वैश्यनाथाह्वयशिवावतारवर्णनम्
नन्दीश्वर उवाच
शृणु तात प्रवक्ष्यामि शिवस्य परमात्मनः ।
अवतारं परमानन्दं वैश्यनाथाह्वयं मुने
॥१॥नन्दिग्रामे पुरा काचिन्महानन्देति विश्रुता ।
बभूव वारवनिता शिवभक्ता सुसुन्दरी
॥२॥महाविभवसम्पन्ना सुधनाढ्या महोज्ज्वला ।
नानारत्नपरिच्छिन्न शृङ्गाररसनिर्भरा
॥३॥सर्वसंगीत विद्यासु निपुणातिमनोहरा ।
तस्या गेयेन हृष्यन्ति राज्ञ्यो राजान एव च
॥४॥समानर्च सदा साम्बं सा वेश्या शंकरं मुदा ।
शिवनामजपासक्ता भस्मरुद्राक्षभूषणा
॥५॥शिवं सम्पूज्य सा नित्यं सेवन्ती जगदीश्वरम् ।
ननर्त परया भक्त्या गायन्ती शिवसद्यशः
॥६॥रुद्राक्षैर्भूषयित्वैकं मर्कटं चैव कुक्कुटम् ।
करतालैश्च गीतैश्च सदा नर्तयति स्म सा
॥७॥नृत्यमानौ च तौ दृष्ट्वा शिवभक्तिरता च सा ।
वेश्या स्म विहसत्युच्चैः प्रेम्णा सर्वसखीयुता
॥८॥रुद्राक्षैः कृतकेयूरकर्णा भरणमण्डनः ।
मर्कटः शिक्षया तस्याः पुरो नृत्यति बालवत्
॥९॥शिखासंबद्धरुद्राक्षः कुक्कुटः कपिना सह ।
नित्यं ननर्त नृत्यज्ञः पश्यतां हितमावहन्
॥१०॥एवं सा कुर्वती वेश्या कौतुकम्परमादरात् ।
शिवभक्तिरता नित्यं महानन्दभराऽभवत्
॥११॥शिवभक्तिं प्रकुर्वन्त्या वेश्याया मुनिसत्तम ।
बहुकालो व्यतीयाय तस्याः परमसौख्यतः
॥१२॥एकदा च गृहे तस्या वैश्यो भूत्वा शिवस्स्वयम् ।
परीक्षितुं च तद्भावमाजगाम शुभो व्रती
॥१३॥त्रिपुण्ड्रविलसद्भालो रुद्राक्षाभरणः कृती ।
शिवनामजपासक्तो जटिलः शैववेषभृत्
॥१४॥स बिभ्रद्भस्मनिचयं प्रकोष्ठे वरकंकणम् ।
महारत्नपरिस्तीर्णं राजते परकौतुकी
॥१५॥तमागतं सुसंपूज्य सा वेश्या परया मुदा ।
स्वस्थाने सादरं वैश्यं सुन्दरी हि न्यवेशयत्
॥१६॥तत्प्रकोष्ठे वरं वीक्ष्य कंकणं सुमनोहरम् ।
तस्मिञ्जातस्पृहा सा च तं प्रोवाच सुविस्मिता
॥१७॥महानन्दोवाच
महारत्नमयश्चायं कंकणस्त्वत्करे स्थितः ।
मनो हरति मे सद्यो दिव्यस्त्रीभूषणोचितः
॥१८॥नन्दीश्वर उवाच
इति तां नवरत्नाढ्ये सस्पृहां करभूषणे ।
वीक्ष्योदारमतिर्वैश्यः सस्मितं समभाषत
॥१९॥वैश्यनाथ उवाच
अस्मिन्रत्नवरे दिव्ये सस्पृहं यदि ते मनः ।
त्वमेवाधत्स्व सुप्रीत्या मौल्यमस्य ददासि किम्
॥२०॥वेश्योवाच
वयं हि स्वैरचारिण्यो वेश्यास्तु न पतिव्रताः ।
अस्मत्कुलोचितो धर्मो व्यभिचारो न संशयः
॥२१॥यद्येतदखिलं चित्तं गृह्णाति करभूषणम् ।
दिनत्रयमहोरात्रं पत्नी तव भवाम्यहम्
॥२२॥वैश्य उवाच
तथास्तु यदि ते सत्यं वचनं वीरवल्लभे ।
ददामि रत्नवलयं त्रिरात्रं भव मे वधूः
॥२३॥एतस्मिन्व्यवहारे तु प्रमाणं शशिभास्करौ ।
त्रिवारं सत्यमित्युक्त्वा हृदयं मे स्पृश प्रिये
॥२४॥वेश्योवाच
दिनत्रयमहोरात्रं पत्नी भूत्वा तव प्रभो ।
सहधर्मं चरामीति सत्यंसत्यं न संशयः
॥२५॥नन्दीश्वर उवाच
इत्युक्त्वा हि महानन्दा त्रिवारं शशिभास्करौ ।
प्रमाणीकृत्य सुप्रीत्या सा तद्धृदयमस्पृशत्
॥२६॥अथ तस्यै स वैश्यस्तु प्रदत्त्वा रत्नकंकणम् ।
लिंगं रत्नमयं तस्य हस्ते दत्त्वेदमब्रवीत्
॥२७॥वैश्यनाथ उवाच
इदं रत्नमयं लिंगं शैवं मत्प्राणदवल्ल भम् ।
रक्षणीयं त्वया कान्ते गोपनीयं प्रयत्नतः
॥२८॥नन्दीश्वर उवाच
एवमस्त्विति सा प्रोच्य लिंगमादाय रत्नजम् ।
नाट्यमण्डपिका मध्ये निधाय प्राविशद्गृहम्
॥२९॥सा तेन संगता रात्रौ वैश्येन विटधर्मिणा ।
सुखं सुष्वाप पर्यंके मृदुतल्पोपशो भिते
॥३०॥ततो निशीथसमये मुने वैश्यपतीच्छया ।
अकस्मादुत्थिता वाणी नृत्यमण्डपिकान्तरे
॥३१॥महाप्रज्वलितो वह्निः सुसमीरसहायवान् ।
नाट्यमण्डपिकां तात तामेव सहसावृणोत्
॥३२॥मण्डपे दह्यमाने तु सहसोत्थाय संभ्रमात् ।
मर्कटं मोचयामास सा वेश्या तत्र बन्धनात्
॥३३॥स मर्कटो मुक्तबन्धः कुक्कुटेन सहामुना ।
भिया दूरं हि दुद्राव विधूयाग्निकणान्बहून्
॥३४॥स्तम्भेन सह निर्दग्धं तल्लिंगं शकलीकृतम् ।
दृष्ट्वा वेश्या स वैश्यश्च दुरंतं दुःखमापतुः
॥३५॥दृष्ट्वा ह्यात्मसमं लिंगं दग्धं वैश्यपतिस्तदा ।
ज्ञातुन्तद्भावमन्तःस्थम्मरणाय मतिन्दधे
॥३६॥निविश्येतितरां खेदाद्वैश्यस्तामाह दुःखिताम् ।
नानालीलो महेशानः कौतुकान्नरदेहवान्
॥३७॥वैश्यपतिरुवाच
शिवलिंगे तु निर्भिन्ने दग्धे महत्प्राणवल्लभे ।
सत्यं वच्मि न सन्देहो नाहं जीवितुमुत्सहे
॥३८॥चितां कारय मे भद्रे स्वभृत्यैस्त्वं वरैर्लघु ।
शिवे मनस्समावेश्य प्रवेक्ष्यामि हुताशनम्
॥३९॥यदि ब्रह्मेन्द्रविष्ण्वाद्या वारयेयुः समेत्य माम् ।
तथाप्यस्मिन् क्षणे भद्रे प्रविशामि त्यजाम्यसून्
॥४०॥नन्दीश्वर उवाच
तमेवं दृढनिर्बन्धं सा विज्ञाय सुदुःखिता ।
स्वभृत्यैः कारयामास चितां स्वभवनाद्बहिः
॥४१॥ततस्स वैश्यश्शिव एक एव प्रदक्षिणीकृत्य समिद्धमग्निम् ।
विवेश पश्यत्सु नरेषु धीरः सुकौतुकी संगतिभावमिच्छुः
॥४२॥दृष्ट्वा सा तद्गतिं वेश्या महानन्दातिविस्मिता ।
अनुतापं च युवती प्रपेदे मुनिसत्तम
॥४३॥अथ सा दुःखिता वेश्या स्मृत्वा धर्म सुनिर्मलम् ।
सर्वान्बंधुजनान्वीक्ष्य बभाषे करुणं वचः
॥४४॥महानन्दोवाच
रत्नकंकणमादाय मया सत्यमुदाहृतम् ।
दिनत्रयमहं पत्नी वैश्यस्यामुष्य संमता
॥४५॥कर्मणा मत्कृतेनायं मृतो वैश्यः शिवव्रती ।
तस्मादहं प्रवेक्ष्यामि सहानेन हुताशनम्
॥४६॥स्वधर्मचारिणी त्यक्तमाचार्य्यै सत्यवादिभिः ।
एवं कृते मम प्रीत्या सत्यं मयि न नश्यतु
॥४७॥सत्याश्रयः परो धर्म सत्येन परमा गतिः ।
सत्येन स्वर्ग मोक्षौ च सत्ये सर्वं प्रतिष्ठितम्
॥४८॥नन्दीश्वर उवाच
इति सा दृढनिर्वन्धा वार्यमाणापि बन्धुभिः ।
सत्यलोकपरा नारी प्राणांस्त्यक्तुं मनो दधे
॥४९॥सर्वस्वं द्विजमुख्येभ्यो दत्त्वा ध्यात्वा सदाशिवम् ।
तमग्निं त्रिः परिक्रम्य प्रवेशाभिमुखी ह्यभूत्
॥५०॥तां पतन्तीं समिद्धेग्नौ स्वपदार्पितमानसाम् ।
वारयामास विश्वात्मा प्रादुर्भूतः स वै शिवः
॥५१॥सा तं विलोक्याखिलदेवदेवन्त्रिलोचनं चन्द्रकलावतंसम् ।
शशांकसूर्यानलकोटिभासं स्तब्धेव भीतेव तथैव तस्थौ
॥५२॥तां विह्वलां सुवित्रस्वां वेपमानां जडीकृताम् ।
समाश्वास्य गलद्बाष्पां करौ धृत्वाऽब्रवीद्वचः
॥५३॥शिव उवाच
सत्यं धर्मं च धैर्यं च भक्तिं च मयि निश्चलाम् ।
परीक्षितुं त्वत्सकाशं वैश्यो भूत्वाहमागतः
॥५४॥मा ययाग्निं समुद्दीप्य दग्धन्ते नाट्यमण्डपम् ।
दग्धं कृत्वा रत्नलिंगं प्रविष्टोहं हुताशनम्
॥५५॥सा त्वं सत्यमनुस्मृत्य प्रविष्टाग्निं मया सहा ।
अतस्ते संप्रदास्यामि भोगांस्त्रिदशदुर्लभान्
॥५६॥यद्यदिच्छसि सुश्रोणि तदेव हि ददामि ते ।
त्वद्भक्त्याहं प्रसन्नोस्मि तवादेयं न विद्यते
॥५७॥नन्दीश्वर उवाच
इति ब्रुवति गौरीशे शंकरे भक्तवत्सले ।
महानन्दा च सा वेश्या शंकरम्प्रत्यभाषत
॥५८॥वेश्योवाच
न मे वाञ्छास्ति भोगेषु भूमौ स्वर्गे रसातले ।
तव पादाम्बुजस्पर्शादन्यत्किंचिन्न कामये
॥५९॥ये मे भृत्याश्च दास्यश्च ये चान्ये मम बान्धवाः ।
सर्वे त्वद्दर्शनपरास्त्वयि सन्न्यस्तवृत्तयः
॥६०॥सर्वानेतान्मया सार्द्धं निनीयात्मपरम्पदम् ।
पुनर्जन्मभयं घोरं विमोचय नमोऽस्तु ते
॥६१॥नन्दीश्वर उवाच
ततस्स तस्या वचनम्प्रतिनन्द्य महेश्वरः ।
ताः सर्वाश्च तया सार्धं निनाय स्वम्परम्पदम्
॥६२॥वैश्यनाथावतारस्ते वर्णितः परमो मया ।
महानन्दासुखकरो भक्तानन्दप्रदस्सदा
॥६३॥इदं चरित्रं परमं पवित्रं सतां च सर्वप्रदमाशु दिव्यम् ।
शिवावतारस्य विशाम्पतेर्महानन्दामहासौख्यकरं विचित्रम्
॥६४॥इदं यः शृणुयाद्भक्त्या श्रावयेद्वा समाहितः ।
च्यवते न स्वधर्मात्स परत्र लभते गतिम्
॥६५॥इति श्रीशिवमहापुराणे तृतीयायां शतरुद्रसंहितायां वैश्यनाथाह्वयशिवावतारवर्णनं नाम षड्विंशोऽध्यायः ॥ २६ ॥
( ७६)