śṛṇu prājña pravakṣyāmi śivasya paramātmanaḥ
nandīśvara uvāca
śṛṇu prājña pravakṣyāmi śivasya paramātmanaḥ |
avatāraṃ purānandaṃ yātināthāhvayaṃ mune
||1||शृणु प्राज्ञ प्रवक्ष्यामि शिवस्य परमात्मनः ।
अवतारं पुरानन्दं यातिनाथाह्वयं मुने
arbudācalasaṃjñe tu parvate bhillavaṃśajaḥ |
āhukaśca tadabhyāśe vasatisma munīśvara
||2||अर्बुदाचलसंज्ञे तु पर्वते भिल्लवंशजः ।
आहुकश्च तदभ्याशे वसतिस्म मुनीश्वर
tatpatnī hyāhukā nāma babhūva kila suvratā |
ubhāvapi mahāśaivāvāstāntau śivapūjakau
||3||तत्पत्नी ह्याहुका नाम बभूव किल सुव्रता ।
उभावपि महाशैवावास्तान्तौ शिवपूजकौ
kasmiṃścitsamaye bhillaḥ śivabhaktirataḥ sadā |
āhārārthaṃ svapatnyāśca sudūraṃ sa gato mune
||4||कस्मिंश्चित्समये भिल्लः शिवभक्तिरतः सदा ।
आहारार्थं स्वपत्न्याश्च सुदूरं स गतो मुने
etasminnantare tatra gehe bhillasya śaṅkaraḥ |
bhūtvā yativapuḥ sāyaṃ parīkṣārthaṃ samāyayau
||5||एतस्मिन्नन्तरे तत्र गेहे भिल्लस्य शङ्करः ।
भूत्वा यतिवपुः सायं परीक्षार्थं समाययौ
tasminnavasare tatrājagāma sa gṛhādhipaḥ |
pūjanaṃ ca yatīśasya cakāra premataḥ sudhīḥ
||6||तस्मिन्नवसरे तत्राजगाम स गृहाधिपः ।
पूजनं च यतीशस्य चकार प्रेमतः सुधीः
tadbhāvasya parīkṣārthaṃ yatirūpassa śaṃkaraḥ |
mahālīlātaraḥ prītyā bhītaṃ provāca dīnagīḥ
||7||तद्भावस्य परीक्षार्थं यतिरूपस्स शंकरः ।
महालीलातरः प्रीत्या भीतं प्रोवाच दीनगीः
yatinātha uvāca
adya sthalaṃ nivāsārthaṃ dehi me prātareva hi |
yāsyāmi sarvathā bhilla svasti syāttava sarvadā
||8||अद्य स्थलं निवासार्थं देहि मे प्रातरेव हि ।
यास्यामि सर्वथा भिल्ल स्वस्ति स्यात्तव सर्वदा
bhilla uvāca
tyamproktaṃ tvayā svāmiñśṛṇu madvacanaṃ ca te |
ati svalpaṃ sthalaṃ me hi syānnivāsaḥ kathantava
||9||त्यम्प्रोक्तं त्वया स्वामिञ्शृणु मद्वचनं च ते ।
अति स्वल्पं स्थलं मे हि स्यान्निवासः कथन्तव
nandīśvara uvāca
ityuktassa yatistena gamanāya matindadhe |
tāvadbhillyā vacaḥ proktaṃ svāminaṃ saṃvicāryya vai
||10||इत्युक्तस्स यतिस्तेन गमनाय मतिन्दधे ।
तावद्भिल्ल्या वचः प्रोक्तं स्वामिनं संविचार्य्य वै
bhillyuvāca
svāmindehi yateḥsthānaṃ vimukhaṃ kuru mātithim |
gṛhadharmaṃ vicāryya tvamanyathā dharmasaṃkṣayaḥ
||11||स्वामिन्देहि यतेःस्थानं विमुखं कुरु मातिथिम् ।
गृहधर्मं विचार्य्य त्वमन्यथा धर्मसंक्षयः
sthīyatānte gṛhābhyaṃtaḥ sukhena yatinā saha |
ahaṃ bahiḥ sthitiṃ kuryyāmāyudhāni bṛhantyapi
||12||स्थीयतान्ते गृहाभ्यंतः सुखेन यतिना सह ।
अहं बहिः स्थितिं कुर्य्यामायुधानि बृहन्त्यपि
nandīśvara uvāca
tasyāstadvacanaṃ śrutvā bhillyā dharmānvitaṃ śivam |
svapatnyā manasā tena bhillena ca vicāritam
||13||तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा भिल्ल्या धर्मान्वितं शिवम् ।
स्वपत्न्या मनसा तेन भिल्लेन च विचारितम्
striyaṃ bahiśca niṣkāsya kathaṃ stheyaṃ mayā bahe |
yateranyatra gamanamadharmmakaramātmanaḥ
||14||स्त्रियं बहिश्च निष्कास्य कथं स्थेयं मया बहे ।
यतेरन्यत्र गमनमधर्म्मकरमात्मनः
dvayamapyucitaṃ naiva sarvathā gṛhamedhinaḥ |
yadbhāvi tadbhavedeva mayā stheyaṃ gṛhādbahiḥ
||15||द्वयमप्युचितं नैव सर्वथा गृहमेधिनः ।
यद्भावि तद्भवेदेव मया स्थेयं गृहाद्बहिः
ityāgrahantadā kṛtvā gṛhāntaḥ sthāya tau mudā |
svāyudhāni ca saṃsthāpya bhillo'tiṣṭhadgṛhādbahiḥ
||16||इत्याग्रहन्तदा कृत्वा गृहान्तः स्थाय तौ मुदा ।
स्वायुधानि च संस्थाप्य भिल्लोऽतिष्ठद्गृहाद्बहिः
rātrau tampaśavaḥ krūrā hiṃsakāḥ samapīḍayan |
tenāpi ca yathāśakti kṛto yatno mahāṃstadā
||17||रात्रौ तम्पशवः क्रूरा हिंसकाः समपीडयन् ।
तेनापि च यथाशक्ति कृतो यत्नो महांस्तदा
evaṃ yatnaṃ prakurvāṇa sa bhillo balavānapi |
prārabdhātpreritairhiṃsrairbalādāsīcca bhakṣitaḥ
||18||एवं यत्नं प्रकुर्वाण स भिल्लो बलवानपि ।
प्रारब्धात्प्रेरितैर्हिंस्रैर्बलादासीच्च भक्षितः
prātarutthāya sa yatirdṛṣṭvā hiṃsraiśca bhakṣitam |
bhillaṃ vane caraṃtaṃ vai duḥkhito'bhūdatīva hi
||19||प्रातरुत्थाय स यतिर्दृष्ट्वा हिंस्रैश्च भक्षितम् ।
भिल्लं वने चरंतं वै दुःखितोऽभूदतीव हि
dukhitaṃ taṃ yatindṛṣṭvā bhillī sā duḥkhitāpi hi |
dhairyātsvaduḥkhaṃ saṃhṛtya vacanaṃ cedamabravīt
||20||दुखितं तं यतिन्दृष्ट्वा भिल्ली सा दुःखितापि हि ।
धैर्यात्स्वदुःखं संहृत्य वचनं चेदमब्रवीत्
bhillyuvāca
kimarthaṃ kriyate duḥkhaṃ bhadraṃ jātaṃ yate'dhunā |
dhanyoyaṃ kṛtakṛtyaśca yajjāto mṛtyurīdṛśaḥ
||21||किमर्थं क्रियते दुःखं भद्रं जातं यतेऽधुना ।
धन्योयं कृतकृत्यश्च यज्जातो मृत्युरीदृशः
ahaṃ cainaṃ gamiṣyāmi bhasma bhūtvānale yate |
citāṃ kāraya suprītyā strīṇāṃ dharmaḥ sanātanaḥ
||22||अहं चैनं गमिष्यामि भस्म भूत्वानले यते ।
चितां कारय सुप्रीत्या स्त्रीणां धर्मः सनातनः
iti tadvacanaṃ śrutvā hitaṃ matvā svayaṃ yatiḥ |
citāṃ vyaracayatsā hi praviveśa svadharmataḥ
||23||इति तद्वचनं श्रुत्वा हितं मत्वा स्वयं यतिः ।
चितां व्यरचयत्सा हि प्रविवेश स्वधर्मतः
etasminnantare sākṣātpuraḥ prādurabhūcchivaḥ |
dhanye dhanye iti prītyā praśaṃsastāṃ haro'bravīt
||24||एतस्मिन्नन्तरे साक्षात्पुरः प्रादुरभूच्छिवः ।
धन्ये धन्ये इति प्रीत्या प्रशंसस्तां हरोऽब्रवीत्
hara uvāca
varaṃ brūhi prasannosmi tvadācaraṇato'naghe |
tavādeyaṃ na vai kiṃcidvaśyo'haṃ te viśeṣataḥ
||25||वरं ब्रूहि प्रसन्नोस्मि त्वदाचरणतोऽनघे ।
तवादेयं न वै किंचिद्वश्योऽहं ते विशेषतः
nandīśvara uvāca
tacchutvā śambhuvacanaṃ paramānandadāyakam |
sukhaṃ prāptaṃ viśeṣeṇa na kiṃcitsmaraṇaṃ yayau
||26||तच्छुत्वा शम्भुवचनं परमानन्ददायकम् ।
सुखं प्राप्तं विशेषेण न किंचित्स्मरणं ययौ
tasyāstadgatimālakṣya suprasanno haro'bhavat |
uvāca ca punaḥ śambhurvaraṃ brūhīti tāmprabhuḥ
||27||तस्यास्तद्गतिमालक्ष्य सुप्रसन्नो हरोऽभवत् ।
उवाच च पुनः शम्भुर्वरं ब्रूहीति ताम्प्रभुः
śiva uvāca
ayaṃ yatiśca madrūpo haṃsarūpo bhaviṣyati |
parajanmani vāṃ prītyā saṃyoga kārayiṣyati |
bhillaśca vīrasenasya naiṣadhe nagare vare |
mahānputro nalo nāma bhaviṣyati na saṃśayaḥ
||29||अयं यतिश्च मद्रूपो हंसरूपो भविष्यति ।
परजन्मनि वां प्रीत्या संयोग कारयिष्यति ।
भिल्लश्च वीरसेनस्य नैषधे नगरे वरे ।
महान्पुत्रो नलो नाम भविष्यति न संशयः
tvaṃ sutā bhīmarājasya vaidarbhe nagare'naghe |
damayantī ca vikhyātā bhaviṣyasi guṇānvitā
||30||त्वं सुता भीमराजस्य वैदर्भे नगरेऽनघे ।
दमयन्ती च विख्याता भविष्यसि गुणान्विता
yuvāṃ cobhau militvā ca rājabhogaṃ suvistaram |
bhuktvā muktiṃ ca yogīndrerlapsyethe durlabhāṃ dhruvam
||31||युवां चोभौ मिलित्वा च राजभोगं सुविस्तरम् ।
भुक्त्वा मुक्तिं च योगीन्द्रेर्लप्स्येथे दुर्लभां ध्रुवम्
nandīśvara uvāca
ityuktvā ca svayaṃ śambhurliṅgarūpo'bhavattadā |
tasmānna calito dharmādacaleśa iti smṛtaḥ
||32||इत्युक्त्वा च स्वयं शम्भुर्लिङ्गरूपोऽभवत्तदा ।
तस्मान्न चलितो धर्मादचलेश इति स्मृतः
sa bhilla āhukaścāpi vīrasenasuto'bhavat |
naiṣadhe nagare tāta nalanāmā mahānṛpaḥ
||33||स भिल्ल आहुकश्चापि वीरसेनसुतोऽभवत् ।
नैषधे नगरे तात नलनामा महानृपः
āhukā sā mahābhillī bhīmasya tanayā'bhavat |
vaidarbhe nagare rājño damayantīti viśrutā
||34||आहुका सा महाभिल्ली भीमस्य तनयाऽभवत् ।
वैदर्भे नगरे राज्ञो दमयन्तीति विश्रुता
yatināthāhvayassopi haṃsarūpo'bhavacchivaḥ |
vivāhaṃ kārayāmāsa damayantyā nalena vai
||35||यतिनाथाह्वयस्सोपि हंसरूपोऽभवच्छिवः ।
विवाहं कारयामास दमयन्त्या नलेन वै
pūrvasatkārarūpeṇa mahāpuṇyena śaṃkaraḥ |
haṃsarūpaṃ vidhāyaiva tābhyāṃ sukhamadātprabhuḥ
||36||पूर्वसत्काररूपेण महापुण्येन शंकरः ।
हंसरूपं विधायैव ताभ्यां सुखमदात्प्रभुः
śivo haṃsāvatāro hi nānāvārtāvicakṣaṇaḥ |
damayantyā nalasyāpi paramānandadāyakaḥ
||37||शिवो हंसावतारो हि नानावार्ताविचक्षणः ।
दमयन्त्या नलस्यापि परमानन्ददायकः
idaṃ caritaṃ paramaṃ pavitraṃ śivāvatārasya pavitrakīrteḥ |
yatīśasaṃjñasya mahādbhutaṃ hi haṃsāhvayasyāpi vimuktidaṃ hi
||38||इदं चरितं परमं पवित्रं शिवावतारस्य पवित्रकीर्तेः ।
यतीशसंज्ञस्य महाद्भुतं हि हंसाह्वयस्यापि विमुक्तिदं हि
yatīśabrahmahaṃsākhyāvatāracaritaṃ śubham |
śṛṇuyācchrāvayedyo hi sa labheta parāṃ gatim
||39||यतीशब्रह्महंसाख्यावतारचरितं शुभम् ।
शृणुयाच्छ्रावयेद्यो हि स लभेत परां गतिम्
idamākhyānamanaghaṃ sarvakāmaphalapradam |
svargyaṃ yaśasyamāyuṣyaṃ bhaktivardhanamuttamam
||40||इदमाख्यानमनघं सर्वकामफलप्रदम् ।
स्वर्ग्यं यशस्यमायुष्यं भक्तिवर्धनमुत्तमम्
śrutvaitaccacaritaṃ śambhoryatihaṃsasvarūpayoḥ |
iha sarvasukhambhuktvā so'nte śivapuraṃ vrajet
||41||श्रुत्वैतच्चचरितं शम्भोर्यतिहंसस्वरूपयोः ।
इह सर्वसुखम्भुक्त्वा सोऽन्ते शिवपुरं व्रजेत्
iti śrīśivamahāpurāṇe tṛ0 śatarudrasaṃhi0 yatināthabrahmahaṃsāhvayaśivāvatāracaritavarṇanaṃ nāmāṣṭāviṃśo'dhyāyaḥ || 28 ||