सनत्कुमार सर्व्वज्ञ शृणु त्वं भैरवीं कथाम्
अथ भैरवावतारमाह ।
नन्दीश्वर उवाच ।
सनत्कुमार सर्व्वज्ञ शृणु त्वं भैरवीं कथाम् ।
यस्याः श्रवणमात्रेण शैवी भक्तिर्दृढा भवेत्
॥१॥भैरवः पूर्णरूपो हि शंकरस्य परात्मनः ।
मूढास्तं वै न जानन्ति मोहिताश्शिवमायया
॥२॥सनत्कुमार नो वेत्ति महिमानं महेशितुः ।
चतुर्भुजोऽपि विष्णुर्वै चतुर्व्वक्त्रोऽपि वै विधिः
॥३॥चित्रमत्र न किञ्चिद्वै दुर्ज्ञेया खलु शाम्भवी ।
तया संमोहितास्सर्वे नार्चयन्त्यपि तम्परम्
॥४॥वेद चेद्यदि वात्मानं स एव परमेश्वरः ।
तदा विहन्ति ते सर्व्वे स्वेच्छया न हि केऽपि तम्
॥५॥सर्व्वगोऽपि महेशानो नेक्ष्यते मूढबुद्धिभिः ।
देववद् बुध्यते लोके योऽतीतो मनसां गिराम्
॥६॥अत्रेतिहासं वक्ष्येऽहं परमर्षे पुरातनम् ।
शृणु तं श्रद्धया तात परमं ज्ञानकारणम्
॥७॥मेरुशृङ्गेऽद्भुते रम्ये स्थितम्ब्रह्माणमीश्वरम् ।
जग्मुर्देवर्षयः सर्व्वे सुतत्त्वं ज्ञातुमिच्छया
॥८॥तत्रागत्य विधिन्नत्वा पप्रच्छुस्ते महादरात् ।
कृताञ्जलिपुटास्सर्वे नतस्कन्धा मुनीश्वराः
॥९॥देवर्षय ऊचुः
देवदेव प्रजानाथ सृष्टिकृल्लोकनायक ।
तत्त्वतो वद चास्मभ्यं किमेकं तत्त्वमव्ययम्
॥१०॥नन्दीश्वर उवाच
स मायया महेशस्य मोहितः पद्मसम्भवः ।
अविज्ञाय परम्भावं संभावं प्रत्युवाच ह
॥११॥ब्रह्मोवाच
हे सुरा ऋषयः सर्व्वे सुमत्या शृणुतादरात् ।
वच्म्यहं परमं तत्त्वमव्ययं वै यथार्थतः
॥१२॥जगद्योनिरहं धाता स्वयम्भूरज ईश्वरः ।
अनादिभागहं ब्रह्म ह्येक आत्मा निरञ्जनः
॥१३॥प्रवर्तको हि जगतामहमेव निवर्त्तकः ।
संवर्तको मदधिको नान्यः कश्चित्सुरोत्तमाः
॥१४॥नन्दीश्वर उवाच
तस्यैवं वदतो धातुर्विष्णुस्तत्र स्थितो मुने ।
प्रोवाच प्रहसन्वाक्यं संक्रुद्धो मोहितोऽजया
॥१५॥न चैतदुचिता ब्रह्मन्योगयुक्तस्य मूर्खता ।
अविज्ञाय परं तत्त्वं वृथैतत्ते निगद्यते
॥१६॥कर्ता वै सर्वलोकानां परमात्मा परः पुमान् ।
यज्ञो नारायणो देवो मायाधीशः परा गतिः
॥१७॥ममाज्ञया त्वया ब्रह्मन्सृष्टिरेषा विधी यते ।
जगतां जीवनं नैव मामनादृत्य चेश्वरम्
॥१८॥एवं त्रिप्रकृतौ मोहात्परस्परजयैषिणौ ।
प्रोचतुर्निगमांश्चात्र प्रमाणे सर्वथा तनौ
॥१९॥प्रष्टव्यास्ते विशेषेण स्थिता मूर्तिधराश्च ते ।
पप्रच्छतुः प्रमाणज्ञानित्युक्त्वा चतुरोऽपि तान्
॥२०॥विधिविष्णू ऊचतुः
वेदाः प्रमाणं सर्व्वत्र प्रतिष्ठा परमामिताः ।
यूयं वदत विश्रब्धं किमेकं तत्त्वमव्ययम्
॥२१॥नन्दीश्वर उवाच
इत्याकर्ण्य तयोर्वाचं पुनस्ते हि ऋगादयः ।
अवदंस्तत्त्वतः सर्व्वे संस्मरतो परं प्रभुम्
॥२२॥यदि मान्या वयन्देवौ सृष्टिस्थितिकरौ विभू ।
तदा प्रमाणं वक्ष्यामो भवत्सन्देहभेदकम्
॥२३॥नन्दीश्वर उवाच
श्रुत्युक्तविधिमाकर्ण्य प्रोचतुस्तौ सुरौ श्रुतीः ।
युष्मदुक्तं प्रमाणं नौ किन्तत्त्वं सम्यगुच्यताम्
॥२४॥ऋग्वेद उवाच
यदन्तस्स्थानि भूतानि यतस्सर्व्वम्प्रवर्त्तते ।
यदाहुः परमन्तत्त्वं स रुद्रस्त्वेक एव हि
॥२५॥यजुर्वेद उवाच
यो यज्ञैरखिलैरीशो योगेन च समिज्यते ।
येन प्रमाणं खलु नस्स एकः सर्व्वदृक् छिवः
॥२६॥सामवेद उवाच
येनेदम्भ्रम्यते विश्वं योगिभिर्यो विचिन्त्यते ।
यद्भासा भासते विश्वं स एकस्त्र्यम्बकः परः
॥२७॥अथर्ववेद उवाच
यं प्रपश्यन्ति देवेशम्भक्त्यनुग्रहिणो जनाः ।
तमाहुरेकं कैवल्यं शंकरं दुःखतः परम्
॥२८॥नन्दीश्वर उवाच
श्रुत्युक्तमिदमाकर्ण्यातीवमायाविमोहितौ ।
स्मित्वाहतुर्विधिहरी निगमांस्तान्विचेतनौ
॥२९॥विधिहरी ऊचतुः
हे वेदाः किमिदं यूयम्भाषन्ते गतचेतनाः ।
किञ्जातं वोऽद्य सर्व्वं हि नष्टं सुवयुनं परम्
॥३०॥कथम्प्रमथनाथोऽसौ रममाणो निरन्तरम् ।
दिगम्बरः पीतवर्णो शिवया धूलिधूसरः
॥३१॥विरूपवेषो जटिलो वृषगो व्यालभूषणः ।
परं ब्रह्मत्वमापन्नः क्व च तत्संगवर्जितम्
॥३२॥इत्युदीरितमाकर्ण्य प्रणवः सर्वगस्तयोः ।
अमूर्तो मूर्तिमान्प्रीत्या जृम्भमाण उवाच तौ
॥३३॥प्रणव उवाच
न हीशो भगवाञ्छक्त्या ह्यात्मनो व्यतिरिक्तया ।
कदाचिद्रमते रुद्रो लीलारूपधरो हरः
॥३४॥असौ हि परमेशानस्स्वयंज्योतिस्सनातनः ।
आनन्दरूपा तस्यैषा शक्तिर्नागन्तुकी शिवा
॥३५॥नन्दीश्वर उवाच
इत्येवमुक्तोऽपि तदा विधेर्विष्णोश्च वै तदा ।
नाज्ञानमगमन्नाशं श्रीकण्ठस्यैव मायया
॥३६॥प्रादुरासीत्ततो ज्योतिरुभयोरन्तरे महत् ।
पूरयन्निजया भासा द्यावाभूम्योर्यदन्तरम्
॥३७॥ज्योतिर्मण्डलमध्यस्थो ददृशे पुरुषाकृतिः ।
विधिक्रतुभ्यां तत्रैव महाद्भुततनुर्मुने
॥३८॥प्रजज्वालाथ कोपेन ब्रह्मणः पञ्चमं शिरः ।
आवयोरन्तरे कोऽसौ बिभृयात्पुरुषाकृतिम्
॥३९॥विधिः संभावयेद्यावत्तावत्स त्रिविलोचनः ।
दृष्टः क्षणेन च महापुरुषो नीललोहितः
॥४०॥त्रिशूलपाणिर्भालाक्षो नागोडुपविभूषणः ।
हिरण्यगर्भस्तं दृष्ट्वा विहसन्प्राह मोहितः
॥४१॥ब्रह्मोवाच
नीललोहित जाने त्वां मा भैषीश्चन्द्रशेखर ।
भालस्थलान्मम पुरा रुद्रः प्रादुरभूद्भवान्
॥४२॥रोदनाद्रुद्रनामापि योजितोऽसि मया पुरा ।
मामेव शरणं याहि पुत्र रक्षाङ्करोमि ते
॥४३॥नन्दीश्वर उवाच
अथेश्वरः पद्मयोनेः श्रुत्वा गर्ववतीं गिरम् ।
चुकोपातीव च तदा कुर्वन्निव लयम्मुने
॥४४॥स कोपतस्समुत्पाद्य पुरुषं भैरवं क्वचित् ।
प्रज्वलन्तं सुमहसा प्रीत्या च परमेश्वरः
॥४५॥ईश्वर उवाच
प्राक्च पंकजजन्मासौ शास्यस्ते कालभैरव ।
कालवद्राजसे साक्षात्कालराजस्ततो भवान्
॥४६॥विश्वं भर्तुं समर्थोसि भीषणाद्भैरवः स्मृतः ।
त्वत्तो भेष्यति कालोऽपि ततस्त्वं कालभैरवः
॥४७॥आमर्दयिष्यति भवान्रुष्टो दुष्टात्मनो यतः ।
आमर्दक इति ख्यातिं ततस्सर्वत्र यास्यसि
॥४८॥यतः पापानि भक्तानां भक्षयिष्यसि तत्क्षणात् ।
पापभक्षण इत्येव तव नाम भविष्यति
॥४९॥या मे मुक्तिपुरी काशी सर्व्वाभ्योऽहि गरीयसी ।
आधिपत्यं च तस्यास्ते कालराज सदैव हि
॥५०॥तत्र ये पातकिनरास्तेषां शास्ता त्वमेव हि ।
शुभाशुभं च तत्कर्म चित्रगुप्तो लिखिष्यति
॥५१॥नन्दीश्वर उवाच
एतान्वरान्प्रगृह्याथ तत्क्षणात्कालभैरवः ।
वामांगुलिनखाग्रेण चकर्त च विधेश्शिरः
॥५२॥यदंगमपराध्नोति कार्यं तस्यैव शासनम् ।
अतो येन कृता निन्दा तच्छिन्नम्पञ्चमं शिरः
॥५३॥अथ च्छिन्नं विधिशिरो दृष्ट्वा भीततरो हरिः ।
शातरुद्रियमन्त्रैश्च भक्त्या तुष्टाव शङ्करम्
॥५४॥भीतो हिरण्यगर्भोऽपि जजाप शतरुद्रियम् ।
इत्थं तौ गतगर्वौ हि संजातौ तत्क्षणान्मुने
॥५५॥परब्रह्म शिवः साक्षात्सच्चिदानन्दलक्षणः ।
परमात्मा गुणातीत इति ज्ञानमवापतुः
॥५६॥सनत्कुमार सर्वज्ञ शृणु मे परमं शुभम् ।
यावद्गर्वो भवेत्तावज्ज्ञानगुप्तिर्विशेषतः
॥५७॥त्यक्त्वाभि मानं पुरुषो जानाति परमेश्वरम् ।
गर्विणं हन्ति विश्वेशो जातो गर्वापहारकः
॥५८॥अथ विष्णुविधी ज्ञात्वा विगर्वौ परमेश्वरः ।
प्रसन्नोऽभून्महादेवोऽकरोत्तावभयौ प्रभुः
॥५९॥आश्वास्य तौ महादेवः प्रीतः प्रणतवत्सलः ।
प्राह स्वां मूर्तिमपरां भैरवन्तं कपर्दिनम्
॥६०॥महादेव उवाच
त्वया मान्यो विष्णुरसौ तथा शतधृतिः स्वयम् ।
कपालम्वैधसम्वापि नीललोहित धारय
॥६१॥ब्रह्महत्यापनोदाय व्रतं लोकाय दर्शय ।
चर त्वं सततं भिक्षां कपालव्रतमाश्रितः
॥६२॥इत्युक्त्वा पश्यतस्तस्य तेजोरूपः शिवोऽब्रवीत् ।
उत्पाद्य चैकां कन्यान्तु ब्रह्महत्याभिविश्रुताम्
॥६३॥यावद्वाराणसीन्दिव्याम्पुरीमेषां गमिष्यति ।
तावत्त्वं भीषणे कालमनुगच्छोग्ररूपिणम्
॥६४॥सर्वत्र ते प्रवेशोऽस्ति त्यक्त्वा वाराणसीं पुरीम् ।
वाराणसीं यदा गच्छेत्तन्मुक्तां भव तत्क्षणात्
॥६५॥नन्दीश्वर उवाच
नियोज्य तामिति तदा ब्रह्महत्यां च ताम्प्रभुः ।
महाद्भुतश्च स शिवोऽप्यन्तर्धानमगात्ततः
॥६६॥इति श्रीशिवमहापुराणे तृतीयायां शतरुद्रसंहितायां भैरवावतारवर्णनं नामाष्टमोऽध्यायः ॥ ८ ॥