शृणु तात प्रवक्ष्यामि शिवस्य परमात्मनः
शृणु तात प्रवक्ष्यामि शिवस्य परमात्मनः ।
सुरेश्वरावतारस्ते धौम्याग्रज हितावहम्
॥१॥व्याघ्रपादसुतो धीमानुपमन्युस्सताम्प्रियः ।
जन्मान्तरेण संसिद्धः प्राप्तो मुनिकुमारताम्
॥२॥उवास मातुलगृहे स मात्रा शिशुरे व हि ।
उपमन्युर्व्याघ्रपादिस्स्याद्दरिद्रश्च दैवतः
॥३॥कदाचित्क्षीरमत्यल्पम्पीतवान्मातुलाश्रमे ।
ययाचे मातरम्प्रीत्या बहुशो दुग्ध लालसः
॥४॥तच्छ्रुत्वा पुत्रवचनं तन्माता च तपस्विनी ।
सांतः प्रविश्याथ तदा शुभोपायमरीरचत्
॥५॥उञ्छवृत्त्यर्जितान्बीजान्पिष्ट्वालोड्य जलेन तान् ।
उपलाल्य सुतन्तस्मै सा ददौ कृत्रिमम्पयः
॥६॥पीत्वा च कृत्रिमं दुग्धं मात्रा दत्तं स बालकः ।
नैतत्क्षीरमिति प्राह मातरं चारुदत्पुनः
॥७॥श्रुत्वा सुतस्य रुदितं प्राह सा दुःखिता सुतम ।
संमार्ज्य नेत्रे पुत्रस्य कराभ्यां कमलाकृतिः
॥८॥मातोवाच
क्षीरमत्र कुतोऽस्माकं वने निवसतां सदा ।
प्रसादेन विना शम्भोः पयः प्राप्तिर्भवेन्नहि
॥९॥पूर्वजन्मनि यत्कृत्यं शिवमु द्दिश्य हे सुत ।
तदेव लभ्यते नूनन्नात्र कार्या विचारणा ।
इति मातृवचश्श्रुन्वा व्याघ्रपादिस्स बालकः ।
प्रत्युवाच विशोकात्मा मातरं मातृवत्सलः
॥११॥शोकेनालमिमं मातः शंभुर्यद्यस्ति शङ्करः ।
त्यज शोकं महाभागे सर्वं भद्रम्भविष्यति
॥१२॥शृणु मातर्वचो मेऽयमहादेवोऽस्ति चेत्क्वचित् ।
चिराद्वा ह्यचिराद्वापि क्षीरोदं साधयाम्यहम्
॥१३॥नन्दीश्वर उवाच
इत्युक्त्वा स शिशुः प्रीत्या शिवं मेऽस्त्वित्युदीर्य्य च ।
विसृज्य तां सुप्रणम्य तपः कर्त्तुं प्रचक्रमे
॥१४॥हिमवत्पर्वतगतः वायुभक्षस्समाहितः ।
अष्टेष्टकाभिः प्रासादं कृत्वा लिंगं च मृन्मयम्
॥१५॥तत्रावाह्य शिवं साम्बं भक्त्या पञ्चाक्षरेण ह ।
पत्रपुष्पादिभिर्वन्यैस्समानर्च शिशुः स वै
॥१६॥ध्यात्वा शिवं च तं साम्बं जपन्पञ्चाक्षरम्मनुम् ।
समभ्यर्च्य चिरं कालं चचार परमन्तपः
॥१७॥तपसा तस्य बालस्य ह्युपमन्योर्महात्मनः ।
चराचरं च भुवनं प्रदीपितमभून्मुने
॥१८॥एतस्मिन्नन्तरे शंभुर्विष्ण्वाद्यैः प्रार्थितः प्रभुः ।
परीक्षितुं च तद्भक्तिं शक्ररूपोऽभवत्तदा
॥१९॥शिवा शचीस्वरूपाभूद्गणाः सर्वेऽभवन्सुराः ।
ऐरावतगजो नन्दी सर्वमेव च तन्मयम्
॥२०॥ततः साम्बः शिवः शक्रस्वरूपस्सगणो द्रुतम् ।
जगामानुग्रहं कर्तुमुपमन्योस्तदाश्रमम् ।
परीक्षितुं च तद्भक्तिं शक्ररूपधरो हरः ।
प्राह गंभीरया वाचा बालकन्तं मुनीश्वर
॥२२॥सुरेश्वर उवाच
तुष्टोऽस्मि ते वरं ब्रूहि तपसानेन सुव्रत ।
ददामि चेच्छितान्कामान्सर्वान्नात्रास्ति संशयः
॥२३॥एवमुक्तः स वै तेन शक्ररूपेण शम्भुना ।
वरयामि शिवे भक्तिमित्युवाच कृताञ्जलि
॥२४॥तन्निशम्य हरिः प्राह मां न जानासि लेखपम् ।
त्रैलोक्याधिपतिं शक्रं सर्वदेवनमस्कृतम्
॥२५॥मद्भक्तो भव विप्रर्षे मामेवार्चय सर्वदा ।
ददामि सर्वं भद्रन्ते त्यज रुद्रं च निर्गुणम्
॥२६॥रुद्रेण निर्गुणेनालं किन्ते कार्यं भविष्यति ।
देवजातिबहिर्भूतो यः पिशाचत्वमागतः
॥२७॥नन्दीश्वर उवाच
तच्छ्रुत्वा स मुनेः पुत्रो जपन्पञ्चाक्षरम्मनुम् ।
मन्यमानो धर्मविघ्नम्प्राह तं कर्तुमागतम्
॥२८॥उपमन्युरुवाच
त्वयैवं कथितं सर्वं भवनिन्दा रतेन वैः ।
प्रसंगाद्देवदेवस्य निर्गुणत्वं पिशाचता
॥२९॥त्वं न जानासि वै रुद्रं सर्वदेवेश्वरेश्वरम् ।
ब्रह्मविष्णुमहेशानां जनकम्प्रकृतेः परम्
॥३०॥सदसद्व्यक्तमव्यक्तं यमाहुर्ब्रह्मवादिनः ।
नित्यमेकमनेकं च वरं तस्माद्वृणोम्यहम्
॥३१॥हेतुवादविनिर्मुक्तं सांख्ययोगार्थदम्परम् ।
यमुशन्ति हि तत्त्वज्ञा वरन्तस्माद्वृणोम्यहम्
॥३२॥नास्ति शम्भोः परन्तत्त्वं सर्वकारणकारणात् ।
ब्रह्मविष्ण्वादि देवानां श्रेष्ठाद्गणपराद्विभोः
॥३३॥नाहं वृणे वरं त्वत्तो न विष्णोर्ब्रह्मणोऽपि वा ।
नान्यस्मादमराद्वापि शङ्करो वरदोऽस्तु मे
॥३४॥बहुनात्र किमुक्तेन वच्मि तत्त्वं मतं स्वकम् ।
न प्रार्थये पशुपतेरन्यं देवादिकं स्फुटम्
॥३५॥मद्भावं शृणु गोत्रारे मयाद्यानुमितन्त्विदम् ।
भवान्तरे कृतं पापं श्रुता निन्दा भवस्य चेत्
॥३६॥श्रुत्वा निन्दाम्भवस्याथ तत्क्षणादेव संत्यजेत् ।
स्वदेहं तन्निहत्याशु शिवलोकं स गच्छति
॥३७॥आस्तां तावन्ममेच्छेयं क्षीरम्प्रति सुराधम ।
निहत्य त्वां शिवास्त्रेण त्यजाम्येतत्कलेवरम्
॥३८॥नन्दीश्वर उवाच
एवमुक्त्वोपमन्युस्तं मर्तुं व्यवसितः स्वयम् ।
क्षीरे वाच्छामपि त्यक्त्वा निहन्तुं शक्रमुद्यतः
॥३९॥भस्मादाय तदाधारादघोस्त्राभिमन्त्रितम् ।
विसृज्य शक्रमुद्दिश्य ननाद स मुनिस्तदा
॥४०॥स्मृत्वा स्वेष्टपदद्वन्द्वं स्वदेहं दग्धुमुद्यतः ।
आग्नेयीं धारणां बिभ्रदुपमन्युरवस्थितः
॥४१॥एवं व्यवसिते विप्रे भगवाञ्छक्ररूपवान् ।
वारयामास सौम्येन धारणान्तस्य योगिनः
॥४२॥तद्विसृष्टमघोरास्त्रं नन्दीश्वरनियो गतः ।
जगृहे मन्यतः क्षिप्तं नन्दी शंकरवल्लभम्
॥४३॥स्वरूपमेव भगवानास्थाय परमेश्वरः ।
दर्शयामास विप्राय बालेन्दु कृतशेखरम्
॥४४॥क्षीरार्णवसहस्र्ं च दध्यादेवरर्णवन्तथा ।
भक्ष्यभोज्यार्णवन्तस्मै दर्शयामास स प्रभुः
॥४५॥एवं स ददृशे शम्भुदेव्या सार्द्धं वृषोपरि ।
गणेश्वरैस्त्रिशूलाद्यैर्दिव्यास्त्रैरपि संवृतः
॥४६॥दिवि दुन्दुभयो नेदु पुष्पवृष्टिः पपात ह ।
विष्णुब्रह्मेन्द्रप्रमुखैर्देवैश्छन्ना दिशो दश
॥४७॥अथोपमन्युरानन्दसमुद्रोर्मिभिरावृतः ।
पपात दण्डवद्भूमौ भक्तिनम्रेण चेतसा
॥४८॥एतस्मिन्समये तत्र सस्मितो भगवान्भवः ।
एह्येहीति समाहूय मूर्ध्न्याघ्राय ददौ वरान्
॥४९॥शिव उवाच
वत्सोपमन्यो तुष्टोऽस्मि त्वदाचरणतो वरात् ।
दृढभक्तोऽसि विप्रर्षे मया जिज्ञासितोऽधुना
॥५०॥भक्ष्यभोगान्यथाकामं बान्धवैर्भुंक्ष्व सर्वदा ।
सुखी भव सदा दुःखनिर्मुक्तो भक्तिमान्मम
॥५१॥उपमन्यो महाभाग तवाम्बैषा हि पार्वती ।
मया पुत्रीकृतो ह्यद्य कुमारत्वं सनातनम्
॥५२॥दुग्धदध्याज्यमधुनामर्णवाश्च सहस्रशः ।
भक्ष्यभोज्यादिवस्तूनामर्णवाश्चाखिला स्तथा
॥५३॥तुभ्यं दत्ता मया प्रीत्या त्वं गृह्णीष्व महामुने ।
अमरत्वन्तथा दक्ष गाणपत्यं च शाश्वतम्
॥५४॥पिताहन्ते महादेवो माता ते जगदम्बिका ।
वरान्वरय सुप्रीत्या मनोभिलषितान्परान्
॥५५॥अजरश्चामरश्चैव भव त्वं दुःखवर्जित ।
यशस्वी वरतेजस्वी दित्त्वज्ञानी महाप्रभुः
॥५६॥अथ शम्भुः प्रसन्नात्मा स्मृत्वा तस्य तपो महत् ।
पुनर्दश वरान्दिव्यान्मुनये हयूपमन्यवे
॥५७॥व्रतं पाशुपतं ज्ञानं व्रतयोगं च तत्त्वतः ।
ददौ तस्मै प्रवक्तृत्वं पाटवं च निजं पदम्ं
॥५८॥एवन्दत्त्वा महादेवः कराभ्यामुपगृह्य तम् ।
मूर्ध्न्याघ्राय सुतस्तेऽयमिति देव्यै न्यवेदयत्
॥५९॥देवी च शृण्वती प्रीत्या मूर्ध्निदेशे कराम्बुजम् ।
विन्यस्य प्रददौ तस्मै कुमारपदमक्षयम्
॥६०॥क्षीराब्धिमपि साकारं क्षीरस्वादुकरोदधिः ।
उपास्थाय ददौ तस्मै पिण्डीभूतमनश्वरम्
॥६१॥योगैश्वर्य्यं सदा तुष्टम्ब्रह्मविद्यामनश्वराम् ।
समृद्धिं परमान्तस्मै ददौ सन्तुष्टमानसः
॥६२॥सोऽपि लब्ध्वा वरान्दिव्यान्कुमारत्वं च सर्वदा ।
तस्माच्छिवाच्च तस्याश्च शिवाया मुदितोऽभवत्
॥६३॥ततः प्रसन्नचेतस्कः सुप्रणम्य कृताञ्जलिः ।
ययाचे स वरं प्रीत्या देवदेवान्महे श्वरात्
॥६४॥उपमन्युरुवाच
प्रसीद देवदेवेश प्रसीद परमेश्वर ।
स्वभक्तिन्देहि परमां दिव्यामव्यभिचारिणीम्
॥६५॥श्रद्धान्देहि महादेव स्वसंबन्धिषु मे सदा ।
स्वदास्यं परमं स्नेहं स्वसान्निध्यं च सर्वदा
॥६६॥नन्दीश्वर उवाच
एवमुक्त्वा प्रसन्नात्मा हर्षगद्गदया गिरा ।
तुष्टाव स महादेवमुपमन्युर्द्विजोत्तमः
॥६७॥एवमुक्तश्शिवस्तेन सर्वेषां शृण्वताम्प्रभुः ।
प्रत्युवाच प्रसन्नात्मोपमन्युं सकलेश्वरः
॥६८॥शिव उवाच
वत्सोपमन्यो धन्यस्त्वं मम भक्तो विशेषतः ।
सर्वन्दत्तम्मया ते हि यद्वृ क्त्तम्भवतानघ
॥६९॥अजरश्चामरश्च त्वं सर्वदा दुःखवर्जित ।
सर्वपूज्यो निर्विकारी भक्तानाम्प्रवरो भव
॥७०॥अक्षया बान्धवाश्चैव कुलं गोत्रं च ते सदा ।
भविष्यति द्विजश्रेष्ठ मयि भक्तिश्च शाश्वती
॥७१॥सान्निध्यं चाश्रये नित्यं करिष्यामि मुने तव ।
तिष्ठ वत्स यथा कामं नोत्कण्ठां च करिष्यसि
॥७२॥नन्दीश्वर उवाच
एवमुक्त्वा स भगवांस्तस्मै दत्त्वा वरान्वरान् ।
सांबश्च सगणस्सद्यस्तत्रैवान्तर्दधे प्रभुः
॥७३॥उपमन्युः प्रसन्नात्मा प्राप्य शम्भोर्वरान्वरान् ।
जगाम जननीस्थानं मात्रे सर्वम वर्णयत्
॥७४॥तच्छ्रुत्वा तस्य जननी महाहर्षमवाप सा ।
सर्वपूज्वोऽभवत्सोऽपि सुखं प्रापाधिकं सदा
॥७५॥इत्थन्ते वर्णितस्तात शिवस्य परमात्मनः ।
सुरेश्वरावतारो हि सर्वदा सुखदः सताम्
॥७६॥इदमाख्यानमनघं सर्वकामफलप्रदम् ।
स्वर्ग्यं यशस्यमायुष्यं भुक्तिमुक्तिप्रदं सताम्
॥७७॥य एतच्छृणुयाद्भक्त्या श्रावयेद्वा समाहितः ।
इह सर्वसुखं भुक्त्वा सोऽन्ते शिवगतिं लभेत्
॥७८॥इति श्रीशिवमहापुराणे तृतीयायां शतरुद्रसंहितायां सुरेश्वराख्यशिवावतारचरितवर्णनं नाम द्वात्रिंशो ध्यायः ॥ ३२ ॥
(८३)