snānaṃ sa vidhivatkṛtvā nyāsādi vidhivattathā
nandīśvara uvāca
snānaṃ sa vidhivatkṛtvā nyāsādi vidhivattathā |
dhyānaṃ śivasya sadbhaktyā vyāsoktaṃ yattathā'karot
||1||स्नानं स विधिवत्कृत्वा न्यासादि विधिवत्तथा ।
ध्यानं शिवस्य सद्भक्त्या व्यासोक्तं यत्तथाऽकरोत्
ekapādatalenaiva tiṣṭhanmunivaro yathā |
sūryye dṛṣṭiṃ nibadhyaikāṃ maṃtramāvartayansthitaḥ
||2||एकपादतलेनैव तिष्ठन्मुनिवरो यथा ।
सूर्य्ये दृष्टिं निबध्यैकां मंत्रमावर्तयन्स्थितः
tapastepeti saṃprītyā saṃsmaranmanasā śivam |
paṃcākṣaraṃ manuṃ śaṃbhorjapansarvo ttamottamam
||3||तपस्तेपेति संप्रीत्या संस्मरन्मनसा शिवम् ।
पंचाक्षरं मनुं शंभोर्जपन्सर्वो त्तमोत्तमम्
tapasasteja evāsīdyathā devā visismiyuḥ |
punaścaiva śivaṃ yātāḥ pratyūcuste samāhitāḥ
||4||तपसस्तेज एवासीद्यथा देवा विसिस्मियुः ।
पुनश्चैव शिवं याताः प्रत्यूचुस्ते समाहिताः
devā ūcuḥ
nareṇaikena sarveśa tvadarthe tapa āhitam |
yadicchati narassoyaṃ kinna yacchati tatprabho
||5||नरेणैकेन सर्वेश त्वदर्थे तप आहितम् ।
यदिच्छति नरस्सोयं किन्न यच्छति तत्प्रभो
nandīśvara uvāca
ityuktvā tu stutiṃ cakurvividhānte tadā surāḥ |
tatpādayordṛśaḥ kṛtvā tatra tasthuḥ sthirādhayaḥ
||6||इत्युक्त्वा तु स्तुतिं चकुर्विविधान्ते तदा सुराः ।
तत्पादयोर्दृशः कृत्वा तत्र तस्थुः स्थिराधयः
śivastu tadvacaḥ śrutvā mahāprabhurudāraghīḥ |
suvihasya prasannātmā surānvacanamabravīt
||7||शिवस्तु तद्वचः श्रुत्वा महाप्रभुरुदारघीः ।
सुविहस्य प्रसन्नात्मा सुरान्वचनमब्रवीत्
śiva uvāca
svasthānaṃ gacchata surāḥ sarve satyanna saṃśayaḥ sarvathāhaṃ kariṣyāmi kāryaṃ vo nātra saṃśaya
||8||स्वस्थानं गच्छत सुराः सर्वे सत्यन्न संशयः सर्वथाहं करिष्यामि कार्यं वो नात्र संशय
naṃdīśvara uvāca
tacchrutvā śaṃbhuvacananniścayaṃ paramaṃ gatāḥ |
parāvṛtya gatāḥ sarve svasvathānaṃ te hi nirjarāḥ
||9||तच्छ्रुत्वा शंभुवचनन्निश्चयं परमं गताः ।
परावृत्य गताः सर्वे स्वस्वथानं ते हि निर्जराः
etasminnaṃtare daityo mūkanāmāgatastadā |
saukaraṃ rūpamāsthāya preṣitaśca durātmanā
||10||एतस्मिन्नंतरे दैत्यो मूकनामागतस्तदा ।
सौकरं रूपमास्थाय प्रेषितश्च दुरात्मना
duryodhanena vipreṃdra māyinā cārjunaṃ tadā |
yatrārjunasthitaścāsīttena mārgeṇa vai tadā
||11||दुर्योधनेन विप्रेंद्र मायिना चार्जुनं तदा ।
यत्रार्जुनस्थितश्चासीत्तेन मार्गेण वै तदा
śṛṅgāṇi parvatasyaiva cchindanvṛkṣānanekaśaḥ |
śabdaṃ ca vividhaṃ kurva nnativegena saṃyutaḥ
||12||शृङ्गाणि पर्वतस्यैव च्छिन्दन्वृक्षाननेकशः ।
शब्दं च विविधं कुर्व न्नतिवेगेन संयुतः
ajunopi ca taṃ dṛṣṭvā mūkanāmāsuraṃ tadā |
smṛtvā śivapadāṃbhojaṃ vicāre tatparo'bhavat
||13||अजुनोपि च तं दृष्ट्वा मूकनामासुरं तदा ।
स्मृत्वा शिवपदांभोजं विचारे तत्परोऽभवत्
arjuna uvāca
koyaṃ vā kuta āyāti krūrakarmā ca dṛśyate |
mamāniṣṭaṃ dhruvaṃ kartuṃ samāgacchatyasaṃśayam
||14||कोयं वा कुत आयाति क्रूरकर्मा च दृश्यते ।
ममानिष्टं ध्रुवं कर्तुं समागच्छत्यसंशयम्
mamaivaṃ mana āyāti śatrureva na saṃśayaḥ |
mayā vinihatāḥ pūrvamaneke daityadānavāḥ
||15||ममैवं मन आयाति शत्रुरेव न संशयः ।
मया विनिहताः पूर्वमनेके दैत्यदानवाः
tadīyaḥ kaścidāyāti vairaṃ sādhayitumpunaḥ |
athavā ca sakhā kaścidduryodhanahitāvahaḥ
||16||तदीयः कश्चिदायाति वैरं साधयितुम्पुनः ।
अथवा च सखा कश्चिद्दुर्योधनहितावहः
yasmindṛṣṭe prasīdetsvaṃ manaḥ sa hitakṛddhruvam |
yasmindṛṣṭe tadeva syādākulaṃ śatrureva saḥ
||17||यस्मिन्दृष्टे प्रसीदेत्स्वं मनः स हितकृद्ध्रुवम् ।
यस्मिन्दृष्टे तदेव स्यादाकुलं शत्रुरेव सः
ācāraḥ kulamākhyāti vapurākhyāti bhojanam |
vacanaṃ śrutamākhyāti snehamākhyāti locanam
||18||आचारः कुलमाख्याति वपुराख्याति भोजनम् ।
वचनं श्रुतमाख्याति स्नेहमाख्याति लोचनम्
ākāreṇa tathā gatyā ceṣṭayā bhāṣitairapi |
netravaktravikārābhyāṃ jñāyate'ntarhitaṃ manaḥ
||19||आकारेण तथा गत्या चेष्टया भाषितैरपि ।
नेत्रवक्त्रविकाराभ्यां ज्ञायतेऽन्तर्हितं मनः
ujjvalaṃ sarasañcaiva vakramārakta kantathā |
netraṃ caturvidhaṃ proktaṃ tasya bhāvaṃ pṛthagbudhāḥ
||20||उज्ज्वलं सरसञ्चैव वक्रमारक्त कन्तथा ।
नेत्रं चतुर्विधं प्रोक्तं तस्य भावं पृथग्बुधाः
ujjvalaṃ mitrasaṃyoge sarasamputradarśane |
vakraṃ ca kāminīyoge āraktaṃ śatrudarśane
||21||उज्ज्वलं मित्रसंयोगे सरसम्पुत्रदर्शने ।
वक्रं च कामिनीयोगे आरक्तं शत्रुदर्शने
asminmama tu sarvāṇi kaluṣānīndriyāṇi ca |
ayaṃ śatrurbhavedeva māraṇīyo na saṃśayaḥ
||22||अस्मिन्मम तु सर्वाणि कलुषानीन्द्रियाणि च ।
अयं शत्रुर्भवेदेव मारणीयो न संशयः
gurośca vacanaṃ medya vartate duḥkhadastvayā |
hantavyaḥ sarvathā rājannātra kāryā vicāraṇā
||23||गुरोश्च वचनं मेद्य वर्तते दुःखदस्त्वया ।
हन्तव्यः सर्वथा राजन्नात्र कार्या विचारणा
etadarthaṃ tvāyudhāni mama caiva na saṃśayaḥ |
vicāryyeti ca tatraiva bāṇaṃ saṃsthāya saṃsthitaḥ
||24||एतदर्थं त्वायुधानि मम चैव न संशयः ।
विचार्य्येति च तत्रैव बाणं संस्थाय संस्थितः
etasminnantare tatra rakṣārthaṃ hyarjunasya vai |
tadbhakteśca parīkṣārthaṃ śaṃkaro bhaktavatsalaḥ
||25||एतस्मिन्नन्तरे तत्र रक्षार्थं ह्यर्जुनस्य वै ।
तद्भक्तेश्च परीक्षार्थं शंकरो भक्तवत्सलः
vidagdhabhillarūpaṃ hi gaṇaiḥ sārdha mahādbhutam |
tasya daityasya nāśārthaṃ drutaṃ kṛtvā samāgataḥ
||26||विदग्धभिल्लरूपं हि गणैः सार्ध महाद्भुतम् ।
तस्य दैत्यस्य नाशार्थं द्रुतं कृत्वा समागतः
baddhakacchaśca vastrībhirvaddheśānadhvajastadā |
śarīre śvetarekhāśca dhanurbāṇayutaḥ svayam
||27||बद्धकच्छश्च वस्त्रीभिर्वद्धेशानध्वजस्तदा ।
शरीरे श्वेतरेखाश्च धनुर्बाणयुतः स्वयम्
bāṇānāntūṇakaṃ pṛṣṭhe dhṛtvā vai sa jagāma ha |
gaṇaścaiva tathā jāto bhillarājo'bhavacchivaḥ
||28||बाणानान्तूणकं पृष्ठे धृत्वा वै स जगाम ह ।
गणश्चैव तथा जातो भिल्लराजोऽभवच्छिवः
śabdāṃśca vividhānkṛtvā niryayau vāhinīpatiḥ |
sūkarasya sasārātha śabdaśca pradiśo daśa
||29||शब्दांश्च विविधान्कृत्वा निर्ययौ वाहिनीपतिः ।
सूकरस्य ससाराथ शब्दश्च प्रदिशो दश
vanecareṇa śabdena vyākulaścārjunastadā |
parvatādyāśca taiśśabdaiste sarve vyākulāstadā
||30||वनेचरेण शब्देन व्याकुलश्चार्जुनस्तदा ।
पर्वताद्याश्च तैश्शब्दैस्ते सर्वे व्याकुलास्तदा
aho kinnu bhavedeṣa śivaḥ śubhakarastviha |
mayā caiva śrutampūrvaṃ kṛṣṇena kathitampunaḥ
||31||अहो किन्नु भवेदेष शिवः शुभकरस्त्विह ।
मया चैव श्रुतम्पूर्वं कृष्णेन कथितम्पुनः
vyāsena kathitaṃ caivaṃ smṛtvā devai stathā punaḥ |
śivaḥ śubhakaraḥ proktaḥ śivaḥ sukhakarastathā
||32||व्यासेन कथितं चैवं स्मृत्वा देवै स्तथा पुनः ।
शिवः शुभकरः प्रोक्तः शिवः सुखकरस्तथा
muktidaśca svayaṃ prokto muktidānānna saṃśayaḥ |
tannāmasmaraṇātpuṃsāṃ kalyāṇaṃ jāyate dhuvam
||33||मुक्तिदश्च स्वयं प्रोक्तो मुक्तिदानान्न संशयः ।
तन्नामस्मरणात्पुंसां कल्याणं जायते धुवम्
bhajatāṃ sarvabhāvena duḥkhaṃ svapne'pi no bhavet |
yadā kadācijjāyeta tadā karmasamudbhavam
||34||भजतां सर्वभावेन दुःखं स्वप्नेऽपि नो भवेत् ।
यदा कदाचिज्जायेत तदा कर्मसमुद्भवम्
tadetadbahvapi jñeyaṃ nūnamalpaṃ na saṃśayaḥ |
prārabdhasyātha vā doṣo nūnaṃ jñeyo viśeṣataḥ
||35||तदेतद्बह्वपि ज्ञेयं नूनमल्पं न संशयः ।
प्रारब्धस्याथ वा दोषो नूनं ज्ञेयो विशेषतः
atha vā bahu cālpaṃ hi bhogyaṃ nistīrya śaṃkaraḥ |
kadācidicchayā tasya dūrīkuryyānna saṃśayaḥ
||36||अथ वा बहु चाल्पं हि भोग्यं निस्तीर्य शंकरः ।
कदाचिदिच्छया तस्य दूरीकुर्य्यान्न संशयः
viṣaṃ caivāmṛtaṃ kuryādamṛtaṃ viṣameva vā |
yadicchati karotyeva samarthaḥ kinniṣidhyate
||37||विषं चैवामृतं कुर्यादमृतं विषमेव वा ।
यदिच्छति करोत्येव समर्थः किन्निषिध्यते
itthaṃ vicāryyamāṇe'pi bhaktairanyaiḥ purātanaiḥ |
bhāvibhiśca sadā bhaktairihānīya manaḥ sthiram
||38||इत्थं विचार्य्यमाणेऽपि भक्तैरन्यैः पुरातनैः ।
भाविभिश्च सदा भक्तैरिहानीय मनः स्थिरम्
lakṣmīrgaccheccāvatiṣṭhenmaraṇaṃ nikaṭe puraḥ |
nindāṃ vātha prakurvantu stutiṃ vā duḥkhasaṃkṣayam
||39||लक्ष्मीर्गच्छेच्चावतिष्ठेन्मरणं निकटे पुरः ।
निन्दां वाथ प्रकुर्वन्तु स्तुतिं वा दुःखसंक्षयम्
jayate puṇyapāpābhyāṃ śaṃkarassukhadaḥ sadā |
kadācicca parīkṣārthaṃ duḥkhaṃ yacchati vai śivaḥ
||40||जयते पुण्यपापाभ्यां शंकरस्सुखदः सदा ।
कदाचिच्च परीक्षार्थं दुःखं यच्छति वै शिवः
aṃte ca sukhadaḥ prokto dayālutvānna saṃśayaḥ |
yathā caiva suvarṇaṃ ca śodhi taṃ śuddhatāṃ vrajet
||41||अंते च सुखदः प्रोक्तो दयालुत्वान्न संशयः ।
यथा चैव सुवर्णं च शोधि तं शुद्धतां व्रजेत्
evaṃ caivaṃ mayā pūrvaṃ śrutaṃ munimukhāttathā |
atastadbhajanenaiva lapsye'haṃ sukhamuttamam
||42||एवं चैवं मया पूर्वं श्रुतं मुनिमुखात्तथा ।
अतस्तद्भजनेनैव लप्स्येऽहं सुखमुत्तमम्
ityevantu vicāraṃ sa karoti yāvadeva hi |
tāvacca sūkaraḥ prāpto bāṇasaṃmocanāvadhiḥ
||43||इत्येवन्तु विचारं स करोति यावदेव हि ।
तावच्च सूकरः प्राप्तो बाणसंमोचनावधिः
śivopi pṛṣṭhato lagno hyāyātaḥ śūkarasya hi |
tayormadhye tadā soyaṃ dṛśyate śṛṃgamadbhutam
||44||शिवोपि पृष्ठतो लग्नो ह्यायातः शूकरस्य हि ।
तयोर्मध्ये तदा सोयं दृश्यते शृंगमद्भुतम्
tasya proktaṃ ca māhātmyaṃ śivaḥ śīghrataraṃ gataḥ |
arjunasya ca rakṣārthaṃ śaṃkaro bhaktava tsalaḥ
||45||तस्य प्रोक्तं च माहात्म्यं शिवः शीघ्रतरं गतः ।
अर्जुनस्य च रक्षार्थं शंकरो भक्तव त्सलः
etasminsamaye tābhyāṃ kṛtaṃ bāṇavimocanam |
śivabāṇastu pucche vai hyarjunasya mukhe tathā
||46||एतस्मिन्समये ताभ्यां कृतं बाणविमोचनम् ।
शिवबाणस्तु पुच्छे वै ह्यर्जुनस्य मुखे तथा
śivasya pucchato gatvā mukhānnissṛtya śīghrataḥ |
bhūmau vilīnaḥ saṃyātastasya vai pucchato gataḥ
||47||शिवस्य पुच्छतो गत्वा मुखान्निस्सृत्य शीघ्रतः ।
भूमौ विलीनः संयातस्तस्य वै पुच्छतो गतः
papāta pārśvataścaiva bāṇaścaivārjunasya ca |
sūkarastatkṣaṇaṃ daityo mṛto bhūmau papāta ha
||48||पपात पार्श्वतश्चैव बाणश्चैवार्जुनस्य च ।
सूकरस्तत्क्षणं दैत्यो मृतो भूमौ पपात ह
devā harṣaṃ paramprāpuḥ puṣpavṛṣṭiṃ ca cakrire |
jayapūrva stutikarāḥ praṇamya ca punaḥpunaḥ
||49||देवा हर्षं परम्प्रापुः पुष्पवृष्टिं च चक्रिरे ।
जयपूर्व स्तुतिकराः प्रणम्य च पुनःपुनः
śivastuṣṭamanā āsīdarjunaḥ sukhamāgataḥ |
daityasya ca tadā dṛṣṭvā krararūpaṃ ca tau tadā
||50||शिवस्तुष्टमना आसीदर्जुनः सुखमागतः ।
दैत्यस्य च तदा दृष्ट्वा क्रररूपं च तौ तदा
arjunastu viśeṣeṇa sukhinā prāha cetasā |
aho daityavaraścāyaṃ rūpaṃ tu paramādbhutam
||51||अर्जुनस्तु विशेषेण सुखिना प्राह चेतसा ।
अहो दैत्यवरश्चायं रूपं तु परमाद्भुतम्
kṛtvāgato madvadhārthaiṃ śivenāhaṃ surakṣitaḥ |
īśvareṇa mamādyaiva buddhirdattā na saṃśayaḥ
||52||कृत्वागतो मद्वधार्थैं शिवेनाहं सुरक्षितः ।
ईश्वरेण ममाद्यैव बुद्धिर्दत्ता न संशयः
vicāryyetyarjunastatra jagau śivaśiveti ca |
praṇanāma śivaṃ bhūyastuṣṭāva ca punaḥ punaḥ
||53||विचार्य्येत्यर्जुनस्तत्र जगौ शिवशिवेति च ।
प्रणनाम शिवं भूयस्तुष्टाव च पुनः पुनः
iti śrīśivamahāpurāṇe tṛtīyāyāṃ śatarudrasaṃhitāyāṃ kirātāvatāravarṇane mūkadaityavadhonāmaikonacatvāriṃśo'dhyāyaḥ || 39 ||