vyāsopadeśavarṇanam
nandīśvara uvāca
śṛṇu prājña kirātākhyamavatārampinākinaḥ |
mūkaṃ ca hatavānprīto yo'rjunāya varandadau
||1||शृणु प्राज्ञ किराताख्यमवतारम्पिनाकिनः ।
मूकं च हतवान्प्रीतो योऽर्जुनाय वरन्ददौ
suyodhanajitāste vai pāṇḍavāḥ pravarāśca te |
draupadyā ca tayā sādhvyā dvaitākhyaṃ vanamāyayuḥ
||2||सुयोधनजितास्ते वै पाण्डवाः प्रवराश्च ते ।
द्रौपद्या च तया साध्व्या द्वैताख्यं वनमाययुः
tatraiva sūryyadattāṃ vai sthālīṃ cāśritya te tadā |
kālaṃ ca vāhayāmāsussukhena kila pāṇḍavāḥ
||3||तत्रैव सूर्य्यदत्तां वै स्थालीं चाश्रित्य ते तदा ।
कालं च वाहयामासुस्सुखेन किल पाण्डवाः
chalārthaṃ preritastena durvāsā munipuṅgavaḥ |
suyodhanena viprendra pāṇḍavāntikamādarāt
||4||छलार्थं प्रेरितस्तेन दुर्वासा मुनिपुङ्गवः ।
सुयोधनेन विप्रेन्द्र पाण्डवान्तिकमादरात्
chātraiḥ svairvāyutaissārddhaṃ yayāce tatra tānmudā |
bhojyaṃ cittepsitaṃ vai sa tebhyaścaiva samāgataḥ
||5||छात्रैः स्वैर्वायुतैस्सार्द्धं ययाचे तत्र तान्मुदा ।
भोज्यं चित्तेप्सितं वै स तेभ्यश्चैव समागतः
svīkṛtya pāṇḍavaistaistaiḥ snānārthaṃ preṣitāstadā |
durvāsaḥpramukhāścaiva munayaśca tapasvinaḥ
||6||स्वीकृत्य पाण्डवैस्तैस्तैः स्नानार्थं प्रेषितास्तदा ।
दुर्वासःप्रमुखाश्चैव मुनयश्च तपस्विनः
atha te pāṇḍavāḥ sarve annābhāvānmunīśvara |
duḥkhitāśca tadā prāṇāṃstyaktuṃ citte samādadhuḥ
||7||अथ ते पाण्डवाः सर्वे अन्नाभावान्मुनीश्वर ।
दुःखिताश्च तदा प्राणांस्त्यक्तुं चित्ते समादधुः
draupadyā ca smṛtaḥ kṛṣṇa āgatastatkṣaṇādapi |
śākaṃ ca bhakṣayitvā tu teṣāṃ tṛptiṃ samādadhat
||8||द्रौपद्या च स्मृतः कृष्ण आगतस्तत्क्षणादपि ।
शाकं च भक्षयित्वा तु तेषां तृप्तिं समादधत्
durvāsāśca tadā śiṣyāṃstṛptāñjñātvā yayau punaḥ |
pāṇḍavāḥ kṛcchranirmuktāḥ kṛṣṇasya kṛpayā tadā
||9||दुर्वासाश्च तदा शिष्यांस्तृप्ताञ्ज्ञात्वा ययौ पुनः ।
पाण्डवाः कृच्छ्रनिर्मुक्ताः कृष्णस्य कृपया तदा
atha te pāṇḍavāḥ kṛṣṇaṃ papracchuḥ kimbhaviṣyati |
balavāñchatrurutpannaḥ kiṃ kāryyantadvada prabho
||10||अथ ते पाण्डवाः कृष्णं पप्रच्छुः किम्भविष्यति ।
बलवाञ्छत्रुरुत्पन्नः किं कार्य्यन्तद्वद प्रभो
nandīśvara uvāca
iti pṛṣṭhastadā taistu śrīkṛṣṇaḥ pāṇḍavairmune |
smṛtvā śivapadāmbhojau pāṇḍavānidamabravīt
||11||इति पृष्ठस्तदा तैस्तु श्रीकृष्णः पाण्डवैर्मुने ।
स्मृत्वा शिवपदाम्भोजौ पाण्डवानिदमब्रवीत्
śrīkṛṣṇa uvāca
śrūyatāṃ pāṇḍavāḥ śreṣṭhāḥ śrutvā kartavyameva hi |
madvṛttāntaṃ viśeṣeṇa śivasevāsamanvitam
||12||श्रूयतां पाण्डवाः श्रेष्ठाः श्रुत्वा कर्तव्यमेव हि ।
मद्वृत्तान्तं विशेषेण शिवसेवासमन्वितम्
dvārakāṃ ca mayā gatvā śatrūṇāṃ vijigīṣayā |
vicāryya copadeśāṃśca upamanyormahātmanaḥ
||13||द्वारकां च मया गत्वा शत्रूणां विजिगीषया ।
विचार्य्य चोपदेशांश्च उपमन्योर्महात्मनः
mayā hyārādhitaḥ śambhuḥ prasannaḥ parameśvaraḥ |
baṭuke parvataśreṣṭhe saptamāsaṃ susevitaḥ
||14||मया ह्याराधितः शम्भुः प्रसन्नः परमेश्वरः ।
बटुके पर्वतश्रेष्ठे सप्तमासं सुसेवितः
iṣṭānkāmānadānmahyaṃ viśveśaśca svayaṃ sthitaḥ |
tatprabhāvānmayā sarvasāmarthyaṃ labdhamuttamam
||15||इष्टान्कामानदान्मह्यं विश्वेशश्च स्वयं स्थितः ।
तत्प्रभावान्मया सर्वसामर्थ्यं लब्धमुत्तमम्
idānīṃ sevyate devo bhuktimukti phalapradaḥ |
yūyaṃ sevata taṃ śambhumapi sarvasukhāvaham
||16||इदानीं सेव्यते देवो भुक्तिमुक्ति फलप्रदः ।
यूयं सेवत तं शम्भुमपि सर्वसुखावहम्
nandīśvara uvāca
ityuktvāntardadhe kṛṣṇa āśvāsyātha ca pāṇḍavān |
dvārakāmagamacchīghraṃ smaracchivapadāmbujam
||17||इत्युक्त्वान्तर्दधे कृष्ण आश्वास्याथ च पाण्डवान् ।
द्वारकामगमच्छीघ्रं स्मरच्छिवपदाम्बुजम्
pāṇḍavā atha bhillaṃ ca preṣayāmāsurojasā |
guṇānāṃ ca parīkṣārthaṃ tasya duryodhanasya ca
||18||पाण्डवा अथ भिल्लं च प्रेषयामासुरोजसा ।
गुणानां च परीक्षार्थं तस्य दुर्योधनस्य च
sopi sarvaṃ ca tatratyanduryodhanaguṇodayam |
samīcīnaṃ ca tajjñātvāpunaḥ prāpa prabhūnprati
||19||सोपि सर्वं च तत्रत्यन्दुर्योधनगुणोदयम् ।
समीचीनं च तज्ज्ञात्वापुनः प्राप प्रभून्प्रति
taduktante niśamyaivaṃ dukhamprāpurmunīśvara |
parasparaṃ samūcuste pāṇḍavā atiduḥkhitāḥ
||20||तदुक्तन्ते निशम्यैवं दुखम्प्रापुर्मुनीश्वर ।
परस्परं समूचुस्ते पाण्डवा अतिदुःखिताः
kiṅkartavyaṃ kva gantavyamasmābhiradhunā yudhi |
samarthā api vai sarve satyapāśena yantritāḥ
||21||किङ्कर्तव्यं क्व गन्तव्यमस्माभिरधुना युधि ।
समर्था अपि वै सर्वे सत्यपाशेन यन्त्रिताः
nandīśvara uvāca
etasminsamaye vyāso bhasmabhūṣitamastakaḥ |
rudrākṣābharaṇaścāyājjaṭājūṭavibhūṣitaḥ
||22||एतस्मिन्समये व्यासो भस्मभूषितमस्तकः ।
रुद्राक्षाभरणश्चायाज्जटाजूटविभूषितः
pañcākṣaraṃ japanmaṃtraṃ śivapremasamākulaḥ |
tejasāṃ ca svayaṃrāśissākṣāddharma ivāparaḥ
||23||पञ्चाक्षरं जपन्मंत्रं शिवप्रेमसमाकुलः ।
तेजसां च स्वयंराशिस्साक्षाद्धर्म इवापरः
tandṛṣṭvā te tadā prītā utthāya purataḥ sthitāḥ |
dattvāsanaṃ tadā tasmai kuśājinasuśobhitam
||24||तन्दृष्ट्वा ते तदा प्रीता उत्थाय पुरतः स्थिताः ।
दत्त्वासनं तदा तस्मै कुशाजिनसुशोभितम्
tatropaviṣṭaṃ taṃ vyāsaṃ pūjayanti sma harṣitāḥ |
stutiṃ ca vividhāṃ kṛtvā dhanyāḥ sma iti vādinaḥ
||25||तत्रोपविष्टं तं व्यासं पूजयन्ति स्म हर्षिताः ।
स्तुतिं च विविधां कृत्वा धन्याः स्म इति वादिनः
tapaścaiva susantaptaṃ dānāni vividhāni ca |
tatsarvaṃ saphalaṃ jātaṃ tṛptāste darśanātprabho
||26||तपश्चैव सुसन्तप्तं दानानि विविधानि च ।
तत्सर्वं सफलं जातं तृप्तास्ते दर्शनात्प्रभो
duḥkhaṃ ca dūrato jātandarśanātte pitāmaha |
duṣṭaiścaiva mahāduḥkhaṃ dattaṃ naḥ krūrakarmabhiḥ
||27||दुःखं च दूरतो जातन्दर्शनात्ते पितामह ।
दुष्टैश्चैव महादुःखं दत्तं नः क्रूरकर्मभिः
śrīmatāndarśane jāte duḥkhaṃ caiva gamiṣyati |
kadācinna gataṃ tatra niścayoyaṃ vicāritaḥ
||28||श्रीमतान्दर्शने जाते दुःखं चैव गमिष्यति ।
कदाचिन्न गतं तत्र निश्चयोयं विचारितः
mahatāmāśrame prāpte samarthe sarvakarmaṇi |
yadi duḥkhaṃ na gacchetu daivamevātra kāraṇam
||29||महतामाश्रमे प्राप्ते समर्थे सर्वकर्मणि ।
यदि दुःखं न गच्छेतु दैवमेवात्र कारणम्
niścayenaiva gacchetu dāridyaṃ duḥkhakāraṇam |
mahatāṃ ca svabhāvoyaṃ kalpavṛkṣasamo mataḥ
||30||निश्चयेनैव गच्छेतु दारिद्यं दुःखकारणम् ।
महतां च स्वभावोयं कल्पवृक्षसमो मतः
tadguṇāneva gaṇayenmahato vastumātrataḥ |
āśrayasya vaśādeva puṃso vai jāyate prabho
||31||तद्गुणानेव गणयेन्महतो वस्तुमात्रतः ।
आश्रयस्य वशादेव पुंसो वै जायते प्रभो
laghutvaṃ ca mahattvaṃ ca nātra kāryyā vicāraṇā |
uttamānāṃ svabhāvoyaṃ yaddīnapratipālanam
||32||लघुत्वं च महत्त्वं च नात्र कार्य्या विचारणा ।
उत्तमानां स्वभावोयं यद्दीनप्रतिपालनम्
raṃkasya lakṣaṇaṃ loke hyatiśreyaskaraṃ matam |
puro'sya parayatno vai sujanānāṃ ca sevanam
||33||रंकस्य लक्षणं लोके ह्यतिश्रेयस्करं मतम् ।
पुरोऽस्य परयत्नो वै सुजनानां च सेवनम्
ataḥ paraṃ ca bhāgyaṃ vai doṣaścaiva na dīyatām |
etasmātkāraṇātsvāmiṃstvayi dṛṣṭo śubhantadā
||34||अतः परं च भाग्यं वै दोषश्चैव न दीयताम् ।
एतस्मात्कारणात्स्वामिंस्त्वयि दृष्टो शुभन्तदा
tvadāgamanamātreṇa santuṣṭāni manāṃsi naḥ |
diśopadeśaṃ yenāśu duḥkhaṃ naṣṭambhavecca naḥ
||35||त्वदागमनमात्रेण सन्तुष्टानि मनांसि नः ।
दिशोपदेशं येनाशु दुःखं नष्टम्भवेच्च नः
nandīśvara uvāca
ityetadvacanaṃ śrutvā pāṇḍavānāṃ mahāmuniḥ |
prasannamānaso bhūtvā vyāsaścaivābravīdidam
||36||इत्येतद्वचनं श्रुत्वा पाण्डवानां महामुनिः ।
प्रसन्नमानसो भूत्वा व्यासश्चैवाब्रवीदिदम्
he pāṇḍavāśca yūyaṃ vai na kaṣṭaṃ kartumarhatha |
dhanyāḥ stha kṛtakṛtyāḥ stha satyaṃ naiva vilopitam
||37||हे पाण्डवाश्च यूयं वै न कष्टं कर्तुमर्हथ ।
धन्याः स्थ कृतकृत्याः स्थ सत्यं नैव विलोपितम्
sujanānāṃ svabhāvoyaṃ prāṇānte'pi suśobhanaḥ |
dharmaṃ tyajanti naivātra satyaṃ saphalabhājanam
||38||सुजनानां स्वभावोयं प्राणान्तेऽपि सुशोभनः ।
धर्मं त्यजन्ति नैवात्र सत्यं सफलभाजनम्
asmākaṃ caiva yūyaṃ ca te cāpi samatāṅgatāḥ |
tathāpi pakṣapāto vai dharmiṣṭhānāṃ mato budhaiḥ
||39||अस्माकं चैव यूयं च ते चापि समताङ्गताः ।
तथापि पक्षपातो वै धर्मिष्ठानां मतो बुधैः
dhṛtarāṣṭrena duṣṭena prathamaṃ ca hyacakṣuṣā |
dharmastyaktaḥ svayaṃ lobhādyuṣmākaṃ rājyamāhṛtam
||40||धृतराष्ट्रेन दुष्टेन प्रथमं च ह्यचक्षुषा ।
धर्मस्त्यक्तः स्वयं लोभाद्युष्माकं राज्यमाहृतम्
tasya yūyaṃ ca te cāpi putrā eva na saṃśayaḥ |
pitaryyuparate bālā anukaṃpyā mahātmanaḥ
||41||तस्य यूयं च ते चापि पुत्रा एव न संशयः ।
पितर्य्युपरते बाला अनुकंप्या महात्मनः
paścātputraśca tenaiva vārito na kadācana |
anartho naiva jāyeta yaccaivaṃ ca kṛtantadā
||42||पश्चात्पुत्रश्च तेनैव वारितो न कदाचन ।
अनर्थो नैव जायेत यच्चैवं च कृतन्तदा
ataḥ paraṃ ca yajjātaṃ tajjātaṃ nānyathābhavet |
ayanduṣṭo bhavantaśca dharmiṣṭhāḥ satyavādinaḥ
||43||अतः परं च यज्जातं तज्जातं नान्यथाभवेत् ।
अयन्दुष्टो भवन्तश्च धर्मिष्ठाः सत्यवादिनः
tasmādante ca tasyaivāśubhaṃ hi bhavitā dhuvam |
yaccaiva vāpitaṃ bījaṃ tatpraroho bhavediha
||44||तस्मादन्ते च तस्यैवाशुभं हि भविता धुवम् ।
यच्चैव वापितं बीजं तत्प्ररोहो भवेदिह
tasmādduḥkhaṃ na kartavyaṃ bhavadbhiḥ sarvathā dhruvam |
bhaviṣyati śubhaṃ vo hi nātra kāryyā vicāraṇā
||45||तस्माद्दुःखं न कर्तव्यं भवद्भिः सर्वथा ध्रुवम् ।
भविष्यति शुभं वो हि नात्र कार्य्या विचारणा
nandīśvara uvāca
ityuktvā pāṇḍavāḥ sarve tena vyāsena prīṇitāḥ |
yudhiṣṭhiramukhāste ca punarevābruvanvacaḥ
||46||इत्युक्त्वा पाण्डवाः सर्वे तेन व्यासेन प्रीणिताः ।
युधिष्ठिरमुखास्ते च पुनरेवाब्रुवन्वचः
pāṇḍavā ūcuḥ
satyamuktantvayā nātha duṣṭairduḥkhaṃ niraṃtaram |
duṣṭātmabhirvane cāpi dīyate hi muhurmuhuḥ
||47||सत्यमुक्तन्त्वया नाथ दुष्टैर्दुःखं निरंतरम् ।
दुष्टात्मभिर्वने चापि दीयते हि मुहुर्मुहुः
tannāśayāśubhammedya kiṃciddeyaṃ śubhaṃ vibho |
kṛṣṇena kathitaṃ pūrvamārādhyaśśaṅkarassadā
||48||तन्नाशयाशुभम्मेद्य किंचिद्देयं शुभं विभो ।
कृष्णेन कथितं पूर्वमाराध्यश्शङ्करस्सदा
pramādaśca kṛto'smābhistadvacaśśithilīkṛtam |
sa devamārgastu punaridānīmupadiśyatām
||49||प्रमादश्च कृतोऽस्माभिस्तद्वचश्शिथिलीकृतम् ।
स देवमार्गस्तु पुनरिदानीमुपदिश्यताम्
nandīśvara uvāca
ityetadvacanaṃ śrutvā vyāso harṣasamanvitaḥ |
uvāca pāṇḍavānprītyā smṛtvā śivapadāṃbujam
||50||इत्येतद्वचनं श्रुत्वा व्यासो हर्षसमन्वितः ।
उवाच पाण्डवान्प्रीत्या स्मृत्वा शिवपदांबुजम्
vyāsa uvāca
śrūyatāṃ vacanaṃ medya pāṃḍavā dharmabuddhayaḥ |
satyamuktaṃ tu kṛṣṇena mayā saṃsevyate śivaḥ
||51||श्रूयतां वचनं मेद्य पांडवा धर्मबुद्धयः ।
सत्यमुक्तं तु कृष्णेन मया संसेव्यते शिवः
bhavadbhiḥ sevyatāṃ prītyā sukhaṃ syādatulaṃ sadā |
sarvaduḥkhaṃ bhavatyeva śivā'sevāta eva hi
||52||भवद्भिः सेव्यतां प्रीत्या सुखं स्यादतुलं सदा ।
सर्वदुःखं भवत्येव शिवाऽसेवात एव हि
naṃdīśvara uvāca
atha paṃcasu teṣveva vicāryya śivapūjane |
arjunaṃ yogyamuccārya vyāso munivarastathā
||53||अथ पंचसु तेष्वेव विचार्य्य शिवपूजने ।
अर्जुनं योग्यमुच्चार्य व्यासो मुनिवरस्तथा
tapaḥsthānaṃ vicāryyaivaṃ tatassa munisattamaḥ |
pāṇḍavāndharmasanniṣṭhānpunarevābravīdidam
||54||तपःस्थानं विचार्य्यैवं ततस्स मुनिसत्तमः ।
पाण्डवान्धर्मसन्निष्ठान्पुनरेवाब्रवीदिदम्
vyāsa uvāca
śrūyatāmpāṇḍavāssarve kathayāmi hitaṃ sadā |
śivaṃ sarvaṃ paraṃ dṛṣṭvā paraṃ brahma satāṅgatim
||55||श्रूयताम्पाण्डवास्सर्वे कथयामि हितं सदा ।
शिवं सर्वं परं दृष्ट्वा परं ब्रह्म सताङ्गतिम्
brahmāditriparārddhāntaṃ yatkiṃciddṛśyate jagat |
tatsarvaṃ śivarūpaṃ ca pūjyandhyeyaṃ ca tatpunaḥ
||56||ब्रह्मादित्रिपरार्द्धान्तं यत्किंचिद्दृश्यते जगत् ।
तत्सर्वं शिवरूपं च पूज्यन्ध्येयं च तत्पुनः
sarveṣāṃ caiva seṣyosau śaṅkarassarvaduḥkhahā |
śivaḥ svalpena kālena saṃprasīdati bhaktitaḥ
||57||सर्वेषां चैव सेष्योसौ शङ्करस्सर्वदुःखहा ।
शिवः स्वल्पेन कालेन संप्रसीदति भक्तितः
suprasanno maheśo hi bhaktebhyaḥ sakalapradaḥ |
bhuktiṃ muktimihāmutra yacchatīti suniścitam
||58||सुप्रसन्नो महेशो हि भक्तेभ्यः सकलप्रदः ।
भुक्तिं मुक्तिमिहामुत्र यच्छतीति सुनिश्चितम्
tasmātsevyassadā śabhbhurbhuktimuktiphalepsubhiḥ |
puruṣaśśaṅkaraḥ sākṣādduṣṭahantā satāṃgatiḥ
||59||तस्मात्सेव्यस्सदा शभ्भुर्भुक्तिमुक्तिफलेप्सुभिः ।
पुरुषश्शङ्करः साक्षाद्दुष्टहन्ता सतांगतिः
parantu prathamaṃ śakravidyāṃ dṛḍhamanā japet |
kṣatriyasya parākhyasya cedameva samāhitam
||60||परन्तु प्रथमं शक्रविद्यां दृढमना जपेत् ।
क्षत्रियस्य पराख्यस्य चेदमेव समाहितम्
atorjunaśca prathamaṃ śakravidyāṃ japeddṛḍhaḥ |
kariṣyati parīkṣāmprāk saṃtuṣṭastadbhaviṣyati
||61||अतोर्जुनश्च प्रथमं शक्रविद्यां जपेद्दृढः ।
करिष्यति परीक्षाम्प्राक् संतुष्टस्तद्भविष्यति
suprasannaśca vighnāni saṃhariṣyati sarvadā |
punaścaivaṃ śivasyaiva varaṃ mantraṃ pradāsyati
||62||सुप्रसन्नश्च विघ्नानि संहरिष्यति सर्वदा ।
पुनश्चैवं शिवस्यैव वरं मन्त्रं प्रदास्यति
nandīśvara uvāca
ityuktvārjunamāhūyopendravidyāmupādiśat |
snātvā ca prāṅmukho bhūtvā jagrāhārjuna ugradhīḥ
||63||इत्युक्त्वार्जुनमाहूयोपेन्द्रविद्यामुपादिशत् ।
स्नात्वा च प्राङ्मुखो भूत्वा जग्राहार्जुन उग्रधीः
pārthivasya vidhānaṃ ca tasmai munivaro dadau |
pratyuvāca ca taṃ vyāso dhanaṃjayamudāradhīḥ
||64||पार्थिवस्य विधानं च तस्मै मुनिवरो ददौ ।
प्रत्युवाच च तं व्यासो धनंजयमुदारधीः
vyāsa uvāca
ito gacchādhunā pārtha indrakīle suśobhane |
jāhnavyāśca samīpe vai sthitvā samyak tapaḥ kuru
||65||इतो गच्छाधुना पार्थ इन्द्रकीले सुशोभने ।
जाह्नव्याश्च समीपे वै स्थित्वा सम्यक् तपः कुरु
adṛśyā caiva vidyā syātsadā te hitakāriṇī |
ityāśiṣandadau tasmai tataḥ provāca tānmuniḥ
||66||अदृश्या चैव विद्या स्यात्सदा ते हितकारिणी ।
इत्याशिषन्ददौ तस्मै ततः प्रोवाच तान्मुनिः
dharmmamāsthāya sarvaṃ vai tiṣṭhantu nṛpasattamāḥ |
siddhiḥ syātsarvathā śreṣṭhā nātra kāryā vicāraṇā
||67||धर्म्ममास्थाय सर्वं वै तिष्ठन्तु नृपसत्तमाः ।
सिद्धिः स्यात्सर्वथा श्रेष्ठा नात्र कार्या विचारणा
nandīśvara uvāca
iti dattvāśiṣantebhyaḥ pāṇḍavebhyo munīśvaraḥ |
smṛtvā śivapadāmbhojaṃ vyāsaścāntardadhe kṣaṇāt
||68||इति दत्त्वाशिषन्तेभ्यः पाण्डवेभ्यो मुनीश्वरः ।
स्मृत्वा शिवपदाम्भोजं व्यासश्चान्तर्दधे क्षणात्
iti śrīśivamahāpurāṇe tṛtīyāyāṃ śatarudrasaṃhitāyāṃ kirātāvatāravarṇanaprasaṃge'rjunāya vyāsopadeśavarṇanaṃ nāma saptatriṃśo'dhyāyaḥ || 37 ||