sanatkumāra sarvvajña śṛṇu tvaṃ bhairavīṃ kathām
atha bhairavāvatāramāha |
nandīśvara uvāca |
sanatkumāra sarvvajña śṛṇu tvaṃ bhairavīṃ kathām |
yasyāḥ śravaṇamātreṇa śaivī bhaktirdṛḍhā bhavet
||1||अथ भैरवावतारमाह ।
नन्दीश्वर उवाच ।
सनत्कुमार सर्व्वज्ञ शृणु त्वं भैरवीं कथाम् ।
यस्याः श्रवणमात्रेण शैवी भक्तिर्दृढा भवेत्
bhairavaḥ pūrṇarūpo hi śaṃkarasya parātmanaḥ |
mūḍhāstaṃ vai na jānanti mohitāśśivamāyayā
||2||भैरवः पूर्णरूपो हि शंकरस्य परात्मनः ।
मूढास्तं वै न जानन्ति मोहिताश्शिवमायया
sanatkumāra no vetti mahimānaṃ maheśituḥ |
caturbhujo'pi viṣṇurvai caturvvaktro'pi vai vidhiḥ
||3||सनत्कुमार नो वेत्ति महिमानं महेशितुः ।
चतुर्भुजोऽपि विष्णुर्वै चतुर्व्वक्त्रोऽपि वै विधिः
citramatra na kiñcidvai durjñeyā khalu śāmbhavī |
tayā saṃmohitāssarve nārcayantyapi tamparam
||4||चित्रमत्र न किञ्चिद्वै दुर्ज्ञेया खलु शाम्भवी ।
तया संमोहितास्सर्वे नार्चयन्त्यपि तम्परम्
veda cedyadi vātmānaṃ sa eva parameśvaraḥ |
tadā vihanti te sarvve svecchayā na hi ke'pi tam
||5||वेद चेद्यदि वात्मानं स एव परमेश्वरः ।
तदा विहन्ति ते सर्व्वे स्वेच्छया न हि केऽपि तम्
sarvvago'pi maheśāno nekṣyate mūḍhabuddhibhiḥ |
devavad budhyate loke yo'tīto manasāṃ girām
||6||सर्व्वगोऽपि महेशानो नेक्ष्यते मूढबुद्धिभिः ।
देववद् बुध्यते लोके योऽतीतो मनसां गिराम्
atretihāsaṃ vakṣye'haṃ paramarṣe purātanam |
śṛṇu taṃ śraddhayā tāta paramaṃ jñānakāraṇam
||7||अत्रेतिहासं वक्ष्येऽहं परमर्षे पुरातनम् ।
शृणु तं श्रद्धया तात परमं ज्ञानकारणम्
meruśṛṅge'dbhute ramye sthitambrahmāṇamīśvaram |
jagmurdevarṣayaḥ sarvve sutattvaṃ jñātumicchayā
||8||मेरुशृङ्गेऽद्भुते रम्ये स्थितम्ब्रह्माणमीश्वरम् ।
जग्मुर्देवर्षयः सर्व्वे सुतत्त्वं ज्ञातुमिच्छया
tatrāgatya vidhinnatvā papracchuste mahādarāt |
kṛtāñjalipuṭāssarve nataskandhā munīśvarāḥ
||9||तत्रागत्य विधिन्नत्वा पप्रच्छुस्ते महादरात् ।
कृताञ्जलिपुटास्सर्वे नतस्कन्धा मुनीश्वराः
devarṣaya ūcuḥ
devadeva prajānātha sṛṣṭikṛllokanāyaka |
tattvato vada cāsmabhyaṃ kimekaṃ tattvamavyayam
||10||देवदेव प्रजानाथ सृष्टिकृल्लोकनायक ।
तत्त्वतो वद चास्मभ्यं किमेकं तत्त्वमव्ययम्
nandīśvara uvāca
sa māyayā maheśasya mohitaḥ padmasambhavaḥ |
avijñāya parambhāvaṃ saṃbhāvaṃ pratyuvāca ha
||11||स मायया महेशस्य मोहितः पद्मसम्भवः ।
अविज्ञाय परम्भावं संभावं प्रत्युवाच ह
brahmovāca
he surā ṛṣayaḥ sarvve sumatyā śṛṇutādarāt |
vacmyahaṃ paramaṃ tattvamavyayaṃ vai yathārthataḥ
||12||हे सुरा ऋषयः सर्व्वे सुमत्या शृणुतादरात् ।
वच्म्यहं परमं तत्त्वमव्ययं वै यथार्थतः
jagadyonirahaṃ dhātā svayambhūraja īśvaraḥ |
anādibhāgahaṃ brahma hyeka ātmā nirañjanaḥ
||13||जगद्योनिरहं धाता स्वयम्भूरज ईश्वरः ।
अनादिभागहं ब्रह्म ह्येक आत्मा निरञ्जनः
pravartako hi jagatāmahameva nivarttakaḥ |
saṃvartako madadhiko nānyaḥ kaścitsurottamāḥ
||14||प्रवर्तको हि जगतामहमेव निवर्त्तकः ।
संवर्तको मदधिको नान्यः कश्चित्सुरोत्तमाः
nandīśvara uvāca
tasyaivaṃ vadato dhāturviṣṇustatra sthito mune |
provāca prahasanvākyaṃ saṃkruddho mohito'jayā
||15||तस्यैवं वदतो धातुर्विष्णुस्तत्र स्थितो मुने ।
प्रोवाच प्रहसन्वाक्यं संक्रुद्धो मोहितोऽजया
na caitaducitā brahmanyogayuktasya mūrkhatā |
avijñāya paraṃ tattvaṃ vṛthaitatte nigadyate
||16||न चैतदुचिता ब्रह्मन्योगयुक्तस्य मूर्खता ।
अविज्ञाय परं तत्त्वं वृथैतत्ते निगद्यते
kartā vai sarvalokānāṃ paramātmā paraḥ pumān |
yajño nārāyaṇo devo māyādhīśaḥ parā gatiḥ
||17||कर्ता वै सर्वलोकानां परमात्मा परः पुमान् ।
यज्ञो नारायणो देवो मायाधीशः परा गतिः
mamājñayā tvayā brahmansṛṣṭireṣā vidhī yate |
jagatāṃ jīvanaṃ naiva māmanādṛtya ceśvaram
||18||ममाज्ञया त्वया ब्रह्मन्सृष्टिरेषा विधी यते ।
जगतां जीवनं नैव मामनादृत्य चेश्वरम्
evaṃ triprakṛtau mohātparasparajayaiṣiṇau |
procaturnigamāṃścātra pramāṇe sarvathā tanau
||19||एवं त्रिप्रकृतौ मोहात्परस्परजयैषिणौ ।
प्रोचतुर्निगमांश्चात्र प्रमाणे सर्वथा तनौ
praṣṭavyāste viśeṣeṇa sthitā mūrtidharāśca te |
papracchatuḥ pramāṇajñānityuktvā caturo'pi tān
||20||प्रष्टव्यास्ते विशेषेण स्थिता मूर्तिधराश्च ते ।
पप्रच्छतुः प्रमाणज्ञानित्युक्त्वा चतुरोऽपि तान्
vidhiviṣṇū ūcatuḥ
vedāḥ pramāṇaṃ sarvvatra pratiṣṭhā paramāmitāḥ |
yūyaṃ vadata viśrabdhaṃ kimekaṃ tattvamavyayam
||21||वेदाः प्रमाणं सर्व्वत्र प्रतिष्ठा परमामिताः ।
यूयं वदत विश्रब्धं किमेकं तत्त्वमव्ययम्
nandīśvara uvāca
ityākarṇya tayorvācaṃ punaste hi ṛgādayaḥ |
avadaṃstattvataḥ sarvve saṃsmarato paraṃ prabhum
||22||इत्याकर्ण्य तयोर्वाचं पुनस्ते हि ऋगादयः ।
अवदंस्तत्त्वतः सर्व्वे संस्मरतो परं प्रभुम्
yadi mānyā vayandevau sṛṣṭisthitikarau vibhū |
tadā pramāṇaṃ vakṣyāmo bhavatsandehabhedakam
||23||यदि मान्या वयन्देवौ सृष्टिस्थितिकरौ विभू ।
तदा प्रमाणं वक्ष्यामो भवत्सन्देहभेदकम्
nandīśvara uvāca
śrutyuktavidhimākarṇya procatustau surau śrutīḥ |
yuṣmaduktaṃ pramāṇaṃ nau kintattvaṃ samyagucyatām
||24||श्रुत्युक्तविधिमाकर्ण्य प्रोचतुस्तौ सुरौ श्रुतीः ।
युष्मदुक्तं प्रमाणं नौ किन्तत्त्वं सम्यगुच्यताम्
ṛgveda uvāca
yadantassthāni bhūtāni yatassarvvampravarttate |
yadāhuḥ paramantattvaṃ sa rudrastveka eva hi
||25||यदन्तस्स्थानि भूतानि यतस्सर्व्वम्प्रवर्त्तते ।
यदाहुः परमन्तत्त्वं स रुद्रस्त्वेक एव हि
yajurveda uvāca
yo yajñairakhilairīśo yogena ca samijyate |
yena pramāṇaṃ khalu nassa ekaḥ sarvvadṛk chivaḥ
||26||यो यज्ञैरखिलैरीशो योगेन च समिज्यते ।
येन प्रमाणं खलु नस्स एकः सर्व्वदृक् छिवः
sāmaveda uvāca
yenedambhramyate viśvaṃ yogibhiryo vicintyate |
yadbhāsā bhāsate viśvaṃ sa ekastryambakaḥ paraḥ
||27||येनेदम्भ्रम्यते विश्वं योगिभिर्यो विचिन्त्यते ।
यद्भासा भासते विश्वं स एकस्त्र्यम्बकः परः
atharvaveda uvāca
yaṃ prapaśyanti deveśambhaktyanugrahiṇo janāḥ |
tamāhurekaṃ kaivalyaṃ śaṃkaraṃ duḥkhataḥ param
||28||यं प्रपश्यन्ति देवेशम्भक्त्यनुग्रहिणो जनाः ।
तमाहुरेकं कैवल्यं शंकरं दुःखतः परम्
nandīśvara uvāca
śrutyuktamidamākarṇyātīvamāyāvimohitau |
smitvāhaturvidhiharī nigamāṃstānvicetanau
||29||श्रुत्युक्तमिदमाकर्ण्यातीवमायाविमोहितौ ।
स्मित्वाहतुर्विधिहरी निगमांस्तान्विचेतनौ
vidhiharī ūcatuḥ
he vedāḥ kimidaṃ yūyambhāṣante gatacetanāḥ |
kiñjātaṃ vo'dya sarvvaṃ hi naṣṭaṃ suvayunaṃ param
||30||हे वेदाः किमिदं यूयम्भाषन्ते गतचेतनाः ।
किञ्जातं वोऽद्य सर्व्वं हि नष्टं सुवयुनं परम्
kathampramathanātho'sau ramamāṇo nirantaram |
digambaraḥ pītavarṇo śivayā dhūlidhūsaraḥ
||31||कथम्प्रमथनाथोऽसौ रममाणो निरन्तरम् ।
दिगम्बरः पीतवर्णो शिवया धूलिधूसरः
virūpaveṣo jaṭilo vṛṣago vyālabhūṣaṇaḥ |
paraṃ brahmatvamāpannaḥ kva ca tatsaṃgavarjitam
||32||विरूपवेषो जटिलो वृषगो व्यालभूषणः ।
परं ब्रह्मत्वमापन्नः क्व च तत्संगवर्जितम्
ityudīritamākarṇya praṇavaḥ sarvagastayoḥ |
amūrto mūrtimānprītyā jṛmbhamāṇa uvāca tau
||33||इत्युदीरितमाकर्ण्य प्रणवः सर्वगस्तयोः ।
अमूर्तो मूर्तिमान्प्रीत्या जृम्भमाण उवाच तौ
praṇava uvāca
na hīśo bhagavāñchaktyā hyātmano vyatiriktayā |
kadācidramate rudro līlārūpadharo haraḥ
||34||न हीशो भगवाञ्छक्त्या ह्यात्मनो व्यतिरिक्तया ।
कदाचिद्रमते रुद्रो लीलारूपधरो हरः
asau hi parameśānassvayaṃjyotissanātanaḥ |
ānandarūpā tasyaiṣā śaktirnāgantukī śivā
||35||असौ हि परमेशानस्स्वयंज्योतिस्सनातनः ।
आनन्दरूपा तस्यैषा शक्तिर्नागन्तुकी शिवा
nandīśvara uvāca
ityevamukto'pi tadā vidherviṣṇośca vai tadā |
nājñānamagamannāśaṃ śrīkaṇṭhasyaiva māyayā
||36||इत्येवमुक्तोऽपि तदा विधेर्विष्णोश्च वै तदा ।
नाज्ञानमगमन्नाशं श्रीकण्ठस्यैव मायया
prādurāsīttato jyotirubhayorantare mahat |
pūrayannijayā bhāsā dyāvābhūmyoryadantaram
||37||प्रादुरासीत्ततो ज्योतिरुभयोरन्तरे महत् ।
पूरयन्निजया भासा द्यावाभूम्योर्यदन्तरम्
jyotirmaṇḍalamadhyastho dadṛśe puruṣākṛtiḥ |
vidhikratubhyāṃ tatraiva mahādbhutatanurmune
||38||ज्योतिर्मण्डलमध्यस्थो ददृशे पुरुषाकृतिः ।
विधिक्रतुभ्यां तत्रैव महाद्भुततनुर्मुने
prajajvālātha kopena brahmaṇaḥ pañcamaṃ śiraḥ |
āvayorantare ko'sau bibhṛyātpuruṣākṛtim
||39||प्रजज्वालाथ कोपेन ब्रह्मणः पञ्चमं शिरः ।
आवयोरन्तरे कोऽसौ बिभृयात्पुरुषाकृतिम्
vidhiḥ saṃbhāvayedyāvattāvatsa trivilocanaḥ |
dṛṣṭaḥ kṣaṇena ca mahāpuruṣo nīlalohitaḥ
||40||विधिः संभावयेद्यावत्तावत्स त्रिविलोचनः ।
दृष्टः क्षणेन च महापुरुषो नीललोहितः
triśūlapāṇirbhālākṣo nāgoḍupavibhūṣaṇaḥ |
hiraṇyagarbhastaṃ dṛṣṭvā vihasanprāha mohitaḥ
||41||त्रिशूलपाणिर्भालाक्षो नागोडुपविभूषणः ।
हिरण्यगर्भस्तं दृष्ट्वा विहसन्प्राह मोहितः
brahmovāca
nīlalohita jāne tvāṃ mā bhaiṣīścandraśekhara |
bhālasthalānmama purā rudraḥ prādurabhūdbhavān
||42||नीललोहित जाने त्वां मा भैषीश्चन्द्रशेखर ।
भालस्थलान्मम पुरा रुद्रः प्रादुरभूद्भवान्
rodanādrudranāmāpi yojito'si mayā purā |
māmeva śaraṇaṃ yāhi putra rakṣāṅkaromi te
||43||रोदनाद्रुद्रनामापि योजितोऽसि मया पुरा ।
मामेव शरणं याहि पुत्र रक्षाङ्करोमि ते
nandīśvara uvāca
atheśvaraḥ padmayoneḥ śrutvā garvavatīṃ giram |
cukopātīva ca tadā kurvanniva layammune
||44||अथेश्वरः पद्मयोनेः श्रुत्वा गर्ववतीं गिरम् ।
चुकोपातीव च तदा कुर्वन्निव लयम्मुने
sa kopatassamutpādya puruṣaṃ bhairavaṃ kvacit |
prajvalantaṃ sumahasā prītyā ca parameśvaraḥ
||45||स कोपतस्समुत्पाद्य पुरुषं भैरवं क्वचित् ।
प्रज्वलन्तं सुमहसा प्रीत्या च परमेश्वरः
īśvara uvāca
prākca paṃkajajanmāsau śāsyaste kālabhairava |
kālavadrājase sākṣātkālarājastato bhavān
||46||प्राक्च पंकजजन्मासौ शास्यस्ते कालभैरव ।
कालवद्राजसे साक्षात्कालराजस्ततो भवान्
viśvaṃ bhartuṃ samarthosi bhīṣaṇādbhairavaḥ smṛtaḥ |
tvatto bheṣyati kālo'pi tatastvaṃ kālabhairavaḥ
||47||विश्वं भर्तुं समर्थोसि भीषणाद्भैरवः स्मृतः ।
त्वत्तो भेष्यति कालोऽपि ततस्त्वं कालभैरवः
āmardayiṣyati bhavānruṣṭo duṣṭātmano yataḥ |
āmardaka iti khyātiṃ tatassarvatra yāsyasi
||48||आमर्दयिष्यति भवान्रुष्टो दुष्टात्मनो यतः ।
आमर्दक इति ख्यातिं ततस्सर्वत्र यास्यसि
yataḥ pāpāni bhaktānāṃ bhakṣayiṣyasi tatkṣaṇāt |
pāpabhakṣaṇa ityeva tava nāma bhaviṣyati
||49||यतः पापानि भक्तानां भक्षयिष्यसि तत्क्षणात् ।
पापभक्षण इत्येव तव नाम भविष्यति
yā me muktipurī kāśī sarvvābhyo'hi garīyasī |
ādhipatyaṃ ca tasyāste kālarāja sadaiva hi
||50||या मे मुक्तिपुरी काशी सर्व्वाभ्योऽहि गरीयसी ।
आधिपत्यं च तस्यास्ते कालराज सदैव हि
tatra ye pātakinarāsteṣāṃ śāstā tvameva hi |
śubhāśubhaṃ ca tatkarma citragupto likhiṣyati
||51||तत्र ये पातकिनरास्तेषां शास्ता त्वमेव हि ।
शुभाशुभं च तत्कर्म चित्रगुप्तो लिखिष्यति
nandīśvara uvāca
etānvarānpragṛhyātha tatkṣaṇātkālabhairavaḥ |
vāmāṃgulinakhāgreṇa cakarta ca vidheśśiraḥ
||52||एतान्वरान्प्रगृह्याथ तत्क्षणात्कालभैरवः ।
वामांगुलिनखाग्रेण चकर्त च विधेश्शिरः
yadaṃgamaparādhnoti kāryaṃ tasyaiva śāsanam |
ato yena kṛtā nindā tacchinnampañcamaṃ śiraḥ
||53||यदंगमपराध्नोति कार्यं तस्यैव शासनम् ।
अतो येन कृता निन्दा तच्छिन्नम्पञ्चमं शिरः
atha cchinnaṃ vidhiśiro dṛṣṭvā bhītataro hariḥ |
śātarudriyamantraiśca bhaktyā tuṣṭāva śaṅkaram
||54||अथ च्छिन्नं विधिशिरो दृष्ट्वा भीततरो हरिः ।
शातरुद्रियमन्त्रैश्च भक्त्या तुष्टाव शङ्करम्
bhīto hiraṇyagarbho'pi jajāpa śatarudriyam |
itthaṃ tau gatagarvau hi saṃjātau tatkṣaṇānmune
||55||भीतो हिरण्यगर्भोऽपि जजाप शतरुद्रियम् ।
इत्थं तौ गतगर्वौ हि संजातौ तत्क्षणान्मुने
parabrahma śivaḥ sākṣātsaccidānandalakṣaṇaḥ |
paramātmā guṇātīta iti jñānamavāpatuḥ
||56||परब्रह्म शिवः साक्षात्सच्चिदानन्दलक्षणः ।
परमात्मा गुणातीत इति ज्ञानमवापतुः
sanatkumāra sarvajña śṛṇu me paramaṃ śubham |
yāvadgarvo bhavettāvajjñānaguptirviśeṣataḥ
||57||सनत्कुमार सर्वज्ञ शृणु मे परमं शुभम् ।
यावद्गर्वो भवेत्तावज्ज्ञानगुप्तिर्विशेषतः
tyaktvābhi mānaṃ puruṣo jānāti parameśvaram |
garviṇaṃ hanti viśveśo jāto garvāpahārakaḥ
||58||त्यक्त्वाभि मानं पुरुषो जानाति परमेश्वरम् ।
गर्विणं हन्ति विश्वेशो जातो गर्वापहारकः
atha viṣṇuvidhī jñātvā vigarvau parameśvaraḥ |
prasanno'bhūnmahādevo'karottāvabhayau prabhuḥ
||59||अथ विष्णुविधी ज्ञात्वा विगर्वौ परमेश्वरः ।
प्रसन्नोऽभून्महादेवोऽकरोत्तावभयौ प्रभुः
āśvāsya tau mahādevaḥ prītaḥ praṇatavatsalaḥ |
prāha svāṃ mūrtimaparāṃ bhairavantaṃ kapardinam
||60||आश्वास्य तौ महादेवः प्रीतः प्रणतवत्सलः ।
प्राह स्वां मूर्तिमपरां भैरवन्तं कपर्दिनम्
mahādeva uvāca
tvayā mānyo viṣṇurasau tathā śatadhṛtiḥ svayam |
kapālamvaidhasamvāpi nīlalohita dhāraya
||61||त्वया मान्यो विष्णुरसौ तथा शतधृतिः स्वयम् ।
कपालम्वैधसम्वापि नीललोहित धारय
brahmahatyāpanodāya vrataṃ lokāya darśaya |
cara tvaṃ satataṃ bhikṣāṃ kapālavratamāśritaḥ
||62||ब्रह्महत्यापनोदाय व्रतं लोकाय दर्शय ।
चर त्वं सततं भिक्षां कपालव्रतमाश्रितः
ityuktvā paśyatastasya tejorūpaḥ śivo'bravīt |
utpādya caikāṃ kanyāntu brahmahatyābhiviśrutām
||63||इत्युक्त्वा पश्यतस्तस्य तेजोरूपः शिवोऽब्रवीत् ।
उत्पाद्य चैकां कन्यान्तु ब्रह्महत्याभिविश्रुताम्
yāvadvārāṇasīndivyāmpurīmeṣāṃ gamiṣyati |
tāvattvaṃ bhīṣaṇe kālamanugacchograrūpiṇam
||64||यावद्वाराणसीन्दिव्याम्पुरीमेषां गमिष्यति ।
तावत्त्वं भीषणे कालमनुगच्छोग्ररूपिणम्
sarvatra te praveśo'sti tyaktvā vārāṇasīṃ purīm |
vārāṇasīṃ yadā gacchettanmuktāṃ bhava tatkṣaṇāt
||65||सर्वत्र ते प्रवेशोऽस्ति त्यक्त्वा वाराणसीं पुरीम् ।
वाराणसीं यदा गच्छेत्तन्मुक्तां भव तत्क्षणात्
nandīśvara uvāca
niyojya tāmiti tadā brahmahatyāṃ ca tāmprabhuḥ |
mahādbhutaśca sa śivo'pyantardhānamagāttataḥ
||66||नियोज्य तामिति तदा ब्रह्महत्यां च ताम्प्रभुः ।
महाद्भुतश्च स शिवोऽप्यन्तर्धानमगात्ततः
iti śrīśivamahāpurāṇe tṛtīyāyāṃ śatarudrasaṃhitāyāṃ bhairavāvatāravarṇanaṃ nāmāṣṭamo'dhyāyaḥ || 8 ||