शृणु प्राज्ञ प्रवक्ष्यामि शिवस्य परमात्मनः
नन्दीश्वर उवाच
शृणु प्राज्ञ प्रवक्ष्यामि शिवस्य परमात्मनः ।
अवतारं पुरानन्दं यातिनाथाह्वयं मुने
॥१॥अर्बुदाचलसंज्ञे तु पर्वते भिल्लवंशजः ।
आहुकश्च तदभ्याशे वसतिस्म मुनीश्वर
॥२॥तत्पत्नी ह्याहुका नाम बभूव किल सुव्रता ।
उभावपि महाशैवावास्तान्तौ शिवपूजकौ
॥३॥कस्मिंश्चित्समये भिल्लः शिवभक्तिरतः सदा ।
आहारार्थं स्वपत्न्याश्च सुदूरं स गतो मुने
॥४॥एतस्मिन्नन्तरे तत्र गेहे भिल्लस्य शङ्करः ।
भूत्वा यतिवपुः सायं परीक्षार्थं समाययौ
॥५॥तस्मिन्नवसरे तत्राजगाम स गृहाधिपः ।
पूजनं च यतीशस्य चकार प्रेमतः सुधीः
॥६॥तद्भावस्य परीक्षार्थं यतिरूपस्स शंकरः ।
महालीलातरः प्रीत्या भीतं प्रोवाच दीनगीः
॥७॥यतिनाथ उवाच
अद्य स्थलं निवासार्थं देहि मे प्रातरेव हि ।
यास्यामि सर्वथा भिल्ल स्वस्ति स्यात्तव सर्वदा
॥८॥भिल्ल उवाच
त्यम्प्रोक्तं त्वया स्वामिञ्शृणु मद्वचनं च ते ।
अति स्वल्पं स्थलं मे हि स्यान्निवासः कथन्तव
॥९॥नन्दीश्वर उवाच
इत्युक्तस्स यतिस्तेन गमनाय मतिन्दधे ।
तावद्भिल्ल्या वचः प्रोक्तं स्वामिनं संविचार्य्य वै
॥१०॥भिल्ल्युवाच
स्वामिन्देहि यतेःस्थानं विमुखं कुरु मातिथिम् ।
गृहधर्मं विचार्य्य त्वमन्यथा धर्मसंक्षयः
॥११॥स्थीयतान्ते गृहाभ्यंतः सुखेन यतिना सह ।
अहं बहिः स्थितिं कुर्य्यामायुधानि बृहन्त्यपि
॥१२॥नन्दीश्वर उवाच
तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा भिल्ल्या धर्मान्वितं शिवम् ।
स्वपत्न्या मनसा तेन भिल्लेन च विचारितम्
॥१३॥स्त्रियं बहिश्च निष्कास्य कथं स्थेयं मया बहे ।
यतेरन्यत्र गमनमधर्म्मकरमात्मनः
॥१४॥द्वयमप्युचितं नैव सर्वथा गृहमेधिनः ।
यद्भावि तद्भवेदेव मया स्थेयं गृहाद्बहिः
॥१५॥इत्याग्रहन्तदा कृत्वा गृहान्तः स्थाय तौ मुदा ।
स्वायुधानि च संस्थाप्य भिल्लोऽतिष्ठद्गृहाद्बहिः
॥१६॥रात्रौ तम्पशवः क्रूरा हिंसकाः समपीडयन् ।
तेनापि च यथाशक्ति कृतो यत्नो महांस्तदा
॥१७॥एवं यत्नं प्रकुर्वाण स भिल्लो बलवानपि ।
प्रारब्धात्प्रेरितैर्हिंस्रैर्बलादासीच्च भक्षितः
॥१८॥प्रातरुत्थाय स यतिर्दृष्ट्वा हिंस्रैश्च भक्षितम् ।
भिल्लं वने चरंतं वै दुःखितोऽभूदतीव हि
॥१९॥दुखितं तं यतिन्दृष्ट्वा भिल्ली सा दुःखितापि हि ।
धैर्यात्स्वदुःखं संहृत्य वचनं चेदमब्रवीत्
॥२०॥भिल्ल्युवाच
किमर्थं क्रियते दुःखं भद्रं जातं यतेऽधुना ।
धन्योयं कृतकृत्यश्च यज्जातो मृत्युरीदृशः
॥२१॥अहं चैनं गमिष्यामि भस्म भूत्वानले यते ।
चितां कारय सुप्रीत्या स्त्रीणां धर्मः सनातनः
॥२२॥इति तद्वचनं श्रुत्वा हितं मत्वा स्वयं यतिः ।
चितां व्यरचयत्सा हि प्रविवेश स्वधर्मतः
॥२३॥एतस्मिन्नन्तरे साक्षात्पुरः प्रादुरभूच्छिवः ।
धन्ये धन्ये इति प्रीत्या प्रशंसस्तां हरोऽब्रवीत्
॥२४॥हर उवाच
वरं ब्रूहि प्रसन्नोस्मि त्वदाचरणतोऽनघे ।
तवादेयं न वै किंचिद्वश्योऽहं ते विशेषतः
॥२५॥नन्दीश्वर उवाच
तच्छुत्वा शम्भुवचनं परमानन्ददायकम् ।
सुखं प्राप्तं विशेषेण न किंचित्स्मरणं ययौ
॥२६॥तस्यास्तद्गतिमालक्ष्य सुप्रसन्नो हरोऽभवत् ।
उवाच च पुनः शम्भुर्वरं ब्रूहीति ताम्प्रभुः
॥२७॥शिव उवाच
अयं यतिश्च मद्रूपो हंसरूपो भविष्यति ।
परजन्मनि वां प्रीत्या संयोग कारयिष्यति ।
भिल्लश्च वीरसेनस्य नैषधे नगरे वरे ।
महान्पुत्रो नलो नाम भविष्यति न संशयः
॥२९॥त्वं सुता भीमराजस्य वैदर्भे नगरेऽनघे ।
दमयन्ती च विख्याता भविष्यसि गुणान्विता
॥३०॥युवां चोभौ मिलित्वा च राजभोगं सुविस्तरम् ।
भुक्त्वा मुक्तिं च योगीन्द्रेर्लप्स्येथे दुर्लभां ध्रुवम्
॥३१॥नन्दीश्वर उवाच
इत्युक्त्वा च स्वयं शम्भुर्लिङ्गरूपोऽभवत्तदा ।
तस्मान्न चलितो धर्मादचलेश इति स्मृतः
॥३२॥स भिल्ल आहुकश्चापि वीरसेनसुतोऽभवत् ।
नैषधे नगरे तात नलनामा महानृपः
॥३३॥आहुका सा महाभिल्ली भीमस्य तनयाऽभवत् ।
वैदर्भे नगरे राज्ञो दमयन्तीति विश्रुता
॥३४॥यतिनाथाह्वयस्सोपि हंसरूपोऽभवच्छिवः ।
विवाहं कारयामास दमयन्त्या नलेन वै
॥३५॥पूर्वसत्काररूपेण महापुण्येन शंकरः ।
हंसरूपं विधायैव ताभ्यां सुखमदात्प्रभुः
॥३६॥शिवो हंसावतारो हि नानावार्ताविचक्षणः ।
दमयन्त्या नलस्यापि परमानन्ददायकः
॥३७॥इदं चरितं परमं पवित्रं शिवावतारस्य पवित्रकीर्तेः ।
यतीशसंज्ञस्य महाद्भुतं हि हंसाह्वयस्यापि विमुक्तिदं हि
॥३८॥यतीशब्रह्महंसाख्यावतारचरितं शुभम् ।
शृणुयाच्छ्रावयेद्यो हि स लभेत परां गतिम्
॥३९॥इदमाख्यानमनघं सर्वकामफलप्रदम् ।
स्वर्ग्यं यशस्यमायुष्यं भक्तिवर्धनमुत्तमम्
॥४०॥श्रुत्वैतच्चचरितं शम्भोर्यतिहंसस्वरूपयोः ।
इह सर्वसुखम्भुक्त्वा सोऽन्ते शिवपुरं व्रजेत्
॥४१॥इति श्रीशिवमहापुराणे तृ० शतरुद्रसंहि० यतिनाथब्रह्महंसाह्वयशिवावतारचरितवर्णनं नामाष्टाविंशोऽध्यायः ॥ २८ ॥