā
||14||इति मातुर्वचः श्रुत्वा दमयन्ती भृशातुरा ।
मातरं प्राह तन्वङ्गी मयि सा कृतनिश्चया
kiṃ mukhena ca rūpeṇa mūrkhasya ca dhanena kim |
kiṃ rājyenāvidagdhasya rasamārgāvido'sya ca
||15||किं मुखेन च रूपेण मूर्खस्य च धनेन किम् ।
किं राज्येनाविदग्धस्य रसमार्गाविदोऽस्य च
hariṇyo'pi vane dhanyā yā nādena vimohitāḥ |
mātaḥ prāṇānprayacchanti dhiṅmūrkhānmānuṣānbhuvi
||16||हरिण्योऽपि वने धन्या या नादेन विमोहिताः ।
मातः प्राणान्प्रयच्छन्ति धिङ्मूर्खान्मानुषान्भुवि
nārado vetti yāṃ vidyāṃ mātaḥ saptasvarātmikām |
tṛtīyaḥ ko'pi no veda śivādanyaḥ pumānkila
||17||नारदो वेत्ति यां विद्यां मातः सप्तस्वरात्मिकाम् ।
तृतीयः कोऽपि नो वेद शिवादन्यः पुमान्किल
mūrkheṇa saha saṃvāso maraṇaṃ tatkṣaṇe kṣaṇe |
rūpavāndhanavāṃstyājyo guṇahīno naraḥ sadā
||18||मूर्खेण सह संवासो मरणं तत्क्षणे क्षणे ।
रूपवान्धनवांस्त्याज्यो गुणहीनो नरः सदा
dhiṅmaitrīṃ mūrkhabhūpāle vṛthā garvasamanvite |
guṇajñe bhikṣuke śreṣṭhā vacanātsukhadāyinī
||19||धिङ्मैत्रीं मूर्खभूपाले वृथा गर्वसमन्विते ।
गुणज्ञे भिक्षुके श्रेष्ठा वचनात्सुखदायिनी
svarajño grāmavitkāmaṃ mūrcchanājñānabhedabhāk |
durlabhaḥ puruṣaścāṣṭarasajño durbalo'pi vai
||20||स्वरज्ञो ग्रामवित्कामं मूर्च्छनाज्ञानभेदभाक् ।
दुर्लभः पुरुषश्चाष्टरसज्ञो दुर्बलोऽपि वै
yathā nayati kailāsaṃ gaṅgā caiva sarasvatī |
tathā nayati kailāsaṃ svarajñānaviśāradaḥ
||21||यथा नयति कैलासं गङ्गा चैव सरस्वती ।
तथा नयति कैलासं स्वरज्ञानविशारदः
svaramānaṃ tu yo veda sa devo mānuṣo'pi san |
saptabhedaṃ na yo veda sa paśuḥ surarāḍapi
||22||स्वरमानं तु यो वेद स देवो मानुषोऽपि सन् ।
सप्तभेदं न यो वेद स पशुः सुरराडपि
mūrcchanātānamārgaṃ tu śrutvā modaṃ na yāti yaḥ |
sa paśuḥ sarvathā jñeyo hariṇāḥ paśavo na hi
||23||मूर्च्छनातानमार्गं तु श्रुत्वा मोदं न याति यः ।
स पशुः सर्वथा ज्ञेयो हरिणाः पशवो न हि
varaṃ viṣadharaḥ sarpaḥ śrutvā nādaṃ manoharam |
aśrotro'pi mudaṃ yāti dhiksakarṇāṃśca mānavān
||24||वरं विषधरः सर्पः श्रुत्वा नादं मनोहरम् ।
अश्रोत्रोऽपि मुदं याति धिक्सकर्णांश्च मानवान्
bālo'pi susvaraṃ geyaṃ śrutvā muditamānasaḥ |
jāyate kintu te vṛddhā na jānanti dhigastu tān
||25||बालोऽपि सुस्वरं गेयं श्रुत्वा मुदितमानसः ।
जायते किन्तु ते वृद्धा न जानन्ति धिगस्तु तान्
pitā me kiṃ na jānāti nāradasya guṇān bata |
dvitīyaḥ sāmago nāsti triṣu lokeṣu tatsamaḥ
||26||पिता मे किं न जानाति नारदस्य गुणान् बत ।
द्वितीयः सामगो नास्ति त्रिषु लोकेषु तत्समः
tasmādasau mayā nūnaṃ vṛtaḥ pūrvaṃ samāgamāt |
paścācchāpavaśājjāto vānarāsyo guṇākaraḥ
||27||तस्मादसौ मया नूनं वृतः पूर्वं समागमात् ।
पश्चाच्छापवशाज्जातो वानरास्यो गुणाकरः
kinnarā na priyāḥ kasya bhavanti turagānanāḥ |
gānavidyāsamāyuktāḥ kiṃ mukhena vareṇa ha
||28||किन्नरा न प्रियाः कस्य भवन्ति तुरगाननाः ।
गानविद्यासमायुक्ताः किं मुखेन वरेण ह
pitaraṃ brūhi me mātarvṛto'yaṃ munisattamaḥ |
tasmāttvamāgrahaṃ tyaktvā dehi tasmai ca māṃ mudā
||29||पितरं ब्रूहि मे मातर्वृतोऽयं मुनिसत्तमः ।
तस्मात्त्वमाग्रहं त्यक्त्वा देहि तस्मै च मां मुदा
nārada uvāca
iti putryā vacaḥ śrutvā rājñī rājñe nyavedayat |
āgrahaṃ sundarī jñātvā sutāyā nārade munau
||30||इति पुत्र्या वचः श्रुत्वा राज्ञी राज्ञे न्यवेदयत् ।
आग्रहं सुन्दरी ज्ञात्वा सुताया नारदे मुनौ
vivāhaṃ kuru rājendra damayantyāḥ śubhe dine |
muninā sa ca sarvajño vṛto'sau manasānayā
||31||विवाहं कुरु राजेन्द्र दमयन्त्याः शुभे दिने ।
मुनिना स च सर्वज्ञो वृतोऽसौ मनसानया
nārada uvāca
iti sañcodito rājñyā sañjayaḥ pṛthivīpatiḥ |
cakāra vithivatsarvaṃ vidhiṃ vaivāhikaṃ tataḥ
||32||इति सञ्चोदितो राज्ञ्या सञ्जयः पृथिवीपतिः ।
चकार विथिवत्सर्वं विधिं वैवाहिकं ततः
evaṃ dāragrahaṃ kṛtvā vānarāsyaḥ parantapa |
sthitastatraiva manasā dahyamānena cānvaham
||33||एवं दारग्रहं कृत्वा वानरास्यः परन्तप ।
स्थितस्तत्रैव मनसा दह्यमानेन चान्वहम्
yadā''gacchadrājasutā sevārthaṃ mama sannidhau |
abhavaṃ duḥkhasantaptastadāhaṃ vānarānanaḥ
||34||यदाऽऽगच्छद्राजसुता सेवार्थं मम सन्निधौ ।
अभवं दुःखसन्तप्तस्तदाहं वानराननः
damayantī tu māṃ vīkṣya praphullavadanāmbujā |
śokaṃ vānaravaktratvānna cakāra kadācana
||35||दमयन्ती तु मां वीक्ष्य प्रफुल्लवदनाम्बुजा ।
शोकं वानरवक्त्रत्वान्न चकार कदाचन
evaṃ gacchati kāle tu sahasā parvato muniḥ |
kurvaṃstīrthānyanekāni draṣṭuṃ māṃ samupāgataḥ
||36||एवं गच्छति काले तु सहसा पर्वतो मुनिः ।
कुर्वंस्तीर्थान्यनेकानि द्रष्टुं मां समुपागतः
mayātimānitaḥ premṇā pūjitaśca yathāvidhi |
āsīna āsane divye vīkṣya māṃ duḥkhito hyabhūt
||37||मयातिमानितः प्रेम्णा पूजितश्च यथाविधि ।
आसीन आसने दिव्ये वीक्ष्य मां दुःखितो ह्यभूत्
kṛtadāraṃ vānarāsyaṃ dīnaṃ cintāturaṃ bhṛśam |
dayāvānmāmuvācedaṃ parvato mātulaṃ kṛśam
||38||कृतदारं वानरास्यं दीनं चिन्तातुरं भृशम् ।
दयावान्मामुवाचेदं पर्वतो मातुलं कृशम्
mayā nārada kopāttvaṃ śapto'si munisattama |
niṣkṛtiṃ tasya śāpasya karomyadya niśāmaya
||39||मया नारद कोपात्त्वं शप्तोऽसि मुनिसत्तम ।
निष्कृतिं तस्य शापस्य करोम्यद्य निशामय
bhava tvaṃ cāruvadano mama puṇyena nārada |
dṛṣṭvā rājasutāṃ citte kṛpā jātā mamādhunā
||40||भव त्वं चारुवदनो मम पुण्येन नारद ।
दृष्ट्वा राजसुतां चित्ते कृपा जाता ममाधुना
nārada uvāca
mayāpi pravaṇaṃ cittaṃ kṛtvā śrutvāsya bhāṣitam |
anugrahaḥ kṛtaḥ sadyastasya śāpasya tatkṣaṇāt
||41||मयापि प्रवणं चित्तं कृत्वा श्रुत्वास्य भाषितम् ।
अनुग्रहः कृतः सद्यस्तस्य शापस्य तत्क्षणात्
bhāgineya tavāpyastu gamanaṃ surasadmani |
śāpasyānugrahaḥ kāmaṃ kṛto'yaṃ parvatādhunā
||42||भागिनेय तवाप्यस्तु गमनं सुरसद्मनि ।
शापस्यानुग्रहः कामं कृतोऽयं पर्वताधुना
nārada uvāca
jāto'haṃ cāruvadano vacanāttasya paśyataḥ |
rājaputrī tu santuṣṭā mātaraṃ prāha satvaram
||43||जातोऽहं चारुवदनो वचनात्तस्य पश्यतः ।
राजपुत्री तु सन्तुष्टा मातरं प्राह सत्वरम्
mātaste sumukho jāto jāmātā ca mahādyutiḥ |
vacanātparvatasyādya muktaśāpo munerabhūt
||44||मातस्ते सुमुखो जातो जामाता च महाद्युतिः ।
वचनात्पर्वतस्याद्य मुक्तशापो मुनेरभूत्
tacchrutvā vacanaṃ rājñyā kathitaṃ tattu rājani |
yayau draṣṭuṃ muniṃ tatra sañjayaḥ prītimāṃstadā
||45||तच्छ्रुत्वा वचनं राज्ञ्या कथितं तत्तु राजनि ।
ययौ द्रष्टुं मुनिं तत्र सञ्जयः प्रीतिमांस्तदा
dhanaṃ samarpitaṃ rājñā santuṣṭena tadā mahat |
mahyaṃ ca bhāgineyāya pāribarhaṃ mahātmanā
||46||धनं समर्पितं राज्ञा सन्तुष्टेन तदा महत् ।
मह्यं च भागिनेयाय पारिबर्हं महात्मना
etatte sarvamākhyātaṃ vartanaṃ yatpurātanam |
māyāyā balamāhātmyaṃ hyanubhūtaṃ yathā mayā
||47||एतत्ते सर्वमाख्यातं वर्तनं यत्पुरातनम् ।
मायाया बलमाहात्म्यं ह्यनुभूतं यथा मया
saṃsāre'sminmahābhāga māyāguṇakṛte'nṛte |
tanubhṛttu sukhī nāsti na bhūto na bhaviṣyati
||48||संसारेऽस्मिन्महाभाग मायागुणकृतेऽनृते ।
तनुभृत्तु सुखी नास्ति न भूतो न भविष्यति
kāmakrodhau tathā lobho matsaro mamatā tathā |
ahaṅkāro madaḥ kena jitāḥ sarve mahābalāḥ
||49||कामक्रोधौ तथा लोभो मत्सरो ममता तथा ।
अहङ्कारो मदः केन जिताः सर्वे महाबलाः
sattvaṃ rajastamaścaiva guṇāstraya ime kila |
kāraṇaṃ prāṇināṃ dehasambhave sarvathā mune
||50||सत्त्वं रजस्तमश्चैव गुणास्त्रय इमे किल ।
कारणं प्राणिनां देहसम्भवे सर्वथा मुने
kasmiṃścitsamaye vyāsa vane'haṃ viṣṇunā saha |
gacchanhāsyavinodena strībhāvaṃ gamitaḥ kṣaṇāt
||51||कस्मिंश्चित्समये व्यास वनेऽहं विष्णुना सह ।
गच्छन्हास्यविनोदेन स्त्रीभावं गमितः क्षणात्
rājapatnītvamāpanno māyābalavimohitaḥ |
putrāḥ prasūtā bahavo gehe tasya nṛpasya ha
||52||राजपत्नीत्वमापन्नो मायाबलविमोहितः ।
पुत्राः प्रसूता बहवो गेहे तस्य नृपस्य ह
vyāsa uvāca
saṃśayo'yaṃ mahānsādho śrutvā te vacanaṃ kila |
kathaṃ nārītvamāpannastvaṃ mune jñānavānbhṛśam
||53||संशयोऽयं महान्साधो श्रुत्वा ते वचनं किल ।
कथं नारीत्वमापन्नस्त्वं मुने ज्ञानवान्भृशम्
kathaṃ ca puruṣo jāto brūhi sarvamaśeṣataḥ |
kathaṃ putrāstvayā jātāḥ kasya rājño gṛhe'ñjasā
||54||कथं च पुरुषो जातो ब्रूहि सर्वमशेषतः ।
कथं पुत्रास्त्वया जाताः कस्य राज्ञो गृहेऽञ्जसा
etadākhyāhi caritaṃ māyāyā mahadadbhutam |
mohitaṃ ca yayā sarvamidaṃ sthāvarajaṅgamam
||55||एतदाख्याहि चरितं मायाया महदद्भुतम् ।
मोहितं च यया सर्वमिदं स्थावरजङ्गमम्
na tṛptimadhigacchāmi śṛṇvaṃstava kathāmṛtam |
sarvagranthārthatattvaṃ ca sarvasaṃśayanāśanam
||56||न तृप्तिमधिगच्छामि शृण्वंस्तव कथामृतम् ।
सर्वग्रन्थार्थतत्त्वं च सर्वसंशयनाशनम्
iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ ṣaṣṭhaskandhe nāradasya māyādamayantyā saha vivāhavarṇanaṃ nāma saptaviṃśo'dhyāyaḥ || 27 ||