rājaputryāḥ ekāvalyāḥ varṇanam
vyāsa uvāca
jātakarmādisaṃskārāṃścakāra nṛpatistadā |
dine dine jagāmāśu vṛddhiṃ bālaḥ sulālitaḥ
||1||जातकर्मादिसंस्कारांश्चकार नृपतिस्तदा ।
दिने दिने जगामाशु वृद्धिं बालः सुलालितः
nṛpaḥ saṃsārajaṃ prāpya sukhaṃ putrasabhudbhavam |
ṛṇatrayavimokṣaṃ ca mene tena mahātmanā
||2||नृपः संसारजं प्राप्य सुखं पुत्रसभुद्भवम् ।
ऋणत्रयविमोक्षं च मेने तेन महात्मना
ṣaṣṭhe'nnaprāśanaṃ tasya kṛtvā māsi yathāvidhi |
tṛtīye'tha tathā varṣe cūḍākaraṇamuttamam
||3||षष्ठेऽन्नप्राशनं तस्य कृत्वा मासि यथाविधि ।
तृतीयेऽथ तथा वर्षे चूडाकरणमुत्तमम्
cakāra brāhmaṇān dravyaiḥ sampūjya vividhairdhanaiḥ |
gobhiśca vividhairdānairyācakānitarānapi
||4||चकार ब्राह्मणान् द्रव्यैः सम्पूज्य विविधैर्धनैः ।
गोभिश्च विविधैर्दानैर्याचकानितरानपि
varṣe caikādaśe tasya mauñjībandhanakarma vai |
kārayitvā dhanurvedamadhyāpayata pārthivaḥ
||5||वर्षे चैकादशे तस्य मौञ्जीबन्धनकर्म वै ।
कारयित्वा धनुर्वेदमध्यापयत पार्थिवः
adhītavedaṃ putraṃ taṃ rājadharmaviśāradam |
dṛṣṭvā tasyābhiṣekāya matiṃ cakre janādhipaḥ
||6||अधीतवेदं पुत्रं तं राजधर्मविशारदम् ।
दृष्ट्वा तस्याभिषेकाय मतिं चक्रे जनाधिपः
puṣyārkayogasaṃyukte divase nṛpasattamaḥ |
kārayāmāsa sambhārānabhiṣekārthamādarāt
||7||पुष्यार्कयोगसंयुक्ते दिवसे नृपसत्तमः ।
कारयामास सम्भारानभिषेकार्थमादरात्
dvijānāhūya vedajñān sarvaśāstravicakṣaṇān |
abhiṣekaṃ cakārāsau vidhivat svātmajasya ha
||8||द्विजानाहूय वेदज्ञान् सर्वशास्त्रविचक्षणान् ।
अभिषेकं चकारासौ विधिवत् स्वात्मजस्य ह
jalamānīya tīrthebhyaḥ sāgarebhyaśca pārthivaḥ |
svayaṃ cakāra vithivadabhiṣekaṃ śubhe dine
||9||जलमानीय तीर्थेभ्यः सागरेभ्यश्च पार्थिवः ।
स्वयं चकार विथिवदभिषेकं शुभे दिने
dhanaṃ dattvātha viprebhyo rājyaṃ putre niveśya saḥ |
jagāma vanamevāśu svargakāmaḥ sa bhūpatiḥ
||10||धनं दत्त्वाथ विप्रेभ्यो राज्यं पुत्रे निवेश्य सः ।
जगाम वनमेवाशु स्वर्गकामः स भूपतिः
ekavīraṃ nṛpaṃ kṛtvā sammānya sacivānatha |
bhāryayā saha bhūpālaḥ praviveśa vanaṃ vaśī
||11||एकवीरं नृपं कृत्वा सम्मान्य सचिवानथ ।
भार्यया सह भूपालः प्रविवेश वनं वशी
mainākaśikhare rājā kṛtvā tārtīyamāśramam |
nityaṃ patraphalāhāraścintayāmāsa pārvatīm
||12||मैनाकशिखरे राजा कृत्वा तार्तीयमाश्रमम् ।
नित्यं पत्रफलाहारश्चिन्तयामास पार्वतीम्
evaṃ sa nṛpatiḥ kṛtvā diṣṭānte saha bhāryayā |
mṛto'sau vāsavaṃ lokaṃ gataḥ puṇyena karmaṇā
||13||एवं स नृपतिः कृत्वा दिष्टान्ते सह भार्यया ।
मृतोऽसौ वासवं लोकं गतः पुण्येन कर्मणा
indralokaṃ pitā prāpta iti śrutvātha haihayaḥ |
cakāra vedanirdiṣṭaṃ karma caivaurdhvadaihikam
||14||इन्द्रलोकं पिता प्राप्त इति श्रुत्वाथ हैहयः ।
चकार वेदनिर्दिष्टं कर्म चैवौर्ध्वदैहिकम्
kṛtvottarāḥ kriyāḥ sarvāḥ pituḥ pārthivanandanaḥ |
rājyaṃ cakāra medhāvī pitrā dattaṃ susammatam
||15||कृत्वोत्तराः क्रियाः सर्वाः पितुः पार्थिवनन्दनः ।
राज्यं चकार मेधावी पित्रा दत्तं सुसम्मतम्
ekavīro'tha dharmajñaḥ prāpya rājyamanuttamam |
bubhuje vividhān bhogānsacivaiśca sumānitaḥ
||16||एकवीरोऽथ धर्मज्ञः प्राप्य राज्यमनुत्तमम् ।
बुभुजे विविधान् भोगान्सचिवैश्च सुमानितः
ekasmin divase rājā mantriputraiḥ samanvitaḥ |
jagāma jāhnavītīre hayārūḍhaḥ pratāpavān
||17||एकस्मिन् दिवसे राजा मन्त्रिपुत्रैः समन्वितः ।
जगाम जाह्नवीतीरे हयारूढः प्रतापवान्
sampaśyan pādapān ramyān kokilālāpasaṃyutān |
puṣpitān phalasaṃyuktān ṣaṭpadālivirājitān
||18||सम्पश्यन् पादपान् रम्यान् कोकिलालापसंयुतान् ।
पुष्पितान् फलसंयुक्तान् षट्पदालिविराजितान्
munīnāmāśramāndivyān vedadhvaninināditān |
homadhūmāvṛtākāśān mṛgaśāvasamāvṛtān
||19||मुनीनामाश्रमान्दिव्यान् वेदध्वनिनिनादितान् ।
होमधूमावृताकाशान् मृगशावसमावृतान्
kedārāñchālisampakvān gopikābhiḥ surakṣitān |
praphullapaṅkajārāmānnikuñjāṃśca manoramān
||20||केदाराञ्छालिसम्पक्वान् गोपिकाभिः सुरक्षितान् ।
प्रफुल्लपङ्कजारामान्निकुञ्जांश्च मनोरमान्
prekṣamāṇaḥ priyālāṃstu campakān panasadrumān |
bakulāṃstilakānnīpānmandārāṃśca praphullitān
||21||प्रेक्षमाणः प्रियालांस्तु चम्पकान् पनसद्रुमान् ।
बकुलांस्तिलकान्नीपान्मन्दारांश्च प्रफुल्लितान्
śālāṃstālāṃstamālāṃśca jambūcūtakadambakān |
sa gacchañjāhnavītoye praphullaṃ śatapatrakam
||22||शालांस्तालांस्तमालांश्च जम्बूचूतकदम्बकान् ।
स गच्छञ्जाह्नवीतोये प्रफुल्लं शतपत्रकम्
paṅkajaṃ cātigandhāḍhyamapaśyadavanīpatiḥ |
dakṣiṇe jalajasyātha pārśve kamalalocanām
||23||पङ्कजं चातिगन्धाढ्यमपश्यदवनीपतिः ।
दक्षिणे जलजस्याथ पार्श्वे कमललोचनाम्
kanakābhāṃ sukeśīṃ ca kambugrīvāṃ kṛśodarīm |
bimboṣṭhī sundarīṃ kiñcitsamudyatsupayodharām
||24||कनकाभां सुकेशीं च कम्बुग्रीवां कृशोदरीम् ।
बिम्बोष्ठी सुन्दरीं किञ्चित्समुद्यत्सुपयोधराम्
sunāsāṃ cārusarvāṅgīmapaśyat kanyakāṃ nṛpaḥ |
rudatīṃ tāṃ sakhīṃ tyaktvā vihvalāṃ duḥkhapīḍitām
||25||सुनासां चारुसर्वाङ्गीमपश्यत् कन्यकां नृपः ।
रुदतीं तां सखीं त्यक्त्वा विह्वलां दुःखपीडिताम्
sāśrunetrāṃ krandamānāṃ vijane kurarīmiva |
saṃvīkṣya rājā papraccha kanyakāṃ śokakāraṇam
||26||साश्रुनेत्रां क्रन्दमानां विजने कुररीमिव ।
संवीक्ष्य राजा पप्रच्छ कन्यकां शोककारणम्
sunase brūhi kāsi tvaṃ kasya putrī śubhānane |
gandharvī devakanyātha kathaṃ rodiṣi sundari
||27||सुनसे ब्रूहि कासि त्वं कस्य पुत्री शुभानने ।
गन्धर्वी देवकन्याथ कथं रोदिषि सुन्दरि
kathamekākinī bāle tyaktā kena pikasvare |
patiste kva gataḥ kānte pitā vā brūhi sāmpratam
||28||कथमेकाकिनी बाले त्यक्ता केन पिकस्वरे ।
पतिस्ते क्व गतः कान्ते पिता वा ब्रूहि साम्प्रतम्
kiṃ te duḥkhamarālabhru kathayādya mamāntike |
karomi duḥkhanāśaṃ te sarvathaiva kṛśodari
||29||किं ते दुःखमरालभ्रु कथयाद्य ममान्तिके ।
करोमि दुःखनाशं ते सर्वथैव कृशोदरि
na rājye mama tanvaṅgi pīḍāṃ ko'pi karotyalam |
na bhayaṃ caurajaṃ kānte na rākṣasabhayaṃ tathā
||30||न राज्ये मम तन्वङ्गि पीडां कोऽपि करोत्यलम् ।
न भयं चौरजं कान्ते न राक्षसभयं तथा
mayi śāsati bhūpāle notpātā dāruṇā bhuvi |
bhayaṃ na vyāghrasiṃhebhyo na bhayaṃ kasyacidbhavet
||31||मयि शासति भूपाले नोत्पाता दारुणा भुवि ।
भयं न व्याघ्रसिंहेभ्यो न भयं कस्यचिद्भवेत्
vada vāmoru kasmāttvaṃ vilāpaṃ jāhnavītaṭe |
karoṣi trāṇahīnātra kiṃ te duḥkhaṃ vadasva me
||32||वद वामोरु कस्मात्त्वं विलापं जाह्नवीतटे ।
करोषि त्राणहीनात्र किं ते दुःखं वदस्व मे
hanmyahaṃ duḥkhamatyugraṃ prāṇināṃ pṛthivītale |
daivaṃ ca mānuṣaṃ kānte vratametanmamādbhutam
||33||हन्म्यहं दुःखमत्युग्रं प्राणिनां पृथिवीतले ।
दैवं च मानुषं कान्ते व्रतमेतन्ममाद्भुतम्
viśālalocane brūhi karomi tava cintitam |
ityukte vacane rājñā śrutvovāca mṛdusvanā
||34||विशाललोचने ब्रूहि करोमि तव चिन्तितम् ।
इत्युक्ते वचने राज्ञा श्रुत्वोवाच मृदुस्वना
śṛṇu rājendra vakṣyāmi mama śokasya kāraṇam |
vipattirahitaḥ prāṇī kathaṃ rudati bhūpate
||35||शृणु राजेन्द्र वक्ष्यामि मम शोकस्य कारणम् ।
विपत्तिरहितः प्राणी कथं रुदति भूपते
prabravīmi mahābāho yadarthaṃ rudatī tvaham |
tava rājyādanyadeśe rājā paramadhārmikaḥ
||36||प्रब्रवीमि महाबाहो यदर्थं रुदती त्वहम् ।
तव राज्यादन्यदेशे राजा परमधार्मिकः
raibhyo nāma mahārājaḥ santānarahito bhṛśam |
tasya bhāryā suvikhyātā rukmarekheti nāmataḥ
||37||रैभ्यो नाम महाराजः सन्तानरहितो भृशम् ।
तस्य भार्या सुविख्याता रुक्मरेखेति नामतः
surūpā caturā sādhvī sarvalakṣaṇasaṃyutā |
aputrā duḥkhitā kāntamityuvāca punaḥ punaḥ
||38||सुरूपा चतुरा साध्वी सर्वलक्षणसंयुता ।
अपुत्रा दुःखिता कान्तमित्युवाच पुनः पुनः
kiṃ jīvitena me nātha dhigvṛthā jīvitaṃ mama |
vandhyāyāḥ sukhahīnāyā hyaputrāyā dharātale
||39||किं जीवितेन मे नाथ धिग्वृथा जीवितं मम ।
वन्ध्यायाः सुखहीनाया ह्यपुत्राया धरातले
ityevaṃ bhāryayā bhūpaḥ prerito makhamuttamam |
cakāra brāhmaṇāṃstajjñānāhūya vidhivattadā
||40||इत्येवं भार्यया भूपः प्रेरितो मखमुत्तमम् ।
चकार ब्राह्मणांस्तज्ज्ञानाहूय विधिवत्तदा
putrakāmo dhanaṃ bhūri dadāvatha yathoditam |
hūyamāne ghṛte'tyarthaṃ pāvakādatisuprabhāt
||41||पुत्रकामो धनं भूरि ददावथ यथोदितम् ।
हूयमाने घृतेऽत्यर्थं पावकादतिसुप्रभात्
āvirbabhūva cārvaṅgī kanyakā śubhalakṣaṇā |
bimboṣṭhī sudatī subhrūḥ pūrṇacandranibhānanā
||42||आविर्बभूव चार्वङ्गी कन्यका शुभलक्षणा ।
बिम्बोष्ठी सुदती सुभ्रूः पूर्णचन्द्रनिभानना
kanakābhā sukeśāntā raktapāṇitalā mṛduḥ |
suraktanayanā tanvī raktapādatalā bhṛśam
||43||कनकाभा सुकेशान्ता रक्तपाणितला मृदुः ।
सुरक्तनयना तन्वी रक्तपादतला भृशम्
hutāśanātsamudbhūtā hotrā sā svīkṛtā tadā |
hotā provāca rājānaṃ gṛhītvā tāṃ sumadhyamām
||44||हुताशनात्समुद्भूता होत्रा सा स्वीकृता तदा ।
होता प्रोवाच राजानं गृहीत्वा तां सुमध्यमाम्
rājan putrīṃ gṛhāṇemāṃ sarvalakṣaṇasaṃyutām |
ekāvalīva sambhūtā hūyamānāddhutāśanāt
||45||राजन् पुत्रीं गृहाणेमां सर्वलक्षणसंयुताम् ।
एकावलीव सम्भूता हूयमानाद्धुताशनात्
nāmnā caikāvalī loke khyātā putrī bhaviṣyati |
sukhito bhava bhūpāla putryā putrasamānayā
||46||नाम्ना चैकावली लोके ख्याता पुत्री भविष्यति ।
सुखितो भव भूपाल पुत्र्या पुत्रसमानया
santoṣaṃ kuru rājendra dattā devena viṣṇunā |
hoturvākyaṃ nṛpaḥ śrutvā dṛṣṭvā tāṃ kanyakāṃ śubhām
||47||सन्तोषं कुरु राजेन्द्र दत्ता देवेन विष्णुना ।
होतुर्वाक्यं नृपः श्रुत्वा दृष्ट्वा तां कन्यकां शुभाम्
jagrāha paramaprīto hotrā dattāṃ susammatām |
gṛhītvā nṛpatistāṃ tu dadau patnyai varānanām
||48||जग्राह परमप्रीतो होत्रा दत्तां सुसम्मताम् ।
गृहीत्वा नृपतिस्तां तु ददौ पत्न्यै वराननाम्
ābhāṣya rukmarekhāyai gṛhāṇa subhage sutām |
sā tāṃ kamalapatrākṣīṃ prāpya kanyāṃ manoramām
||49||आभाष्य रुक्मरेखायै गृहाण सुभगे सुताम् ।
सा तां कमलपत्राक्षीं प्राप्य कन्यां मनोरमाम्
jaharṣa muditā rājñī putraṃ prāpya yathāsukham |
cakāra maṅgalaṃ karma jātakarmādikaṃ śubham
||50||जहर्ष मुदिता राज्ञी पुत्रं प्राप्य यथासुखम् ।
चकार मङ्गलं कर्म जातकर्मादिकं शुभम्
putrajanmasamutthaṃ yattatsarvaṃ vidhivattataḥ |
samāpya ca makhaṃ rājā dvijebhyo dakṣiṇāṃ śubhām
||51||पुत्रजन्मसमुत्थं यत्तत्सर्वं विधिवत्ततः ।
समाप्य च मखं राजा द्विजेभ्यो दक्षिणां शुभाम्
dattvā visṛjya viprendrān mudaṃ prāpa mahīpatiḥ |
dine dine'sitāpāṅgī putravṛddhyā bhṛśaṃ babhau
||52||दत्त्वा विसृज्य विप्रेन्द्रान् मुदं प्राप महीपतिः ।
दिने दिनेऽसितापाङ्गी पुत्रवृद्ध्या भृशं बभौ
mudaṃ ca paramāṃ prāpa nṛpabhāryā sutānvitā |
utsavastaddine tasya pravṛttaḥ sutajanmajaḥ
||53||मुदं च परमां प्राप नृपभार्या सुतान्विता ।
उत्सवस्तद्दिने तस्य प्रवृत्तः सुतजन्मजः
putrī putrasamātyarthaṃ babhūva vallabhā kila |
rājño mantrisutā cāhaṃ subuddhe manmathākṛte
||54||पुत्री पुत्रसमात्यर्थं बभूव वल्लभा किल ।
राज्ञो मन्त्रिसुता चाहं सुबुद्धे मन्मथाकृते
yaśovatī ca me nāma samānaṃ vaya āvayoḥ |
vayasyāhaṃ kṛtā rājñā krīḍanāya tayā saha
||55||यशोवती च मे नाम समानं वय आवयोः ।
वयस्याहं कृता राज्ञा क्रीडनाय तया सह
sadā sahacarī jātā premayuktā divāniśam |
ekāvalī gandhavanti yatra padmāni paśyati
||56||सदा सहचरी जाता प्रेमयुक्ता दिवानिशम् ।
एकावली गन्धवन्ति यत्र पद्मानि पश्यति
tatra sā ramate bālā nānyatra sukhamāpnuyāt |
sudūre jāhnavītīre bhavanti kamalānyapi
||57||तत्र सा रमते बाला नान्यत्र सुखमाप्नुयात् ।
सुदूरे जाह्नवीतीरे भवन्ति कमलान्यपि
ramamāṇā tatra yātā matsametā sakhīyutā |
mayā niveditaṃ rājan putrī te kamalākarān
||58||रममाणा तत्र याता मत्समेता सखीयुता ।
मया निवेदितं राजन् पुत्री ते कमलाकरान्
prekṣamāṇātidūre sā prayāti nirjane vane |
niṣedhitātha pitrāsau gṛhe kṛtvā jalāśayān
||59||प्रेक्षमाणातिदूरे सा प्रयाति निर्जने वने ।
निषेधिताथ पित्रासौ गृहे कृत्वा जलाशयान्
kamalān vāpayitvātha puṣpitān bhramarāvṛtān |
tathāpi niryayau bālā kamalāsaktacetanā
||60||कमलान् वापयित्वाथ पुष्पितान् भ्रमरावृतान् ।
तथापि निर्ययौ बाला कमलासक्तचेतना
tadā rājñā rakṣapālāḥ preritāḥ śastrapāṇayaḥ |
evaṃ rakṣāyutā tanvī matsametā sakhīyutā |
krīḍārthaṃ jāhnavītoye nityamāyāti yāti ca
||61||तदा राज्ञा रक्षपालाः प्रेरिताः शस्त्रपाणयः ।
एवं रक्षायुता तन्वी मत्समेता सखीयुता ।
क्रीडार्थं जाह्नवीतोये नित्यमायाति याति च
iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryā saṃhitāyāṃ ṣaṣṭhaskandhe rājaputryāḥ ekāvalyāḥ varṇanaṃ nāmaikaviṃśo'dhyāyaḥ || 21 ||